Кіріспе
Чилидің оңтүстік-орталық бөлігінде тұратын этникалық топ – хуиличе (wi.ˈʝi. tʃe), хуиличе немесе хуиличе мапуче – Чили мен Аргентинадағы мапуче макроэтникалық тобының оңтүстік тармағы. Олар Оңтүстік аймақта орналасқан, Футахуиллимапу ("оңтүстіктің ұлы жері") кіші тобында және Чилоэ аралының солтүстік жартысында қоныстанған. Хуиличелер осы аймақтардың негізгі жергілікті халқы болып табылады. Рикардо Э. Латчамның сөзіне сәйкес, хуиличе термині 1645 жылы Валдивияның қайта құрылуынан кейін испан тілінде қолданыла бастады, бұл Араукания мапучелерінің оңтүстік мапуче тайпаларын атау әдісін қабылдау болды. 16, 17 және 18 ғасырларда материктегі хуиличелер испандықтардың енуіне қарсы тұруда көбінесе табысқа жетті. Алайда, 1792 жылғы Фигероаның жорығынан кейін хуиличелер жеңіліске ұшырады және олардың жері Лас-Каноас парламентінен бастап еуропалықтардың қоныстануына біртіндеп ашылды. Бүгінде хуиличелердің көпшілігі испан тілінде сөйлейді, бірақ кейбіреулері, әсіресе егде жастағы адамдар, хуиличе тілінде сөйлейді. Хуиличелердің қазіргі заманғы негізгі қоныс аудандары екі: Осорноның батысындағы Сан-Хуан-де-ла-Коста және Чилоэ аралының оңтүстік-шығысындағы Компу-Чадмо.
The Huilliche (wi.ˈʝi. tʃe), Huiliche or Huilliche Mapuche are the southern partiality of the Mapuche macroethnic group in Chile and Argentina. Located in the Zona Sur, they inhabit both Futahuillimapu ("great land of the south") subgroup, the northern half of Chiloé Island. The Huilliche are the principal indigenous people of those regions. According to Ricardo E. Latcham the term Huilliche started to be used in Spanish after the second founding of Valdivia in 1645, adopting the usage of the Mapuches of Araucanía for the southern Mapuche tribes. During the 16th, 17th, and 18th centuries, the mainland Huilliche were generally successful at resisting Spanish encroachment. However, after the Figueroa incursion of 1792 Huilliches were decisively defeated and their territory was gradually opened to European settlement beginning with the Parliament of Las Canoas. Today, most Huilliche speak Spanish, but some, especially older adults, speak the Huilliche language. The main modern areas of Huilliche settlement are two; San Juan de la Costa west of Osorno and Compu Chadmo in the southeast of Chiloé Island.
XVI ғасыр
1540 жылдары Педро де Вальдивия бастаған испан конкистадоры Перуден жаулап алынғаннан кейін Орталық Чилиге келді. 1549 және 1553 жылдар аралығында испандықтар мапуче территориясында бірнеше қала, ал хуилличе территориясында Вальдивия қаласын құрды. Педро де Вальдивияның 1553 жылы қаза болуы испан жаулап алуларын біраз уақытқа тоқтатты, бірақ 1558 және 1567 жылдары Осорно мен Кастро хуилличе территориясында салынды. 1598 жылы Куралаба шайқасында мапучелердің испандықтарды жеңісіне байланысты жалпы көтеріліс басталды, нәтижесінде Кастродан басқа хуилличе территориясындағы барлық испан қалалары қиратылды.
17 ғасыр
Футахуиллимапудың Майпуе өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан бөлігі, Осорнодан Карелмапу мен Кальбуко бекіністеріне көшіп келген испандықтар мен оларға адал Хуиллишелердің тонауынан кейін көбінесе халықсыз қалды. Вальдивия 1645 жылы қайта құрылғаннан кейін испандықтар тәуелсіз Хуиллише аумағы арқылы Чилоэ архипелагына құрлықтан жол салып, оны орнатуға тырысты. Бұл жолдың мақсаты – егер Ұлыбритания сияқты шетелдік держава басып кірсе, өзара әскери көмек көрсетуге мүмкіндік беретін бағдарламаны жасау болатын. 17-18 ғасырларда Хуиллишелер арасындағы ішкі қақтығыстар туралы хабарлар бар. Бұл халық санының өсуін тежеген болуы мүмкін. 1793 жылы бейбітшілік парламенті мен шартқа қол қойылды. Бұл сатып алу кейіннен Чили соттарымен бекітілді және Чили билігінің Хуиллишелердің меншігіне кепілдік берген өз заңдық тәртібін қалай елемегенін көрсетеді.