Кіріспе

Түстік Американың оңтүстігіндегі архипелаг, Тьерра-дель-Фуэго (/t//i/'/ɛər//ə// //d//ɛ//l// /'/f//w//eɪ//ɡ//oʊ/, ˈtjera ðel ˈfweɣo; испан тілінде "Оттар елі", ағылшын тілінде сирек Fireland) – Оңтүстік Америка құрлығының ең оңтүстік ұшында, Магеллан бұғазының ар жағында орналасқан архипелаг. Архипелагтың құрамына негізгі арал, Исла-Гранде-де-Тьерра-дель-Фуэго (аумағы 48,000 км²) және көптеген аралдар кіреді, оның ішінде Кейп-Хорн және Диего-Рамирес аралдары бар. Тьерра-дель-Фуэго негізгі аралдың шығыс бөлігін және Бигль каналындағы бірнеше кіші аралдарды басқаратын Аргентина мен қалған жер аумағын басқаратын Чили арасында бөлінген. Архипелагтың ең оңтүстік нүктесі 56° оңтүстік ендіктің солтүстігінде жатыр. Тьерра-дель-Фуэгодағы ең ерте адам қонысы шамамен б.з.д. 8000 жылға дейін жетеді. Еуропалықтар бұл аралдарды алғаш рет 1520 жылы Фердинанд Магеллан экспедициясы кезінде зерттеген. "Оттар елі" және осыған ұқсас атаулар, жергілікті тұрғындардың жаққан көптеген оттарын көргеннен пайда болған. Еуропалықтардың қоныстануы және жергілікті халықтың ығысуы он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысында, Патагониядағы қой шаруашылығының өркендеуі мен алтын асығысының шарықталу кезінде басталды. Бүгінде Тьерра-дель-Фуэгоның солтүстігінде мұнай өндіру экономикалық белсенділіктің басты саласы болып табылады, ал оңтүстікте туризм, өндіріс және Антарктикалық логистика маңызды рөл атқарады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Адамдардың ең алғашқы қоныстануы шамамен б.з.д. 8000 жылы болған. Яган тайпасы Отты Жерге қоныстанған ең ерте адамдардың бірі болды. Наварино аралы сияқты жерлерде олардың мәдениетіне тән археологиялық орындар табылды.

Еуропалық барлау

Отын Жерін 1520 жылы испан патшалығы үшін теңізге шыққан португалдық саяхатшы Фердинанд Магеллан атады. Ол осы жерлерге келген алғашқы еуропалық болды. Ол теңізден көрінетін жергілікті тұрғындардың көптеген оттарын (испан тілінде fuego) көргенін ойлады және «үндістер» оның флотына шабуыл жасау үшін орманда күтіп отыр деп сенді. 1525 жылы Франсиско де Хосес Отын Жері сол кезде Terra Australis деп аталған құрлықтың бір бөлігі емес, бір немесе бірнеше арал деп алғаш рет болжады. 1578 жылы Фрэнсис Дрейк және 1616 жылы Голландтың Шығыс Үндістан компаниясының экспедициясы география туралы көбірек білді. Соңғы экспедиция Хорн аралындағы Хорн мүйісін атады. 1830 жылы алғашқы сапарында Роберт Фицрой төрт фуэгияны, соның ішінде «Джемми Баттонды» (Орунделлико) және Йоккушлуды алып, Англияға әкелді. Саяхаттан аман қалған үш адам Лондонға патша мен патшайыммен кездесу үшін апарылды және біраз уақытқа дейін танымал болды. Олар Фитцрой мен Чарльз Дарвинмен бірге «Бигль» кемесімен Отын Жеріне оралды, ол аралдарға сапары туралы кең жазбалар жасады.

Еуропалық отарлау және америкалықтардың жойылуы (18601910)

XIX ғасырдың екінші жартысында Рио-Гранде және Доусон аралында салезиандық католик миссиялары құрылды. 1855 жылы Кеппел аралында миссионерлік қызмет орнатқан англикан миссионерлері 1870 жылы Ушуаяда жаңа миссиялар ашты. Бұл миссиялар XIX ғасыр бойында жұмыс істеуін жалғастырды. Миссионер Томас Бриджес (1842–1898) Ушуаяда жұмыс істеген кезінде жергілікті тілді үйреніп, 30 000 сөздік көлемдегі яган тілінің грамматикасын және сөздігін жасады. 1879 жылы Рамон Серрано Монтанер басқарған чилилік экспедиция Өрт Жерінің өзендері мен арналарында көп мөлшерде алтын кендері табылды деп хабарлады. Бұл 1883 және 1909 жылдар аралығында негізгі аралға жаппай көші-қонға себеп болды. Көптеген аргентиналықтар, чилиліктер және хорваттар негізгі аралға қоныстанды, нәтижесінде жергілікті сельк’нам тайпасымен қақтығыстар күшейді. XIX ғасырдың соңындағы алтын асығушылығы аргентиналық Ушуая және Рио-Гранде, сондай-ақ чилилік Порвенир және Пуэрто-Торо сияқты иммигранттар құрған көптеген шағын елді мекендердің пайда болуына әкелді. Румыниялық саяхатшы Юлиус Поппер аймақтағы ең табысты кәсіпкерлердің бірі болды. Аргентина үкіметі Попперге Өрт Жерінен табылған алтын кендерін игеру құқығын берді, ол сельк’нам геноцидінің басты тұлғасы ретінде танылды. Еуропалықтармен байланысқа келгеннен кейін, жергілікті сельк’нам және яган халықтары теңсіз қақтығыстар мен отарлаушылардың қуғын-сүргінінен, жергілікті халықтардың иммунитеті жоқ жұқпалы аурулардан және Доусон аралындағы салезиандық миссияға жаппай көшіруден қатты азайды. Миссионерлердің күш-жігеріне қарамастан, көптеген жергілікті тұрғындар қайтыс болды. Бүгінде аз ғана сельк’нам қалды. Санаулы қалған ягандардың бір бөлігі Наварино аралындағы Вилла Укикаға қоныстанды, ал қалғандары Чили мен Аргентинаның әртүрлі аймандарына таралып кетті. 1881 жылғы Шекара шартына қол қойылғаннан кейін, Өрт Жері Аргентина мен Чили арасында бөлісті; бұрын екі ел де оны толығымен өз иелігінде деп таласқан.

Жақындағы тарих (1940 ж. - қазіргі уақыт)

1945 жылы Чилидің CORFO (Испанияның өндірісті дамыту корпорациясының аббревиатурасы) мұнайды іздеумен айналысатын бөлімшесі Солтүстік Tierra del Fuego аймағында мұнай кенін тапты. Мұнайды өндіру 1949 жылы басталды, ал 1950 жылы ENAP (Ұлттық мұнай компаниясы) Чили мемлекетіне тиесілі болды. 1960 жылға дейін Чилиде өндірілген мұнайдың көп бөлігі Tierra del Fuego-дан шығарылды. 1940 жылдары Чили және Аргентина Антарктикадағы құқықтарын жариялады. 1950 жылдары Чили әскері Пуэрто-Вильямс қаласын құрды. 1960 және 1970 жылдары Аргентинаның Пиктон, Леннокс және Нуэва аралдарына қатысты талаптары екі елді соғысқа дейін жеткізді. 1986 жылы Аргентина конгресі Аргентинаның Tierra del Fuego бөлігін жаңа провинция ету туралы шешім қабылдады. Бұл 1990 жылдың 26 сәуірінде орындалды.

География

Архипелаг негізгі аралдан – Isla Grande de Tierra del Fuego-дан (көбінесе Tierra del Fuego немесе Isla Grande деп аталады), 47 992 км² ауданы және кішігірім аралдар тобынан тұрады. Негізгі аралдың батыс бөлігінің 29 484,7 км² (11 384 шаршы миль, 61,43%) Чилиге, ал 18 507,3 км² (7 146 шаршы миль, 38,57%) Аргентинаға тиесілі. Архипелагты негізгі аралдан оңтүстікке қарай шығыс-батыс бағытта Бигл арнасы бөліп тұрады. Бигл арнасының оңтүстігіндегі ең үлкен аралдар – Хосте және Наварино. Негізгі аралдың батыс бөлігі және басқа аралдардың көбі Чилиге тиесілі. Олар Магеллан және Чили Антарктикасы аймағының құрамына кіреді, оның астанасы және бас қаласы – мұздық арнасының ар жағында орналасқан Пунта-Аренас қаласы. Чилидің ең ірі қалалары – негізгі аралда орналасқан Чилидің Тьерра-дель-Фуэго провинциясының астанасы Порвинер және Наварино аралындағы Чилидің Антарктика провинциясының астанасы Пуэрто-Уильямс. Пуэрто-Торо Пуэрто-Уильямстан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде орналасқан. Ол, мүмкін, әлемдегі ең оңтүстік елді мекені болар. Көбінесе адам тұрмайтын, негізгі аралдың солтүстігінде және батысындағы аралдар Магеллан провинциясының бөлігі. Негізгі аралдың шығыс бөлігі және Бигл арнасындағы бірнеше кіші арал Аргентинаға жатады. Олар архипелагтың ең үлкен қаласы – Ушуая қаласы орналасқан Тьерра-дель-Фуэго, Антарктика және Оңтүстік Атлант аралдары провинциясының құрамына кіреді. Аймақтағы тағы бір маңызды қала – Атлант жағалауындағы Рио-Гранде қаласы. Негізгі аралдың оңтүстік-батыс бөлігіндегі Дарвин таулары мұхитқа жететін көптеген мұздықтарды қамтиды. Бұрын Дарвин тауы архипелагтың ең биік тауы деп есептелгенімен, қазір бұл құрмет ресми түрде мойындалмаған Monte Shipton тауына тиесілі. Тьерра-дель-Фуэгоның топографиясы төрт аймаққа бөлінеді: оңтүстік және батыстағы сыртқы архипелаг аймағы, оңтүстіктегі таулы аймақ, жазықтық аймағы және соңғы екі аймақтың арасындағы анд аймағы.

Геология

Архипелагтың геологиясына Анд орогенезінің әсері және плейстоценнің қайталама мұз басу кезеңдері ықпал етеді. Аралдың геологиясын шығыс-батыс бағытындағы ірі бөліктерге бөлуге болады. Архипелагтың оңтүстік-батыс аралдары, Хорн мүйісін қоса алғанда, Оңтүстік Патагония батолитінің құрамына кіреді, ал Кардильера Дарвин және Бигл бұғазы маңындағы аймақ – ең биік тауларды қамтитын негізгі тау жүйесін құрайды. Магеллан бүктелу және жарық белдеуі Альмирантазго фьорды мен Фагнано көлінің солтүстігіне дейін созылады, ал одан солтүстікке қарай Магеллан алқабы орналасқан, ол көмірсутек қорлары бар ежелгі шөгінді алап болып табылады. Солтүстік Тьерра-дель-Фуэгодағы кейбір мұнай ұңғымаларының астында 525 миллион жылдық ортогонейсстің қабаттары табылған. Магеллан-Фагнано жарылысы – негізгі аралдың оңтүстік бөлігін батыстан шығысқа қарай кесіп өтетін сол жақты жылжу жарылысы. Бұл Фуэгия бүктелу және жарық белдеуінің ішінде және оған параллель орналасқан белсенді жарылыс, ол палеозой мета-тұнбаларының оңтүстік белдеуі мен мезозой тұнбалы шынжырлардың солтүстік белдеуі арасындағы шекараны белгілейді. Фагнано көлі Магеллан-Фагнано жарылысы аймағында қалыптасқан бөлінетін алаптағы мұздықпен ойылған шұңқырда орналасқан. Подзольдер мен инцептизольдер Тьерра-дель-Фуэгодағы Nothofagus betuloides ормандарының астында кездеседі.

Климат

Тьерра-дель-Фуэго аймағында субполярлық мұхиттық климат (Кёппен климаттық классификациясы Cfc) басым, оның қысқа, салқын жаздары және ұзақ, ылғалды, қоңыржай қыстары бар: жауын-шашынның орташа мөлшері алыс батыста жыл бойына байқалады, бірақ шығысқа қарай жылдам төмендейді. Температура жыл бойы тұрақты: Ушуаяда жазда шамадан аспайды, ал қыста орташа температураны құрайды. Жазда қар жаууы мүмкін. Суық және ылғалды жаз көне мұздықтардың сақталуына көмектеседі. Ең оңтүстік аралдарда тундраға тән субантарктикалық климат орналасқан, ол ағаштардың өсуіне мүмкіндік бермейді. Ішкі аймақтардың кейбірінде полярлық климат байқалады. Оңтүстік Тьерра-дель-Фуэгоға ұқсас климатты жерлер: Алеут аралдары, Исландия, Аляска түбегі, Фарер аралдары, Маккуори аралы және Хёрд және Макдональд аралдары.

Флора

Аралдардың тек 30%-ында орман бар, олар Магелландық субполярлық орман ретінде жіктеледі. Аймақтың солтүстік-шығыс бөлігі дала және салқын жартылай шөлден тұрады. Отын Жерінде алты түрлі ағаш кездеседі: канело немесе қысқы қабық (Drimys winteri); Maytenus magellanica; Pilgerodendron uviferum, әлемдегі ең оңтүстікке орналасқан қылқан жапырақты ағаш; және оңтүстік буктың үш түрі: Nothofagus antarctica; Nothofagus pumilio; және мәңгі жасыл Nothofagus betuloides. Бұл орманның ашық алаптарында жағажай шүйіншігі (Fragaria chiloensis var. chiloensis forma chiloensis) және калафат (Berberis buxifolia) сияқты бірнеше жеміс түрлері өседі, оларды ежелден бері жергілікті халық та, еуропалықтар да жинап келеді. Бұл орман – әлемдегі мұндай суық жазды климатта дамыған жалғыз орман. Ағаш жамылғысы Оңтүстік Американың ең оңтүстік ұшына дейін созылады. Күшті желдің әсерінен, желге ұшыраған жерлерде ағаштар бұрылып өседі, сондықтан оларды "ту ағаштары" деп атайды. Ағаш өсімдіктері аймақтың оңтүстік шегіндегі Исла Хорносқа дейін жетеді, бірақ Волластон аралдары көбінесе субантарктикалық тундрамен жабылған, тек желден қорғалған жерлерде ғана ағаштар тірі қалады. Отын Жеріндегі орманның маңызы жергілікті шеңберден асып түсті. Бұл орман – ұқсас климатты, бірақ бастапқыда ағаш өспеген, мысалы, Фарер аралдары және жақын орналасқан архипелагтар сияқты елдерге ауыстырылған ағаштардың көзі болды. Көптеген түрлер Отын Жерінің ең суық жерлерінен, әсіресе тундра шекараларынан жиналды. Бұл күш-жігер оң нәтиже берді, себебі Фарер аралдарындағы қатты жел мен салқын жаз басқа аймақтардан әкелінген ағаштардың өсуіне мүмкіндік бермеді. Импортталған ағаштар әсемдік үшін, желден қорғау үшін және Фарер аралдарындағы дауылдар мен мал жаюдан туындаған топырақ эрозиясымен күресу үшін қолданылады.

Фауна

Арал архипелагындағы ең танымал жануарлар – оңтүстік аралар, шағалалар, гуанаколар, Оңтүстік Америка түлкілері, балықшылдар, Анд кондорлары, корольдік пингвиндер, сұрғырлар және отбас құстар. Отын Жеріндегі Гранде аралында әлемдегі ең оңтүстікке таралған Liolaemus magellanicus кесірткесі де кездеседі. 1940 жылдары әкелінген Солтүстік Америка бобры көбейіп, аралдың орманды аудандарына елеулі зиян келтірді. Үкіметтер Отын Жерде бобрларды аулау және жою бойынша кең ауқымды бағдарламаны іске қосты. Бұл архипелагтағы балық аулау аймағы әлемдегі ең жақсы балық аулау орындарының бірі болып есептеледі. Теңіз қоңыр балығы көбінесе , әсіресе Рио-Гранде және Сан-Пабло сияқты өзендерде, сондай-ақ Лаго-Фагнано көлінде кездеседі. Бұл судың көп бөлігі жеке меншікте, сондықтан тек ұстап-босату және жеңілдікпен балық аулауға рұқсат етіледі. Отын Жеріне жақын сулар киттердің әртүрлілігімен өте бай. 2000 жылдары Отын Жерінде оңтүстік жұмсақ киттерін, горбатый киттерді және көк киттер, оңтүстік плавниктер, оңтүстік сейвалдар және оңтүстік минктер сияқты басқа да түрлерді көру жиіледі. Бигл каналы сирек кездесетін, эндемикалық дельфиндерді және жетік зерттелмеген пигмей жұмсақ киттерді байқауға қолайлы орын. Бұл аймақтарда Оңтүстік Америка теңіз арыстандары (Otaria flavescens), Оңтүстік Америка түбіті тұншықтары (Arctophoca australis), ет жейтін және тұншықты жейтін леопард тұншықтары (Hydrurga leptonyx) және алып оңтүстік тұншықты пилоттары (Mirounga leonine) – киттерге жатпайтын ең ірі теңіз сүтқоры мекендейді.

Экономика

Бүгінде архипелагтың негізгі экономикалық қызметтері – балық аулау, табиғи газ бен мұнай өндіру, қой шаруашылығы және экожүмыс. Туризм маңызға ие болып, көбірек қонақтарды тарта отырып, үнемі дамып келеді. Туризмнің көп бөлігі «ең оңтүстік» мәртебесіне негізделген: мысалы, Ушуая және Пуэрто-Уильямс қалалары екеуі де «дүниедегі ең оңтүстік қала» деп санайды. Аргентинаның Оңтүстік Америка жеріндегі үкімет, әсіресе Рио-Гранде қаласында, салық жеңілдіктері арқылы бірнеше электрондық компаниялардың ашылуын ынталандырды. Энергия өндіруі – маңызды экономикалық қызмет. Аргентинаның Тьерра-дель-Фуэго аймағында 2005–2010 жылдар аралығында мұнай және табиғи газ өндіруі аймақтың экономикалық өнімінің 20 пайызын құрады.

Өрлеу жерінің көркем өнердегі ерекшелігі

Александр Бухан 1768-1771 жылдары Джеймс Куктың алғашқы саяхатына қатысты, онда ол ботаник Джозеф Бэнкстің серіктерінің бірі болды. 1769 жылдың 15 қаңтарында "Эндевор" кемесі "Good Success" шығанағында тоқтады. Ол осы жерден бастау алған экспедицияға қатысты. 1833 және 1834 жылдары "Бигл" кемесінің Темір-Өртке жасаған екінші саяхаты барысында кеме суретшісі Конрад Мартенс суреттер салып, акварель бояулармен жұмыс істеді. Француз суретшісі және литограф Эвремонд де Берар 1861 жылы "Le Tour du Monde" саяхат журналын От елі мотивтерімен безендірді. Роквелл Кент 1922 және 1923 жылдары От елінде болған кезінде "От еліне арналған жиырмадан астам үлкен сурет" салғанын өз автобиографиясында – "Бұл мен, Раббым: Роквелл Кенттің өмірбаяны" – жазды. Неміс суретшісі Инго Кюль үш рет От еліне сапар шегіп, "Әлем соңының пейзаждары" атты цикл бойынша суреттер жасады (2005).