Кіріспе
Латын немесе ежелгі грек тілдерінен құралған күрдес сөздер
Неоклассикалық күрдес сөздер – классикалық тілдердің (классикалық латын немесе ежелгі грек) түбірлерінен алынған қосымшалар немесе түбірлер ретінде қолданылатын элементтерді біріктіру арқылы жасалған күрдес сөздер. Нео-латын тілінде мұндай көптеген сөздер бар және ол ағылшын және басқа тілдердің техникалық және ғылыми лексикасының маңызды бөлігін құрайды, халықаралық ғылыми лексика (ISV) арқылы. Мысалы, грек тіліндегі "био" және "графия" бірігіп "биография" ("өмір" + "жазу/тіркеу") сөзін құрайды.
Халықаралық техникалық сөздіктің көзі
Неоклассикалық қосылыстар нео-латын лексикасының маңызды көзі болып табылады. Бұған қоса, бұл сөздер классикалық тілдерден құралғандықтан, олардың беделі Батыс Еуропа мәдениетінде қадірленген, сондықтан мұндай сөздер көбінесе көптеген тілдерде кездеседі. Олардың кең таралғандығы техникалық мәтіндерді сол тілдегі негізгі терминдерді ғана білетін оқырмандарға да түсінікті етеді. Барлық еуропалық тілдер де неоклассикалық техникалық қосылыстарды бірдей қабылдаған жоқ. Мысалы, неміс және орыс тілдері тарихи түрде өздерінің техникалық лексикасын жергілікті элементтерден жасауға тырысқан. Көбінесе, мұндай жаңа сөздер халықаралық лексикаға неміс және орыс тілдерінде калькирленген, мысалы, сутегі үшін "Wasserstoff" және "водород". Тілдік нормалауға жасалған кез келген әрекет сияқты, бұл талпыныс та толыққанды сәтті болған жоқ. Сондықтан, ресми неміс тілінде әлі де Fernsprecher қолданылса, қоғамдық телефондар халықаралық тұрақты қолданылатын Telefon деп белгіленеді.
Тарих және қабылдау
Ағылшын тілі бұл сөздердің көбін XVI ғасырда қабылдады; география алғаш рет 1535 жылы ағылшын тіліндегі мәтінде пайда болды. 1540 жылдардан бері сақталған мистагог және 1550 жылдардан бері сақталған андрогин сияқты ерте қабылданған сөздер де бар. Бұл техникалық терминдердің қолданылуы ғылыми әдіс пайда болғанға дейін болған; әртүрлі болжау түрлері өз атауларын неоклассикалық сөздерден алды, мысалы, тауықтың иықтап жеуі арқылы болжау – алектриомантия. Ағылшын жазушыларының бәрі классикалық сөздердің енуіне қуанған жоқ. Тюдор дәуірінің жазушысы сэр Джон Чек:
–деп жазып, ол "сия жазу терминдері" деп атаған нәрсені қабылдамады. 19 ғасырдың жазушысы Уильям Барнс осыған ұқсас пікірде болды және "таза ағылшын тілінде" жазды, онда ол грек-латын сөздерін пайдаланбады және олардың орнына англосаксон сөздерін таңдады: Барнс үшін жаңадан ойлап табылған фотосурет өнері – күнге басып шығару болды. Барнстың кейбір ойлары, мысалы, кітаптың алғы сөзін ауыстырған "алғы сөз" сөзі қабылданып, қолданысқа енді. Кейіннен Пауль Андерсон ағылшын тіліне негізделген, басқалар "Андер Саксон" деп атаған "Uncleftish Beholding" атты әзілді туынды жазды; бұл ядролық физика үшін таза ағылшын сөздігін жасауға бағытталған тәжірибе болды. Толық ақпарат алу үшін ағылшын тіліндегі тілдік тазалық туралы қараңыз.
Соңғы өзгерістер
Термометр, динозавр, носорог, рододендрон сияқты көптеген сөздер ағылшын тілінің лексикасына толыққанды еніп, олардың атауларына айналған. Кейбірлері сөйлеу тілінде қысқартылып қолданылады; мысалы, носорог көбінесе "рино" деп аталады. Таксономия мен биологиядағы биноминалды номенклатура осындай сөздердің маңызды көзі болып табылады. Көптеген белгісіз түрлер үшін ағылшын тілінде жалпылама атау болмаған жағдайда, олардың туысының атауы сол тіршілік иесінің ағылшынша сөзіне айналады. Метрлік жүйеде көбейту коэффициенттерін білдіретін префикстер көбінесе грек тілінен шыққан, мысалы килограмм, ал бөлу коэффициенттерін білдіретіндер латын тілінен, мысалы миллиметр. Негізгі түбірлер грек сөздеріне ұқсас болғанымен, шындығында олар жаңа сөздер. Осы метрикалық және басқа да жұрнақтар ағылшын тіліндегі түпкі сөздерге қосылып, гигабайт сияқты жаңа сөздерді құрайды. Латын және грек тілдерінің қосындысынан пайда болған, немесе классикалық тілдердің элементтерін ағылшын тілімен біріктіретін сөздер – гибридті сөздер деп аталады, бұрын нормативтік тіл мамандары оларды "жартылай тіл" деп сынаған, бірақ бұл сын бұл күнге дейін азайды. Шындығында, ғылыми номенклатурада одан да ерекше гибридтер пайда болды, мысалы, динозавр Янчуанозавр. Жеке есімдер кейбір ғылыми атауларда қолданылады, мысалы Фуксия. Неоклассикалық қосылыстар кейде қарапайым істерге мәртебе немесе ғылыми дәлдік сезімін беру үшін қолданылады: косметологияны оқып білу ешкімді ғарышкер қыла алмайды. Осы үлгідегі қосылыстар әзіл үшін де жасалады, мысалы, одонтоподология – ауызға аяқ салу ғылымы. Кейде осындай әзілдік сөздер өмірге келіп, өз дамуын жалғастырады, мысалы, гарбология – қоқысты зерттеу ғылымы. Кейбір неоклассикалық қосылыстар классикалық көпшелік түрін қабылдайды, сондықтан ағылшын тілінде ерекше болып келеді. Ал кейбіреулері қабылдамайды, ал кейбіреулері классикалық және ағылшынша көпшелік арасында ауытқиды.
Аударма
Ағылшын және басқа да еуропа тілдерінде жүздеген неоклассикалық қосылыстар бар. Дәстүрлі анықтама бойынша, біріктіруші түбірлер жеке сөздер ретінде тұра алмайды, бірақ осы ережеге көптеген ерекшеліктер бар, және 20 ғасырдың соңында мұндай түбірлер көбінесе дербес қолданылады: «биография» сөзінен «био», «телевидение» сөзінен «телли». Көптеген неоклассикалық біріктіруші түбірлерді күнделікті тілге, әсіресе зат есімдерге оңай аударуға болады: «био» – «өмір», «графия» – «жазу, сипаттау». Осы себепті, олар құрамына кіретін қосылыстарды (әдетте классикалық немесе ғылыми қосылыстарды) шамалы өзгерту арқылы түсіндіруге болады: «өмірбаян» – «өмір туралы жазу», «неврология» – «жүйке жүйесін зерттеу». Көптеген классикалық біріктіруші түбірлер бастапқы немесе соңғы позицияны алуға арналған: «автобиография» сөзінде екі бастапқы түбір – «авто» және «био», ал бір соңғы түбір – «графия» бар. Көпшілігі бір позицияны ғана иеленсе де, кейбіреулері екеуін де иелене алады: «графология» және «монография» сөздеріндегі «граф», «филология» және «англофил» сөздеріндегі «фило». Кейде бір сөздің түбірі бірнеше рет қайталанады: «логология» – сөздерді зерттеу, «фобофобия» – қорқыныштан қорқу.
Алдын-ала және кейінге қалдырылған
Алғы қосымшаларға мыналар жатады: aero – ауа, crypto – жасырын, demo – халық, geo – жер, odonto – тіс, ornitho – құс, thalasso – теңіз. Көптегендерінің дәстүрлі қарапайым мағынасы және қазіргі заманғы телескопиялық мағынасы бар: биологияда bio – «өмір» дегенді білдіреді, бірақ био ыдырағыш сөзінде «биологиялық түрде» деген мағынаны телескопиялық түрде береді; hypno негізінен «ұйқы» (ұйқы арқылы оқыту – гипнопедия) дегенді білдірсе де, ол «гипноз» (гипнотерапия – гипноз арқылы емдеу) дегенді де білдіреді. Егер түбір сөз қазіргі тілде жеке тұрса, ол әдетте телескопиялық қысқарту болады: bio – биография, chemo – химиотерапия, hydro – гидроэлектр станциясы, metro – метрополитен. Кейбір телескопиялық формалар түпнұсқа неоклассикалық қосымшадан қысқа: gynie – gyneco-дан қысқа және гинекология мен гинекологты білдіреді; anthro – anthropo-дан қысқа және антропологияны білдіреді. Жалғауларға мыналар жатады: ectomy – кесу, graphy – жазу, сипаттау, kinesis – қозғалыс, logy – зерттеу, mancy – болжау, onym – атау, phagу – жеу, phony – дыбыс, therapy – емдеу, tomy – кесу. Олар әдетте сөздіктерде аралық дауыстысызсыз тізімделеді, бірақ «логиялар мен -измдер» сияқты еркін сөз тіркестерінде кездеседі.
Нұсқалар
Кейбір классикалық біріктіру формалары бір түбірдің нұсқалары болып табылады. Ал кейбіреулері дербес сөздер, мысалы, дипсоманиядағы мания және клаустрофобиядағы фобия. Тағы бір бөлігі басқа элементтерден құралған, мысалы, энцефало – ми, «en» – ішінде, «cephal» – бас; және эктомия – кесіп алу, «ec» – сыртқа, «tom» – кесу, «y» – «процесс» деген мағынаны білдіретін есімдік жалғау.
Құрылу
Грек және латын грамматикасында негіздерді біріктіру үшін көбінесе тақырыптық немесе түбір құрайтын дауысты қажет болады. Биографияда, грек тілінен, тақырыптық дауысты – o; ал ауыл шаруашылығында, латын тілінен, – i. Ағылшын морфологиясында бұл дауыстыны аралық жұрнақ деп қарастыруға болады: биологияда аралық жұрнақ – o; миниюбкада – i. Ол көбінесе соңғы негізге (графия, юбка) емес, бастапқы негізге (био, мини) қосылған деп есептеледі, бірақ егер әдетте басылатын болса, кейде соңғы негіздің бөлігі ретінде қарастырылады (ография, ология). Егер соңғы элемент дауыстымен басталса (мысалы, монархиядағыдай архи), аралық дауысты әдетте қолданылмайды (не *), бірақ жақында жасалған сөздерде ол көбінесе сақталады, кейде тыныс белгісімен бірге (авто-талдау, биоэнергия, гидроэлектр энергиясы, емес *, *биэнергия, *). Оның болуы неоклассикалық қосылыстарды, мысалы, өмірбаян мен ауыл шаруашылығын, халықтық қосылыстардан, мысалы, шайнайтын құмыра мен қара құстан ажыратуға көмектеседі.
Шығу тегі
Жалпы, ағылшын тілі неоклассикалық күрделі сөздерін үш жолмен қабылдады: француз тілі арқылы латын және грек тілдерінен, тікелей латын және грек тілдерінен, сондай-ақ ағылшын тілінде грек және латын үлгілерімен жасау арқылы. Шизофрения – бұл ерекше жағдай, ол ағылшын тіліне неміс тілінен келгендіктен, «скитсо» емес, «скитсо» деп айтылады.
Терминологиялық өзгерісі
Көптеген сөздіктер Оксфорд ағылшын сөздігіне сәйкес біріктіру формасын (comb. форма) осындай классикалық элементтерді белгілеу үшін қолданады. Сөздіктер мен грамматика кітаптарының қосымшаларында классикалық біріктіру формалары көбінесе тамырлар немесе жұрнақтар деп аталады: «Логотип, әдетте, тіпті сөз де емес, «сөз» деген мағынаны білдіретін префикс және «логограмма» – символдың қысқартылған түрі, дәл сияқты «телевидение» сөзі «телли» деп қысқартылғандай» (Montreal Gazette, 13 сәуір 1981 ж.). Олар көбінесе жұрнақтар деп аталады, себебі кейбіреулері сөздің басында, ал кейбіреулері соңында келеді. Бірақ егер олар нағыз жұрнақтар болса, «биография» сияқты сөздің мүлдем негізі болмас еді. Жұрнақтар грамматикалық (мысалы, предлогтар сияқты), ал классикалық біріктіру формалары лексикалық (мысалы, есімдер, сын есімдер және етістіктер сияқты): мысалы, «био» – есім (өмір), ал «граф» – етістік есім (жазу). Сондықтан кейбір анықтамалық еңбектер оларды түбірлер деп те атайды. Олар сондай-ақ, көбінесе тамырлар деп аталады, өйткені олар ежелгі және сөздерді құруда маңызды рөл атқарады, бірақ функциялық және көбінесе құрылымдық тұрғыдан олар нағыз тамырлардан ерекшеленеді: «автографтағы» «граф» – бірден тамыр да, классикалық біріктіру формасы да, ал «криптографиядағы» «граф» тамыр «графтан» және «y» жұрнағынан тұрады және ол тек классикалық біріктіру формасы болып табылады.
Консервативті филологиялық дәстүр
Ренессанс дәуірінен бастап 20 ғасырдың ортасына дейін туынды тазалығының ұғымы классикалық қосылыстардың қолданылуын қадағалап келді, филологиялық мақсат – текті тектіге қосу (грек тілінен грек, латын тілінен латын) және гибридтеуді барынша азайту. Мысалы, «биография» грек тілінен, ал «ауыл шаруашылығы» латын тілінен алынған; бірақ бұл идеал іс жүзінде толыққанды жүзеге аспады, мысалы, «телевидение» сөзі грек тіліндегі «теле» және латын тіліндегі «vision» сөздерінің қосындысы болып табылады (вероятно, «телескоп» сөзінің «таза» түрі басқа мақсатқа қолданылғандықтан осылай ойлап табылған).
Қазіргі заманғы даму
Жалпы, классикалық құрама сөздер 16 ғасырдан 20 ғасырдың басына дейін жабық жүйе болып келді: оларды қолданған адамдар классикалық білім алған, олардың ұстаздары мен үлгілері көбінесе оларды қолдануға қатысты тазалықты сақтаушылар көзқарасын ұстанды, қолданылған жағдайлар негізінен техникалық сипатта болды және жалпы тілге өте аз мөлшерде сіңді. Бірақ, классикалық білім берудің төмендеуімен және техникалық және квазитехникалық жаргонның бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен таралуымен, кем дегенде бес сатыдан тұратын үздіксіздік пайда болды:
Таза классикалық қолданыс
Ескі ғылымдарда классикалық біріктіру түбірлері көбінесе антоцианин, астроблема, химиотерапия, хронобиология, цитокинез, глосолалия, лалофобия, нарколепсия, остеопороз, Плиохипп, симпатомиметик сияқты қатаң классикалық және көбінесе грек тілінен алынған қосылыстарды жасау үшін қолданылады.
Гибридтік классикалық қолдану
Техникалық, жартылай техникалық және квазитехникалық салаларда жаңа сөздер жасаушылар латын және грек тілдерін акселерометр, аэрогенератор, биопроспектор, коммуникатология, электроөткізгіш, футурология, маммография, микрогравитация, неолибералдық, сайентология, сервомеханизм сияқты түбірлерді жасау үшін бір көз ретінде жиі пайдаланады.
Гибридтік классикалық/ертегілік қолдану
20 ғасырдың соңында көптеген сөздер ежелгі түбірлерінен ажыратылды: мысалы, крипто-фашистік және псевдо-радикалдық; жылдамдық өлшегіш, клапометрдегі соңнан қосылатын метр. Аналогия процестері мұнайдоллар, психологиялық соғыс, микротолқынды сияқты жаңа сөздерді пайда етті, бұл мұнайхимия, психология, микроскоп сияқты үлгілерге негізделген. Журналистикада жиі кездесетін эко-апат, эко-қорқыныш, эко-фриктер сияқты тіркестер көбінесе классикалық сөздерді біріктіріп, телескопиялық принциппен қолданылады: эко – экология және экологиялық мағынасында қолданылады, экономикадағыдай емес. Мұндай жағдайларда мағынаның нақтылығынан гөрі айқындық пен қысқалыққа көбірек мән беріледі.
Формаларды жеке сөздер ретінде біріктіру
Соңғы жылдары көптеген сөздердің жазылуы өзгерді, бірақ көбінесе айтылуы мен екпініне әсер етпеді. Бірдей сөйлеу түрі микро-зымыран, микро зымыран, микрозымыран деп жазылуы мүмкін, бұл бизнесмен, бизнес-мен, бизнес мен сияқты белгісіздік немесе икемділікті көрсетеді. Осындай жағдайларда классикалық күрделі сөздер көбінесе біріктіріліп жазылады: Гидроподстанция Гидроэлектр станциясы, Метро тас жолдары Метрополитен тас жолдары, порно культ порнография культі.
Жаңа классикалық қосылыстар
20 ғасырдың соңындағы техно-коммерциялық жаңа сөздердің қоспасында пост және классикалық емес формалардың үш тобы бар: (1) Орнықтып қалған формалар: эконо – 'экономикалық' сөзінен, мысалы, эконометриялық, Econo Car; мини – 'минималды' сөзінен, мысалы, мини-юбка, мини-бум; матик – 'автоматты' сөзінен, мысалы, Adjustamatic, Instamatic, Stackomatic. (2) Кем қалыптасқан формалар, көбінесе біріктіру арқылы жасалған: акку – 'дәл' сөзінен, мысалы, Accuvision; компю – 'компьютер' сөзінен, мысалы, Compucorp; доку – 'документалды' сөзінен, мысалы, docudrama; перма – 'тұрақты' сөзінен, мысалы, permafrost және permaban; дура – 'берікті' сөзінен, мысалы, Duramark. (3) Псевдоклассикалық формадағы бейресми, халықтық материал: Easibird, Healthitone, Redi pak, Relax A Cizor (салмақтандыру, жаттығу).
Ұқсас жүйелер
Шығыс Азияда латын және грек тілдері сияқты қытай тілі де маңызды рөл атқарды. Қытай тілінен өзге тілдер де қытай тілінен көптеген сөздерді қарыз алып, қытай тілінен алынған морфемаларды, әсіресе ресми немесе техникалық тілде жаңа сөздер жасау үшін пайдаланды. Толығырақ ақпарат алу үшін қытай-жапон, қытай-корей және қытай-вьетнам лексикасын қараңыз. Қытай түбірлеріне негіделген жаңа жергілікті терминдерді жасау жапон тілінде ерекше көзге түседі, онда олар (和製漢語) деп аталады. Олардың көптегені кейіннен қытай, корей және вьетнам тілдеріне қарыз алынды, бірдей (немесе сәйкес) иероглифтер әр тілде әртүрліше айтылады, еуропа тілдеріндегідей – мысалы, ағылшын тіліндегі "biology" және француз тіліндегі "biologie" сөздерін салыстырыңыз. Мысалы, 自動車 (жапондық jidōsha, корей jadongcha, қытай zìdòngchē) – "автомобиль" деген мағына беретін жапон тілінде жасалған сөз, сөзбе-сөз аударғанда "өзі-өзі қозғалатын машина"; "auto" (өзі) + "mobile" (қозғалатын) сөздерімен салыстырыңыз.