Кіріспе
Құрып кеткен Оңтүстік Америка этносы
Гюнина куна, немесе кейде Пуэльче (Мапудунгун: пвелче, "шығыс халқы") – Чили мен Оңтүстік-Батыс Аргентинадағы Анд тауларының шығысында мекендеген ежелгі халықтар. Олар Пуэльче тілінде сөйлеген. "Пуэльче" атауы олардың өзіндік есімі емес, оны мапучелер берген. 18-ші ғасырдың соңында жұқпалы аурулар мен эпидемиялар салдарынан қырылып, қалғандары мапуче, хет және техуелче сияқты басқа топтарға сіңісіп кетті. Пуэльче есімі Аргентинаға тән екі кесіртке түрінің ғылыми атында сақталған: Liolaemus gununakuna және Liolaemus puelche. Қазіргі таңда тілді қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілуде. Пуэльчелер, пеуенчилер сияқты, аңшылар, балықшылар және жинаушылар болған. Олар садақ-жебе қолданған, ал мапучелер келгеннен кейін – найза қолдана бастады. Олардың бойы ұзын, денесі мықты болған, жүнді киізден жасалған квиланго (плащ) киіп, басына жіптерден тоқылған, қауырсынмен әшекейленген орамал таққан. Тұрғын үйлерін бұтақтар мен терілерден салған. Тамақты пісіріп, суды қабықтан жасалған ыдыстарда ыстық тастармен қыздырған. Лавр ағашынан каноэ жасап, оларды пісіріп, герметизациялап, Анд тауларының жоталары арқылы иықтарында алып жүруге ыңғайлы етіп бөлшектеген. Бұл оларға хуиллишелермен, бірақ ең бастысы, Оңтүстік Чилидегі чонос тайпасымен байланыс жасауға мүмкіндік берді, олар Пуэльчелерге өте жақын болған.
The Gününa küna, or sometimes, Puelche (Mapudungun: pwelche, "people of the east") are indigenous peoples living east of the Andes Mountains in Chile and Southwest Argentina. They spoke the Puelche language. The name "Puelche" was not native, but was given to them by the Mapuche. They were annihilated by plagues and epidemics in the late 18th century, with survivors merging into other groups such as the Mapuche, Het, and Tehuelche. The Puelche are commemorated in the scientific names of two species of lizards, Liolaemus gununakuna and Liolaemus puelche, which are endemic to Argentina. Currently, there are efforts of revitalizing the language. The Puelches like the Pehuenches were hunters, fishermen and gatherers. They used bows, arrows and after the arrival of the Mapuche, spears. They were tall and stout and dressed in fur quillangos (cloaks) and turbans of rolled threads with nets that covered their heads and on which they attached feather ornaments. Their dwellings were built with branches and hides. They cooked the food and heated the water in bark containers with hot stones. They made canoes with larch boards, cooked and caulked, easily disassembled to be carried on their shoulders through the Andean passes, which allowed them to interact with the Huilliches but above all with the Chonos of southern Chile, very close to them.
Колонияландыру алдындағы пульшелер
Испандықтар келгенде, пеуенчтер мен пуэльчтер аңшы-жинақшылар еді. Халық гуанако, реа және Анд еліктерін аулаудан, сондай-ақ жемістер жинаудан гөжіне жеткен шағын топтардың айналасында біріккен; Неукеннің солтүстік бөлігіндегі және Анд аймағындағы Пюльчес Алгарроберосы араукария жемісін жинады, ал Куйо аймағындағылар қарақалпық ағашының жемісін жинады. Олар аң аулау және соғыс кезінде оқтар мен садақтарды қолдануда шеберліктерін көрсетті. Олар бұтақтар мен терілерден үйлер немесе шатырлар жасап, өзендер мен ушқануарларға толы жерлерге жақын қоныстанды. Топтарды Lonko немесе отбасы басшысы қызметін атқаратын ақсақал басқарды.
Алгарроберлер
Пуэльчес альгарроберос (Пуэльчес де Альгарроба), сондай-ақ Пуэльчес де Куйо деп аталатын, Мендоса және Неукеннің солтүстік бөліктерінде өмір сүрген, уарпеан пеуенчтерімен туысқан халық болды. Оңтүстікте олардың көршілері пеуенчтер, ал солтүстікте – уарпелер.
1833 ж. Шөл даладағы жорық
Ранкульче басшысы Янкетрус аргентиналықтармен Аколорадастағы шайқастан бастап күресті. Ол Руис Уидоброның әскерін жеңіп, оны Кордобаның оңтүстігіндегі Леубуко поселкесінде күтпеген шабуыл жасауға тырысты. Кордобаға қайтарылғанын Хуан Мануэль де Росас жариялады. Алдао шайқастың нәтижесін естіп, өзінің құдасы ретінде қабылдаған Висенте Гойконың көмегімен Пюэльче басшысының көмегіне сүйене отырып, басшыға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Әртүрлі әскери жеңістерден кейін Алдао көптеген басшыларды оңтүстікке қашқындыққа жіберді; солардың бірі – Барбон, Янкетрусқа бағынышты егде жастағы Пюэльче басшысы. Алдао оны өлтіруге бұйрық берді, сосын Гойко оны тауып, басын кесіп, тікенекке ілді, ал басын Саладо өзенінің жағасында қалдырып, Янкетрусты қорлау үшін пайдаланды. Гойко Мендоса маңында Пинчерас ағайындарымен болған шайқаста қаза тапты.