Кіріспе

Жалпы этностық, мәдени немесе саяси бірегейлікке негізделген қоғамдастық.

Ұлт – белгілі бір халықтың тіл, тарих, этнос, мәдениет, аумақ немесе қоғам сияқты ортақ ерекшеліктерінің бірігуінен пайда болған ұжымдық, ұлттық бірегейлік болып табылады. Кейбір ұлттар этникалық ұлтшылдыққа негізделген (қ. этникалық ұлтшылдық), ал басқалары саяси конституциямен байланысты (қ. азаматтық ұлтшылдық). Ұлт, әдетте этникалық топтан гөрі саяси сипатқа ие. Бенедикт Андерсон ұлтты "ең кішкентай ұлттың мүшелерінің өзі де бір-бірін толық білмейтін, кездеспейтін, тіпті естімейтін, бірақ әрбір адамның санасында олардың бірлігінің бейнесі қалыптасқан саяси қауымдастық" деп анықтайды, ал Энтони Д. Смит ұлттарды өздерінің автономиясы, бірлігі және ерекше мүдделерін сезіне бастаған мәдени-саяси қауымдастықтар деп сипаттайды. Ғалымдардың пікірінше, ұлттар әлеуметтік тұрғыдан құрылған, тарихи жағдайларға байланысты және ұйымдық тұрғыдан икемді. Тарих барысында адамдар туыстық байланыстарға, дәстүрлерге, аумақтық билікке және өз отандарына адал болған, бірақ ұлтшылдық – мемлекет пен ұлттың ұлттық мемлекет ретінде бірігуі керек деген идеология – 18 ғасырдың соңына дейін басты идеологияға айналмаған.

Ортағасырлық халықтардың болуы

Ұлтшылдықты зерттейтін ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, ұлттар – жақында ғана пайда болған құбылыс. Дегенмен, кейбір тарихшылар олардың пайда болуын орта ғасырлық дәуірге дейін жегізеді. Сьюзан Рейнольдс көптеген еуропалық орта ғасырлық мемлекеттер қазіргі мағынадағы ұлттар болғанын, бірақ ұлттық сезімге қатысу тек шектеулі, бай және сауатты топқа ғана қол жетімді болғанын айтады. Ал Адриан Гастингс Англияның англосаксон патшаларының күресінде ұлттық сезімді ұйымдастырғанын мәлімдейді. Оның пікірінше, әсіресе Ұлы Альфред заң кодексінде Киелі кітап тілінен пайдаланған, және оның тұсында скандинавиялық шапқыштарды кері қайтару үшін ағылшындарды шабысқа жігерлендіру мақсатында Киелі кітаптың таңдалған бөлімдері көне ағылшын тіліне аударылған. Гастингс 1380 жылдары Уиклиф тобының Киелі кітапты толығымен ағылшын тіліне аударуынан бастап (нормандтар басып алғаннан кейінгі үзілістен соң) ағылшын ұлттық сезімінің күшті жаңаруын айтады. Ол «ұлт» сөзінің XIV ғасырдың басынан бергі жиілігі мен тұрақтылығы ағылшын ұлттық сезімі мен ағылшын ұлтының сол кезден бері жалғасып келе жатқанын көрсетеді. Алайда Джон Бройли Гастингстің «ағылшын» сияқты терминді қолданудың жалғасуы оның мағынасының да жалғасатынын білдіреді деген пікірін сынап бағалайды. Патрик Дж. Гирри келіседі, түрлі биліктер түрлі жағдайларға қарай атауларды өзгерте алатынын және адамдарды сабақтастыққа сендіре алатынын, тіпті шындығында радикалды үзіліс болса да айтады. Флорин Курта орта ғасырлық болгар ұлтын тағы бір мысал ретінде келтіреді. Дунай Болгариясы 680-681 жылдары Ұлы Болгарияның жалғасы ретінде құрылды. 864 жылы православие дінін қабылдағаннан кейін ол славян Еуропасының мәдени орталықтарының біріне айналды. Оның жетекші мәдени орны 10 ғасырдың басында астанасы Преславта кириллица әліпбиінің ойлап табылуымен бекітілді. Хью Пултон елдегі ежелгі шіркеу славян жазуының дамуы оңтүстік славяндардың көршілес мәдениеттерге сіңісіп кетуіне кедерілгенін және ерекше этникалық сәйкестіктің дамуын ынталандырғанын айтады. Сан жағынан аз болгарлар және Дунайдан солтүстікке, Эгей теңізінен оңтүстікке, Адриатика теңізінен батысқа, Қара теңізінен шығысқа дейінгі кең аумақтағы көптеген славян тайпалары арасында симбиоз жүзеге асты, олар «болгарлар» деген ортақ этнонимді қабылдады. 10 ғасырда болгарлар қазіргі ұлтшылдықтан мүлдем өзгеше, бірақ ғасырлар бойы ерекше бірлік ретінде сақталуына көмектескен ұлттық белгілі бірліктің нысанын құрды. Энтони Калделлис «Византиядағы эллинизм» (2008) еңбегінде Византия империясының орта ғасырларда Рим империясының ұлттық мемлекетке айналғанын мәлімдейді. Азар Гат сондай-ақ Қытай, Корея және Жапония Еуропаның орта ғасырында қалыптасқан ұлттар болғанын айтады.

Сындар

Керісінше, Гирри ерте ортағасырлық және қазіргі топтық ұғымдарын миф ретінде біріктіруді қабылдамайды, атаулардың қайталануына негізделген тұжырым жасаудың қателік екенін айтады. Ол тарихшыларды топтық жекелікті қабылдаудың бұрынғы және қазіргі көзқарастары арасындағы айырмашылықты мойындамағаны үшін сынап, олардың "біз зерттеуге тырысып жатқан тарихи процеске тікелей тартылғанын" мәлімдейді. Сонымен қатар, Сами Зубайда тарихта көптеген мемлекеттер мен империялар этникалық жағынан әртүрлі халықтарды билегенін, ал "билеуші мен биленушінің ортақ этностық тегі әрқашан да жақсы қарым-қатынас немесе өзара қолдауға негіз болмағанын" атап көрсетеді. Ол этникалық ерекшелік мұндай көпұлтты империялардың мүшелері үшін жеке басын анықтаудың басты факторы болмағанын айтады. Пол Лоуренс Хейстингстің Бедені түсіндіруін сынға алып, "ұлттық" тарих жазушылар "қазіргі заманда тарих жазушыларға қарағанда" "ұлт" туралы өзгеше ұғыммен жұмыс істеген болуы мүмкін екенін көрсетеді. Лоуренс бұл құжаттардың қарапайым халықтың өзін қалай танытқанын көрсетпейтінін, олар элитаның өзін-өзі анықтау үшін қолданылатын мәтіндер болғанымен, "көпшіліктің ой-сезіміне қатысты олардың маңызы шамалы болғанын" атап өтеді.

Ұлт термині ортағасырлық университеттер мен басқа ортағасырлық мекемелерде қолданылған

Ұлт термині natio ретінде ортағасырлық университеттерде, ең алдымен Париж университетінде, колледждердегі немесе студенттердің әріптестерін сипаттау үшін қолданылды. Олардың барлығы бір елде туған, бір тілде сөйлеген және өздерінің таныс заңдарымен басқарылуын күткен. 1383 және 1384 жылдары Парижде теологияны оқып жүргенде Жан Герсон екі рет француз нациосының прокуроры болып сайланды. Прага университеті студенттерді ұлттарға бөлуді қабылдады: 1349 жылы ашылғаннан бастап studium generale, ол богемиялық, бавариялық, саксондық және поляк ұлттарынан тұрды. Ұқсас жолмен, ұлттарды Иерусалимнің госпитальер рыцарлары да бөлді, олар Родос аралында өздерінің атын алған жатақханаларды ұстады, онда "шетелдіктер тамақтанады және кездесу орындары бар, әр ұлт басқалардан бөлек, және әрбір жатақханаға бір рыцарь жауапты болып, олардың дініне сәйкес тұрғындардың қажеттіліктерін қамтамасыз етеді", - деп атап өтті 1436 жылы испандық саяхатшы Педро Тафур.

Қазіргі заманғы мемлекеттер

"Мозаикалық сәт: Модернистік ұлтшылдық теориясына ертедегі модернистік сын" мақаласында Филип С. Горски алғашқы заманауи ұлт мемлекеті – Нидерланд Республикасы болды деп тұжырымдайды, ол библиялық ұлтшылдық үлгісіне негізделген толыққанды заманауи саяси ұлтшылдықпен құрылған. 2013 жылғы "Библиялық ұлтшылдық және XVI ғасыр мемлекеттері" мақаласында Диана Мьюр Аппельбаум Горскидің тұжырымын XVI ғасырдың жаңа, протестанттық ұлт мемлекеттеріне қатысты кеңейтеді. Энтони Д. Смит "Таңдалған халықтар: Ұлттық идентитітінің қасиетті бастаулары және Ұлттың мифтері мен естеліктері" кітабында осыған ұқсас, бірақ ауқымдырақ аргумент келтіреді. Лия Гринфельд "Национализм: Заманауилыққа жеткізетін бес жол" кітабында ұлтшылдық 1600 жылы Англияда ойлап табылды десе, Гринфельдтің сөзіне сүйенсек, Англия "дүниедегі алғашқы мемлекет" болған.

Әлеуметтік ғылымдар

Ұлттардың қалай дамығаны туралы үш негізгі көзқарас бар. Примордиализм (перениализм) ұлтшылдықтың кең таралған түсініктерін көрсетеді, бірақ қазіргі таңда ғалымдар арасында бұл көзқарас көп қолдау таппайды, себебі олардың пікірінше, ұлттар әрқашан болған және ұлтшылдық – табиғи құбылыс. Этносимволизм ұлтшылдықты динамикалық, дамитын құбылыс ретінде түсіндіреді және ұлттар мен ұлтшылдықтың қалыптасуындағы символдардың, мифтер мен дәстүрлердің маңыздылығын баса көрсетеді. Модернизация теориясы, примордиализмді ұлтшылдықты түсіндірудегі басты теория ретінде ығыстырды, конструктивистік көзқарас ұстанады және ұлтшылдықтың индустрияландыру, урбанизация және жалпы білім беру сияқты модернизация процестерінің нәтижесінде пайда болғанын ұсынады, осы процестер ұлттық сананың қалыптасуына мүмкіндік берді. Модернизация теориясының жақтастары ұлттарды Бенедикт Андерсон анықтаған "ойша құрылған қауымдастықтар" деп сипаттайды. Ұлт – ойша құрылған қауымдастық, себебі кең және ортақ байланыстарды елестетуге қажетті материалдық жағдайлар бар, және ол объективті түрде бейтарап, тіпті ұлттағы әрбір адам өзін басқалармен біріктірілген бірліктің субъективті бөлігі ретінде сезінсе де. Көбінесе бір ұлттың мүшелері бір-біріне жат адамдар болып қалады және олардың кездесуі мүмкін емес. Сондықтан ұлтшылдық – "жасалма дәстүр" саналады, онда ортақ сезім ұжымдық сәйкестік құрады және адамдарды саяси ынтымақтастыққа біріктіреді. Ұлттың негізгі "хикаясы" этникалық ерекшеліктер, құндылықтар мен принциптердің жиынтығына негізделуі мүмкін және ол тиесілілік туралы әңгімелермен тығыз байланысты болуы мүмкін. 19-шы және 20-шы ғасырдың басындағы ғалымдар ұлттар туралы примордиалдық теорияларды конструктивтік тұрғысынан сынады. Эрнест Ренанның "Ұлт дегеніміз не?" атты сөздігінде ұлт – "күнделікті референдум" екені, және ұлттардың негізі халықтың бірлесіп ұмытқан нәрселеріндегідей, есте сақтаған нәрселерінде де жатыр деген пікір айтылды. Карл Дарлинг Бак 1916 жылғы зерттеуінде: "Ұлтшылдық – бұл негізінен субъективті, бірлікке деген белсенді сезім, белгілі бір шектегі топ ішінде, нақты, бірақ әртүрлі факторларға негізделген сезім, саяси, географиялық, физикалық және әлеуметтік, олардың кез келгені немесе барлығы осы немесе сол жағдайда болуы мүмкін, бірақ олардың ешқайсысы барлық жағдайларда болуы міндетті емес" деді. Ал азаматтық ұлттың тамыры Француз революциясына және 18-шы ғасыр француз философтарының идеяларына жетеді. Бұл "бірге өмір сүруге" дайындыққа негізделген, нәтижесінде растау актісінен туындайтын ұлтты құрайды. Бұл Эрнест Ренанның де көзқарасы. Цивилизациялардың қақтығысы теориясы, ұлт мемлекеттердің қажеттілігін жоққа шығаратын, байланысы нығайып келе жатқан әлем туралы космополиттік теорияларға тікелей қарсы келеді. Саяси ғалым Сэмюэл П. Хантингтонның пікірінше, суық соғыстан кейінгі әлемде адамдардың мәдени және діни сәйкестігі қақтығыстардың басты себебі болады. Теория алғаш рет 1992 жылы Американдық Кәсіпкерлік Институтында өткен лекцияда айтылды, содан кейін 1993 жылы "Шетелдік істер" журналында "Ғалымдықтардың қақтығысы?" деген сұраққа жауап ретінде жарияланды, бұл Фрэнсис Фукуяманың 1992 жылы жарық көрген "Тарихтың соңы және соңғы адам" кітабына жауап болды. Кейіннен Хантингтон өзінің тезисін 1996 жылы жарық көрген "Цивилизациялардың қақтығысы және әлемдік тәртіпті қайта құру" атты кітабында кеңейтті. Хантингтон суық соғыстан кейінгі кезеңдегі әлемдік саясаттың мәні туралы түрлі теорияларды зерттеуден бастады. Кейбір теоретиктер мен жазушылар адам құқықтары, либералды демократия және капиталистік еркін нарық экономикасы суық соғыстан кейінгі әлемдегі халықтар үшін жалғыз қалған идеологиялық балама екенін мәлімдеді. Атап айтқанда, Фрэнсис Фукуяма "Тарихтың соңы және соңғы адам" еңбегінде әлем Гегельдік "тарихтың соңына" жеткенін мәлімдеді. Хантингтон идеология дәуірі аяқталғанымен, әлем мәдени қақтығыстармен сипатталатын қалыпты жағдайға оралды деп сенді. Өзінің тезисінде ол болашақтағы негізгі қақтығыстар мәдени және діни бағыттар бойынша болады деп мәлімдеді. Постұлттық – ұлттық мемлекеттер мен ұлттық сәйкестіктердің үстемдік пен жаһандық құрылымдарға қатысты маңыздылығын жоғалту процесі немесе үрдісі. Хантингтон анықтаған үрдіске бірнеше фактор ықпал етеді, соның ішінде экономикалық жаһандану, көпұлттық корпорациялардың маңыздылығының артуы, қаржы нарықтарының интернационализациясы, әлеуметтік-саяси биліктің ұлттық биліктен көпұлттық корпорацияларға, Біріккен Ұлттар Ұйымына және Еуропалық Одаққа дейінгі ұлттық емес құрылымдарға берілуі және Интернет сияқты жаңа ақпараттық және мәдени технологиялардың пайда болуы. Дегенмен, азаматтыққа және ұлттық сәйкестікке байланыстылық көбінесе маңызды болып қалады. Оксфорд университетінің профессоры Ян Зьелонка: "Саяси биліктің болашақ құрылымы мен жүзеге асырылуы Вестфалиялық емес, ортағасырлық модельге ұқсас болады" дейді, соңғысы "биліктің шоғырлануы, егемендік және нақты сәйкестік" туралы болса, ал нео-ортағасырлық модель "бір-бірімен қабаттасқан биліктер, бөлінген егемендік, көптеген сәйкестіктер мен басқару институттары және бұлыңғыр шекаралар" дегенді білдіреді.