Кіріспе

ұлттық тарихнаманың тарихы

Тарихнама – тарихтың қалай жазылатынын зерттейтін ғылым. Тарих жазуға зор әсер еткен факторлардың бірі – ұлтшылдық, яғни саяси заңдылық және мәдени ерекшелік туралы түсініктер жиынтығы. 19 ғасырдан бері Еуропада және Еуропаның ықпалында болған бұрынғы отар елдердегі тарих жазу үшін ұлтшылдық маңызды ая болды. Көбінесе ресми мектеп оқулықтары ұлтшылдық үлгіде жазылады және ұлтшылдық күштердің қалыптасуы, қиындықтары мен жетістіктеріне баса назар аударады.

Шығу тегі

XVIII-XIX ғасырларда ұлтшылдық идеологиялардың қалыптасуы орын алды. Джон Бройли «ұлтшылдықтың тарихи негізі кәсіби академиялық тарихи жазудың дамуымен тығыз байланысты болып, нығайтылды» деп атап көрсетті. Француз революциясы кезінде қарапайым халықты галлдармен теңестіру арқылы ұлттық сана қалыптастырылды. Германияда Иоганн Готфрид Хердер және Иоганн Готлиб Фихте сияқты тарихшылар мен гуманистер неміс ұлтының тілдік және мәдени ерекшеліктерін анықтады, бұл неміс ұлтының бөлінген мемлекеттерін біріктіруге бағытталған саяси қозғалыстың негізі болды. Осы неміс ұлтшылдығы қозғалысының маңызды тарихи-графиалық нәтижесі – «Ескі неміс тарихын зерттеу қоғамының» құрылуы болды, ол неміс тарихының ауқымды құжаттар жинағын шығаруға демеушілік етті. Бұл қоғамның (әдетте МГХ деп аталатын) демеушілері неміс тарихын өте кең түрде анықтады; олар неміс тілінде сөйлейтін адамдар бір кезде өмір сүрген немесе билік еткен барлық аймақтарға қатысты құжаттарды өңдеді. Осылайша, Италиядан Францияға, Балтық елдеріне дейінгі құжаттар МГХ редакторларының жұмысына материалдық база болды. МГХ негіз қалаушылары белгілеген, ұлттың шығу тегін егжей-тегжейлі тарихи және тілдік зерттеулерге бағытталған зерттеулер үлгісі Еуропа бойынша еліктуге алынды. Осы аяқта тарихи құбылыстар ұлт мемлекетінің дамуымен байланысты түсіндірілді; мемлекеттің өзі өткенге проекцияланды. Ұлттық тарихтар осылайша ұлттың ең кең аумағында болған барлық оқиғаларды қамтуға дейін кеңейтілді, Мустер дәуірінің аңшы-жинаушыларын француздың алғашқы өкілдеріне айналдырды. Керісінше, қазіргі көптеген елдерді қамтитын тарихи дамулар назардан тыс қалдырылуы немесе тар, провинциалды көзқарас тұрғысынан талдануы мүмкін. Георг Иггерстің айтуынша, XIX ғасыр тарихшылары көбінесе жақтық болды және «өздерінің ұлтшылдық және кластық көзқарастарын қолдау үшін, оларға ғылыми құдіреттің сәулесін беру үшін архивтерге дәлелдер іздеуге барып келді». Пол Лоуренс де келіседі, тіпті мемлекеттері жоқ ұлтшылдықтардың өзінде тарихшылар «әлі де құрылмаған мемлекеттердің ұлттық талаптары мен саяси тәуелсіздігіне тарихи негіз беруге тырысты» деп атап көрсетті.

Уақыт тереңдігі және этникалық ерекшеліктері

Кез келген ұлттық тарихтың кездесетін қиындығы – этникалық ерекшеліктердің өзгеру табиғаты. Бір ұлт уақыт өте келе бөліну (колонизация) және бірігу (синкретизм, аккультурация) арқылы басқа ұлтқа айналуы мүмкін, бұл туралы ежелгі жазушылар сылтаумен айтқан; Геродот армяндарды «фригийліктердің отарлаушылары» деп сипаттаған, осыдан жазу кезінде бөлек топтардың бір түбірден шыққандығы көрінеді. Сол сияқты, Геродот «афинялықтар гректер деп санауды бастаған» кезді айтады, яғни бұрын пеласктер тобы уақыт өте келе «грек» болып өзгерген. Аламандар Асиний Квадрат айтуынша, бастапқыда түрлі тайпалардың жиынтығы болған, бірақ уақыт өте келе ортақ ерекшелікке ие болған. Осы процестердің бәрі этногенез терминімен белгіленеді. Ежелгі заманда этностар өздерінің немесе билеушілерінің тегін мифтік өткеннің құдай немесе жартылай құдай негізін салған тұлғаларынан шығаратын (мысалы, англосакстар өздерінің әулетін Воденнен шығарады; Эухемеризмді де қараңыз). Қазіргі заманда, мұндай мифтік түсіндірулер ұлттық тарих құралымдарында жиі өз этносын мүмкіндігінше көне тарихқа байланыстыруға тырысады, көбінесе дәстүрден емес, археология немесе филологиядан белгілі, мысалы, армяндар өзінің тегін урарттарға, албандар – иллирийлерге, грузиндер – мушкилерге жатқызады, осы топтардың барлығы ежелгі тарихшылардың еңбектерінен немесе археологиялық зерттеулерден ғана белгілі.

Зерттеу

Ұлтшылдық мемлекеттерді құрудың және тарихқа қараудың "дұрыс" жолы ретінде соншалықты қабылдағандықтан, тарихты ұлттықтандыру тарихшыларға жақында ғана көрінбей келді. Кейін Эрнест Геллнер, Бенедикт Андерсон және Энтони Д. Смит сияқты ғалымдар ұлтшылдықтан алшақтап, оны сын тұрғысынан қарастыруға тырысты. Тарихшылар осы идеология тарих жазуға қалай әсер еткенін сұрай бастады. Мысалы, Смит белгілі бір халықтар мен мәдениеттердің тууы, дамуы және құлдырауы туралы жаңа сенімді сипаттау үшін "тарихшылдық" тұжырымын жасады, ол он сегізінші және тоғызыншы ғасырларда "өткен мен қазіргі заманды зерттеу үшін ая ретінде және оқиғалардың мағынасын түсіндірудегі түсіндіру принципі ретінде күшейе түсті". Антропологтар алдында сөз сөйлеген тарихшы Э. Дж. Хобсбаум тарихшылық мамандығының ұлтшылдықтың дамуындағы орталық рөлін көрсетті: Тарихшылар ұлтшылдыққа Пәкістандық опий өсірушілердің героинге тәуелділерге қатысы сияқты: біз нарыққа қажетті шикізатты ұсынамыз. Өткені жоқ ұлттар – өзіне қайшы нәрсе. Ұлтты құрайтын – өткен, бір ұлтты басқаларынан ақтау үшін қолданылатын – өткен, ал тарихшылар оны жасайды. Осылайша, әрдайым саясатқа араласқан менің мамандығым ұлтшылдықтың маңызды бөлігіне айналды. Мартин Бернальдің көп талқыланған "Қара Афина" (1987) кітабында ежелгі Грекия тарихын жазуға ұлттық және этноцентристік көзқарастардың әсер еткені айтылады. Ол сондай-ақ грек емес немесе үнді-еуропалық емес мәдениеттердің ежелгі гректерге тигізген әсері елеусіз қалдырылғанын мәлімдеді.

Индонезия

2003 жылы Роммель Кураминг индонезиялық ұлттық тарихнамасын талдады.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореядағы ұлтшыл тарихнама Кеннет М. Уэллстің 2001 жылғы зерттеу нысаны болды.

Тайланд

2003 жылы Патрик Жори тай ұлтшылдық тарихнамасын талдады.

Қазақстан

2004 жылы Теренс Рейнджер Зимбабведе Мугабе режимінің "патриоттық тарих" деп аталатын нәрсені таратуға соңғы екі-үш жылдан бері үздіксіз тырысып жатқанын атап өтті.

Жалпы ұлтшылдық

Андерсон, Бенедикт. Елестетілген қоғамдастықтар: Ұлтшылдықтың пайда болуы мен таралуы туралы ойлар, 2-басылым. Лондон: Verso, 1991. Бонд, Джордж С. және Анжела Гиллиам (ред.) Өткеннің әлеуметтік құрылымы: Бейнелеу – билік ретінде. Лондон: Routledge, 1994. Диас Андреу, Маргарита. XIX ғасыр археологиясының әлемдік тарихы. Ұлтшылдық, отаршылдық және өткен. Оксфорд: Oxford University Press, 2007. Диас Андреу, Маргарита және Чемпион, Тим (ред.) Еуропадағы ұлтшылдық және археология. Лондон: UCL Press; Боулдер, Колорадо: Westview Press, 1996. (UCL Press); (қатты мұқаба) & 978 0813330518 (жұмсақ мұқаба) (Westview). Ферро, Марк. Тарихты пайдалану және оның зияны: немесе балаларға өткенді қалай үйрету керек. Лондон: Routledge, 2003. Геллнер, Эрнест. Ұлттар және ұлтшылдық. Итака: Cornell University Press, 1983. Хобсбаум, Эрик. 1780 жылдан бергі ұлттар және ұлтшылдық. Кембридж: Cambridge University Press, 1992. Хобсбаум, Эрик Дж. және Теренс Рейнджер (ред.) Дәстүрдің ойлап табуы. Кембридж: Cambridge University Press, 1992. Коль, Филип Л. "Ұлтшылдық және археология: Ұлттардың құрылысы және алыс өткеннің қайта құрылысы туралы", Антропологияның жылдық шолуы, 27 (1998): 223–246. Смит, Энтони Д. Ұлттардың этникалық тегі. Оксфорд: Blackwell Publishers, 1988. Суньи, Рональд Григор. "Примодиализмді құру: Жаңа ұлттар үшін ескі тарихтар", "Заманауи тарих журналы", 73, 4 (желтоқсан, 2001): 862–896. Бергундер, Майкл. "Даулы өткен: Үндістанның ежелгі тарихын брахмандарға қарсы және индуист ұлтшылдарының қайта құруы", Historiographia Linguistica, 31-том, 1-сан, 2004, 59–104. Фаган, Г. (ред.) Археологиялық қиялдар: Псевдоархеология өткенді қалай бұрмалайды және халықты қалай жаңылыстырады. Routledge, 2006. Коль, Фосетт (ред.) Ұлтшылдық, саясат және археология практикасы. Cambridge University Press, 1996. Линкольн, Брюс. Мифті теориялау: Баяндау, идеология және ғылым. University of Chicago Press, 2000.