Кіріспе
Романтикалық ұлтшылдық (сонымен қатар ұлттық романтизм, органикалық ұлтшылдық, жекелік ұлтшылдық) – мемлекеттің өзі басқаратын халықтың бірлігінен туындаған саяси заңдылығын жариялайтын ұлтшылдықтың түрі. Бұл ұлттың тілі, нәсілі, этностық тобы, мәдениеті, діні және әдет-ғұрыптары сияқты факторларды қамтиды, олар мәдениетінің ішінде туғандардың бастапқы мағынасындағы ұлтты құрайды. Оны этникалық ұлтшылдыққа да, азаматтық ұлтшылдыққа да қолдануға болады. Романтикалық ұлтшылдық, династиялық немесе империялық гегемонияға қарсы реакция ретінде пайда болды, ол мемлекеттің заңдылығын жоғарыдан төменге бағалап, монархтан немесе оның құқығын ақтаған басқа биліктен шығарды. Мұндай билік ақыр соңында құдайлардан немесе Құдайдан туындауы мүмкін (патшалардың құдайға берілген құқығы мен Көк мұндағы мандатты қараңыз). Романтизмнің маңызды тақырыптарының бірі және ең ұзаққа созылған мұрасы ретінде, романтикалық ұлтшылдықтың мәдени тұжырымдары ағартушылықтан кейінгі өнер мен саяси философияда да орталық рөл атқарды. Ұлттық тілдер мен фольклорды дамытуға, жергілікті әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің рухани құндылығына назар аударудан бастап, Еуропа картасын қайта сызуға және ұлттардың өзін-өзі анықтауға шақыруға дейінгі алғашқы белгілерінен бастап, ұлтшылдық романтизмдегі маңызды мәселелердің бірі болды, оның рөлін, көрінісін және мағынасын анықтады. Мәдени өнім мен саяси ойдың өзара әрекетінен туған романтикалық ұлтшылдық, «тілінде, тарихында және мәдени ерекшеліктерінде анықталған ұлтты өнерлік өрнек үшін шабыттандыратын идеал ретінде тойлау; және осы өрнекті саяси сананы арттыруда пайдалану» болып табылады. Еуропа тарихында романтикалық ұлтшылдықтың шешуші жылы 1848 жыл болды, осы жылы континент бойынша революциялық толқын тарады; Италия сияқты фрагменттелген аймақтарда немесе Австрия империясы сияқты көпұлтты мемлекеттерде көптеген ұлтшылдық революциялар болды. Бастапқыда революциялар консервативтік күштерге ұтылып, ескі тәртіп тез қайта орнатылды, бірақ көптеген революциялар либерализацияға және Еуропаның көп бөлігінде қазіргі ұлттық мемлекеттердің құрылуына алғашқы қадам болды.
Romantic nationalism (also national romanticism, organic nationalism, identity nationalism) is the form of nationalism in which the state claims its political legitimacy as an organic consequence of the unity of those it governs. This includes such factors as language, race, ethnicity, culture, religion, and customs of the nation in its primal sense of those who were born within its culture. It can be applied to ethnic nationalism as well as civic nationalism. Romantic nationalism arose in reaction to dynastic or imperial hegemony, which assessed the legitimacy of the state from the top down, emanating from a monarch or other authority, which justified its existence. Such downward radiating power might ultimately derive from a god or gods
(see the divine right of kings and the Mandate of Heaven). Among the key themes of Romanticism, and its most enduring legacy, the cultural assertions of romantic nationalism have also been central in post Enlightenment art and political philosophy. From its earliest stirrings, with their focus on the development of national languages and folklore, and the spiritual value of local customs and traditions, to the movements that would redraw the map of Europe and lead to calls for self determination of nationalities, nationalism was one of the key issues in Romanticism, determining its roles, expressions and meanings. Romantic nationalism, resulting from this interaction between cultural production and political thought, became "the celebration of the nation (defined in its language, history and cultural character) as an inspiring ideal for artistic expression; and the instrumentalization of that expression in political consciousness raising". Historically in Europe, the watershed year for romantic nationalism was 1848, when a revolutionary wave spread across the continent; numerous nationalistic revolutions occurred in various fragmented regions (such as Italy) or multinational states (such as the Austrian Empire). While initially the revolutions fell to reactionary forces and the old order was quickly re established, the many revolutions would mark the first step towards liberalisation and the formation of modern nation states across much of Europe.
Ұлтшылдық пен революция
Балқанда классикалық Грекиямен байланыс туралы романтикалық көзқарастар Филеллинизмге шабыт берді, ол Грекияның Тәуелсіздік соғысын (1821–30) ынталандырды, онда романтикалық ақын Лорд Байрон жоғары қызбадан қайтыс болды. Россинидің «Уильям Телл» операсы (1829) романтикалық операның басталуын қадағалады, Швейцарияны біріктіретін орталық ұлттық мифті пайдаланды; ал Брюсселде шетелдік үстемдік аясында трагикалық махаббатты бейнелейтін операдан кейін (Обердің «Ла Муэтт де Портичи») 1830 жылдың тамызында болған көтеріліс 1830–31 жылдардағы Бельгия революциясын тудырды – романтикалық ұлтшылдық үлгісіндегі алғашқы сәтті революция. Вердидің қысымға ұшыраған халыққа арналған опералық хорлары Италиядағы екі буын патриоттарды, әсіресе «Va pensiero» (Набукко, 1842) шығармасын рухтандырды. Романтикалық ұлтшылдықтың ықпалымен, экономикалық және саяси күштердің арасында Германия мен Италия саяси біртүтастыққа қол жеткізді, сондай-ақ этникалық топтарға негізделген жаңа мемлекеттер құруға бағытталған қозғалыстар пайда болды. Бұл Балқанда (мысалы, 1920 жылғы Каринтиялық референдумды қараңыз), Балтық теңізі бойында және Орталық Еуропаның ішкі аймақтарында гүлденді, онда Габсбургтер романтикалық ұлтшылдықтың күшеюіне жеңіліп қалды. Норвегияда романтизм әдебиетте емес, архитектура мен рухта ұлттық стильке ұмтылған қозғалыста көрініс тапты. Алдында Солтүстік Америкада қолданылған риторикада, американдық отарлаушылардың Ұлыбританиядан тәуелсіздік жариялауында және 1787 жылғы АҚШ Конституциясын жасауда, сондай-ақ 1810 жылғы Аргентинаның мамыр революциясынан бастап Испанияның американдық колонияларын бірінен кейін бірі қамтыған, жергіліктік идентитінің жаңа сезімінен шабыттанған көтерілістер толқынында, рационализммен үйлескен күшті романтикалық ұлтшылдық элемент болды.
Консерватизм мен революция XIX ғасырда
Бірінші француз империясының Наполеонның құлдырауымен толықтай күйреуінен кейін, консервативті күштер Еуропаны бақылауға алды, австриялық ақсүйек Клеменс фон Меттерних басшылығымен, Еуропаның ірі державалары арасындағы күш теңгерімінің идеялары 19-ғасырдың бірінші жартысындағы континенттік саясатқа басымдық берді. Вена конгресінен және одан кейінгі Еуропа концерті жүйесінен кейін, бірнеше ірі империялар еуропалық саясатты өз қолдарына алды. Олардың ішінде Ресей империясы, қайта жаңғырған француз монархиясы, Пруссияның басымдығымен Германия конфедерациясы, Австрия империясы және Осман империясы болды. Консервативті күштер 1848 жылғы революциялар Еуропаны шарпып, ескі тәртіпке қауіп төндіргенше билікте болды. Сан алуан мәдени топтардың айналасында ұлттық сананы дамытуға бастаған көптеген қозғалыстар пайда болды. Бастапқыда, бұл революциялардың барлығы сәтсіз аяқталып, контрреволюциялық күштер саяси бақылауды қайта орнатты, бірақ революциялар көпұлтты империялардың үстемдігімен Еуропа концертінің аяқталуына қарай қадамдық прогрестің басталуын білдірді және Еуропадағы қазіргі ұлттық мемлекеттердің құрылуына әкелді; бұл процесс бір жарым ғасырдан астам уақытқа созылды. Орталық және Шығыс Еуропаның саяси жағдайы екі дүниежүзілік соғыспен қалыптасты, ал осы екі аймақтағы көптеген ұлттық бірегейліктер КСРО-ның және көпұлтты мемлекеттер Югославия мен Чехословакияның күйреуінен кейін 20-ғасырдың соңғы онжылдығында көптеген жаңа мемлекеттердің құрылуымен қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттерге айналды.
Халықтық мәдениет
Романтикалық ұлтшылдық Гримм ағайындылары сияқты адамдардың халық ауыз әдебиетін жинауына ықпал етті. Әдеби көздерден бұзылмаған жағдайда, ертегілер мыңдаған жылдар бойы өзгермей сақталған деген пікір романтикалық ұлтшылдарға ғана тән емес, бірақ ол олардың мұндай әңгімелер халықтың бастапқы табиғатын көрсетеді деген көзқарасына сай келді. Гримм ағайындыларын олардың алғашқы басылымы жеткіліксіз неміс тілінде болды деп сынады, және олар осы кеңеске құлақ қойды. Шарль Перроның ертегілеріне ұқсас болғандықтан олар жинаған көптеген әңгімелерді қабылдамады, себебі олар бұл әңгімелердің шын неміс ертегілері емес екенін ойлады; «Ұйықтаған сұлу» олардың жинағында сақталды, өйткені Брингильдраның әңгімесі оларды ұйықтаған ханшайым бейнесінің шынайы неміс екеніне көндірді. Олар қолданылған тілді де өзгертті, әрбір «Фи» (пері) сөзін сиқыршы немесе дана әйелге, әрбір «принц» сөзін «патша ұлына», әрбір «принцесса» сөзін «патша қызына» ауыстырды. Осы көзқарастарды үшінші басылымда талқылап, олар әсіресе Джанбатиста Базиленің «Пентамерон» еңбегін алғашқы ұлттық ертегілер жинағы және неаполитандық дауысты бейнелеген туынды ретінде ерекше атап көрсетті. Гримм ағайындыларының еңбектері басқа жинаушыларға әсер етті, оларды ертегілерді жинауға шабыттандырды және оларды да бір елдің ертегілері оның ерекше өкілі екеніне сендіріп, мәдени байланыстарды ескермеуге алып келді. Олардың ішінде орыс Александр Афанасьев, норвегтер Питер Кристен Асбьёрнсен мен Йёрген Мо, австралиялық Джозеф Джейкобс болды.
Ұлттық эпостар
"Ұлттық эпос" ұғымы, белгілі бір ұлт үшін шешуші маңызға ие, мифологиялық тұрғыдан кеңінен өңделген аңыздық поэзиялық туынды, – романтикалық ұлтшылдықтың тағы бір өнімі. 1818 жылы алғаш рет көшірілген, жалғыз қолжазбадағы "Беовульфтің" табылғаны романтикалық ұлтшылдықтың ықпалымен болды, осыған дейін екі ғасыр бойы ғалымдардың жинақтарында назарсыз қалған болатын. "Англосаксон" деп санайтын халыққа Беовульфтің өзі қажет болған "ұлттық эпосты" ұсынғандай болды, дәл сол кезде оның қажеттілігі сезіле бастады: Беовульфтің геат екендігі оңай естен шығарылды. "Оссиан" атты псевдо-гелдік әдебиетінің жалған туындылары, ақырында, романтикалық бірінші буынның қажеттілігін қанағаттандыра алмады. "Игорь жорығының әңгімесі" алғаш рет басылған кезде Наполеон соғыстары мен Суворовтың Орталық Еуропадағы жорықтарынан кейін орыс ұлттық рухының өркендеуімен сәйкес келді. Роландтың әні көрінбей, естілмей, ұмытылғандай болғанша, антиквар Франсиск Мишель Бодлеян кітапханасындағы тозған көшірмесін көшіріп, 1837 жылы жариялады; бұл уақытылы болды: француздықтардың ұлттық эпосқа деген қызығушылығы романтикалық буын арасында қайта жанданды. Грецияда "Илиада" мен "Одиссея" грек тәуелсіздік соғысы кезінде жаңа мәнге ие болды. Әлемдегі еврей қауымының ішінде ертедегі сионистер Талмудтан гөрі Киелі кітапты ұлттық эпос ретінде қарастырды. Көптеген басқа "ұлттық эпостар", ұлттық рухты бейнелейтін эпостық поэзия, романтикалық ұлтшылдықтың ықпалымен жаратылды немесе қайта жаңғыртылды: әсіресе Ресей империясында, русификацияға қарсы өздерінің жекелігін көрсетуге тырысқан ұлттық азшылықтар жаңа ұлттық поэзияны жасады – не толығымен жаңадан, не халық поэзиясын біріктіріп, не ескі повесть поэзиясын қайта жаңғыртып. Мысалдар: эстондық "Калевипоег", фин "Калевала", поляқтың "Pan Tadeusz", латыш "Lāčplēsis", армян "Sasuntzi Davit" (Ховханнес Туманян), грузин "The Knight in the Panther's Skin" және Үлкен Иранның "Шахнаме".
Польшалық ұлтшылдық және мессиялық
Романтизм көптеген Орталық Еуропа халықтарының ұлттық оянуында маңызды рөл атқарды, әсіресе өз ұлттық мемлекеттері жоқ Польшада, ол Ресей әскері Николай I басшылығымен поляк көтерілісін басып, тәуелсіздігін қайтаруға тырысқанда сәтсіздікке ұшырады. Романтик ақындар мен суретшілердің ежелгі мифтерді, әдет-ғұрыптарды және дәстүрлерді жаңғыртуы және қайта интерпретациялауы олардың туған мәдениеттерін үстем халықтардан ерекшелендіруге және романтикалық ұлтшылдықтың мифологиясын қалыптастыруға көмектесті. Патриотизм, ұлтшылдық, революция және тәуелсіздік үшін қарулы күрес осы кезең өнерінде кең таралған тақырыптарға айналды. Еуропаның осы бөлігіндегі ең көрнекті романтик ақын – Адам Мицкевич болды, ол Польшаны Исаның адамзатты құтқару үшін азап шегуі сияқты, барлық халықтарды құтқаруға тағайындалған Ұлттардың Мессиясы ретіндегі идеяны дамытты. Польшаның өзін "халықтардың арасындағы Мәсіх" немесе Еуропаның шейіті ретінде бейнелеуі христиандық тарихымен және жаулап алу кезеңдеріндегі азаптарымен байланысты болуы мүмкін. Шетелдік оккупация кезеңдерінде Католик шіркеуі Польшаның ұлттық ерекшелігі мен тілінің бекінісіне және поляк мәдениетін ілгерілетуші күшке айналды. Польшадағы бөліністер Батыс өркениетінің қауіпсіздігі үшін жасалған поляк құрбандығы ретінде қарастырылды. Адам Мицкевич орыстарға қарсы бағытталған "Дзяди" патриоттық драмасын жазды, онда Польшаны Ұлттардың Мәсіхі ретінде бейнелейді. Ол сондай-ақ: "Шындығын айтайын, сіздер шетелдіктерден өркениетті үйренуіңіз керек емес, керісінше, сіздер оларды өркениетке үйретуіңіз керек. Сіздер шетелдіктер арасында, идолға табынушылар арасындағы апостолдар сияқтысыз" деп жазды. "Польша ұлтының кітаптарында" және "Поляк паломничествосында" Мицкевич Польшаны адамзатты құтқаратын Мессия және Ұлттардың Мәсіхі ретіндегі көрінісін егжей-тегжейлі сипаттады. "Дзяди" әртүрлі интерпретацияларға ие. Ең танымалдары – поэманың II бөлігінің моральдық аспектісі, IV бөлігінің индивидуалистік және романтикалық мәселесі, сондай-ақ III бөлігіндегі терең патриоттық, мессиандық және христиандық көрінісі. Алайда, Здзислав Кьпинский өзінің интерпретациясын драмадағы славян дінтасстығы мен оккульттік элементтерге шоғынландырды. "Мицкевич герметик" кітабында ол герметикалық, теософиялық және алхимиялық философия, сондай-ақ масондық символдар туралы жазды.
Өнер
1870-жылдардан кейін «ұлттық романтизм» – бұл өнерде кең таралған бағытқа айналды. Романтикалық музыкалық ұлтшылдықтың көрнекті мысалы – Бедрих Сметананың шығармалары, әсіресе «Влтава» симфониялық поэмасы. Скандинавия және Еуропаның славян бөліктерінде «ұлттық романтизм» 19-ғасырда мәдени мағынасы бар және ойын қоздыратын, бірақ тарихқа ғана емес, жаңа стильдерді іздеуге жауап берді. Санкт-Петербургте Ресей императоры Александр II қаза тапқан жерге «Қанды құтқарушы шіркеуі» салынғанда, дәстүрлі орыс ерекшеліктерін еске түсіретін стиль табиғи таңдау болды (сурет, сол жақта). Финляндияда ұлттық эпос – «Калевала» қайта құрастырылып, ұлттық романтизм стиліндегі суреттер мен фрескаларға шабыттандырды, олар халықаралық модерн стильдерін ығыстырды. Финляндиядағы бұл бағыттың негізгі өкілі – Аксэли Галлен-Каллела (сурет, төменгі оң жақта). Ғасыр тобында этникалық өзін-өзі анықтау прогрессивті және либералды идея ретінде қабылдана бастады. Финляндия, Эстония, Латвия және Литвада тәуелсіздік үшін романтикалық ұлтшылдық қозғалыстар өрбиді, Бавария Корольдігі біріккен Германиядан бөлініп тұрды, ал чех және серб ұлтшылдығы империя саясатына үнемі кедергі келтіріп отырды. Ұлттық эпостар мен әндерден шабыт алған өнер гүлдене берді. Сионистік қозғалыс еврей тілін жаңғыртты және Эрец Исраэльге көші-қонды бастады, сондай-ақ уэльс және ирланд тілдері де поэзиялық қайта жаңғыруды бастан кешірді.
Бастылық немесе жоғарылық туралы талаптар
Сонымен қатар, нәсілдің алғашқы тұжырымдамаларымен боялған тілдік және мәдени ұлттық сана, бүгінге дейін қолданылып келе жатқан екі риторикалық талапты нығайтты: басымдық және жоғарылық туралы талаптар. Басымдық – мәдени және нәсілдік тұрғыдан анықталған халықтың географиялық аймаққа, "өзекті мекенге" (көрінеу тіркес) немесе отанына деген өзіндік, бұзылмас құқығы. Рихард Вагнертің атап айтуынша, этникалық жағынан ерекшеленетін адамдар ұлттық мәдениетке тән өнерлік және мәдени мағынаны ұғына алмайды. Ол тіпті музыкалық стильдегі "жұдайылықты" да анықтап, еврейлердің неміс мәдениетіне сіңісуге құштар емес екенін, демек оның музыкасы мен тілінің сырларын толыққанды түсіне алмайтынын айтып шабуылдады. Кейде "ұлттық жырлар" сияқты Нибелунглид әлеуметтік саясатқа күшті әсер ете білді.
ХХ ғасырдағы саяси даму
XX ғасырдың алғашқы екі онжылдығында романтикалық ұлтшылдық идеясы саяси оқиғаларға шешуші ықпал етті. 1873 жылғы экономикалық дағдарыстан кейін Германия империясында антисемитизм мен расизмнің жаңа толқыны көтерілді. Бұл, Ото фон Бисмарктің басшылығымен авторитарлық, милитаристік консерватизмнің саяси үстемдігімен және Fin de siècle дәуірімен (бұл символизм, декаденттік және модерн сияқты заманауи өнер ағымдарында да көрініс тапты) қатар жүрді. XIX ғасырдың соңында Германиядағы романтикалық ұлтшылдықтан туындаған нәсілшіл völkisch қозғалысы пайда болды. Fin de siècle кезеңінде Еуропалық елдер арасындағы ұлттық және империалистік шиеленістер Бірінші дүниежүзілік соғысқа ұласты. Германия соғыста жеңіліске ұшырап, қырғи-қабақ соғысқа толы неміс революциясынан кейін, Версаль келісімінің қатал талаптары аясында Веймар Германиясында völkisch қозғалысы күрт радикалданды. Адольф Гитлер «Ұлттық-социализмнің негізгі идеялары völkisch, ал völkisch идеялары Ұлттық-социалистік» деді. Германиядан тыс Еуропалық державалардың көпшілігі тіл, мәдениет және этникалық жақындық негізінде құрылған ұлттық мемлекеттердің белгілі бір дәрежеде «табиғи» екеніне сенеді. Осы себепті президент Вудро Вильсон Ұлы соғыстан кейін өздерін-өздері билейтін мемлекеттер құруды ұсынды. Дегенмен, романтикалық ұлтшылдыққа сенім кейінгі саясатта көрінбеді. Еуропа картасын қайта құру кезінде Югославия өзара бәсекелесіп, көбінесе жауласқан оңтүстік славян халықтарының қасақана жасалған коалициялық мемлекеті ретінде құрылды. Ұлттар Лигасының мандаттары көбінесе этникалық топтарды біріктіру үшін емес, оларды бөлу үшін белгіленді. Мысал ретінде, қазіргі Ирак мемлекеті солтүстіктегі күрдтерді, орталықтағы сүнни арабтарды және оңтүстіктегі шиит арабтарды біріктіретін үш Осман вилаятын қасақана біріктіріп, Түркия мен Парсы арасындағы берік ұлттық буферлік мемлекет құруға тырысты. Олардың үстіне Хиджаздың Хашимит әулетінен шыққан шетелдік патша орналастырылды.