Оңтүстік Американың Мапуче этносы

Кіріспе

Мапучелер (/m//æ/'/p//ʊ//tʃ//i/; мапуче және испан тілінде: maˈputʃe) – Чилидің оңтүстік-орталық және Аргентинаның оңтүстік-батысында, соның ішінде Патагонияның бір бөлігінде қоныстанған ежелгі халықтардың тобы. Бұл жиынтық термин, мапудунгун тілінде сөйлейтін, ортақ әлеуметтік, діни және экономикалық құрылыммен, сондай-ақ ортақ тілдік мұрамен байланысты әртүрлі топтарды білдіреді. Олардың иеліктері бір кезде Чоапа аңғарынан Чилоэ архипелагына дейін, кейіннен шығысқа қарай Пуелмапуға дейін – Аргентинаның пампасы мен Патагонияның бір бөлігін қамтыған. Бүгінде бұл топ Чилидегі жергілікті халықтың 80% астамын және Чили халқының шамамен 9% құрайды. Мапучелер негізінен Араукания аймағында шоғырланған. Көптегендері экономикалық мүмкіндіктерді іздеп Сантьяго және Буэнос-Айрес қалаларына көшіп кеткен, мапучелердің 92% астамы Чилиден шыққан. Мапучелердің дәстүрлі экономикасы ауыл шаруашылығына негізделген, ал дәстүрлі әлеуметтік ұйымдастырылуы лонко немесе басшының басшылығымен кеңейтілген отбасылардан тұрады. Соғыс кезінде мапучелер ірі топтарға бірігіп, оларды жетекшілік ететін токи (яғни «балта» немесе «балта ұстаушы») сайлап алатын. Мапучелердің материалдық мәдениеті тоқыма және күміс бұйымдарымен танымал. Испандықтар келген кезде пикунчелер Чоапа мен Итата арасындағы аңғарларда, арауканиялық мапучелер Итата мен Толтен өзендері арасындағы аңғарларда, одан оңтүстікке қарай хуилличелер мен кунколар Чилоэ архипелагына дейін қоныстанған. XVII, XVIII және XIX ғасырларда мапуче тайпалары шығысқа қарай Анд таулары мен Пампаға көшіп, Поя және Пеуенче тайпаларымен араласып, олармен қарым-қатынас орнатқан. Сол кезде Пампа аймақтарының этникалық топтары – пуэльче, ранкель және солтүстік аоникенктер мапуче топтарымен байланысқа түскен. Техуэльчелер мапуче тілін және олардың мәдениетінің бір бөлігін қабылдады, бұл арауканизация деп аталды, оның нәтижесінде Патагония мапучелердің ықпалына көшкен. Испания билігіндегі аймақтардағы мапучелер, әсіресе пикунчелер, отарлау кезеңінде испандармен араласып, өзіндік ерекшеліктерін жоғалтқан метистер қауымын құрды. Алайда мапуче қоғамы Араукания мен Патагонияда ХІХ ғасырдың соңына дейін тәуелсіздігін сақтап келді, Чили Арауканияны басып алғанға және Аргентина Пуелмапуды жаулап алғанға дейін. Содан бері мапучелер тиісті мемлекеттердің қарауындағы азаматтарға айналды. Бүгінде көптеген мапуче және чилилік қауымдастықтар Аргентина мен Чилиде жер және жергілікті халықтардың құқықтары үшін күресте, «мапуче қақтығысы» деп аталатын мәселеге қатысуда.

Ethnic group in South America

The Mapuche (/m//æ/'/p//ʊ//tʃ//i/; Mapuche and Spanish: maˈputʃe) are a group of indigenous inhabitants of south central Chile and southwestern Argentina, including parts of Patagonia. The collective term refers to a wide ranging ethnicity composed of various groups who share a common social, religious, and economic structure, as well as a common linguistic heritage as Mapudungun speakers. Their homelands once extended from Choapa Valley to the Chiloé Archipelago and later spread eastward to Puelmapu, a land comprising part of the Argentine pampa and Patagonia. Today the collective group makes up over 80% of the indigenous peoples in Chile and about 9% of the total Chilean population. The Mapuche are concentrated in the Araucanía region. Many have migrated from rural areas to the cities of Santiago and Buenos Aires for economic opportunities, more than 92% of the Mapuches are from Chile. The Mapuche traditional economy is based on agriculture; their traditional social organization consists of extended families, under the direction of a lonko or chief. In times of war, the Mapuche would unite in larger groupings and elect a toki (meaning "axe" or "axe bearer") to lead them. Mapuche material culture is known for its textiles and silverwork. At the time of Spanish arrival, the Picunche inhabited the valleys between the Choapa and Itata, Araucanian Mapuche inhabited the valleys between the Itata and Toltén rivers, south of there, the Huilliche and the Cunco lived as far south as the Chiloé Archipelago. In the seventeenth, eighteenth, and nineteenth centuries, Mapuche groups migrated eastward into the Andes and Pampas, conquering, fusing and establishing relationships with the Poya and Pehuenche. At about the same time, ethnic groups of the Pampa regions, the Puelche, Ranquel, and northern Aonikenk, made contact with Mapuche groups. The Tehuelche adopted the Mapuche language and some of their culture, in what came to be called Araucanization, during which Patagonia came under effective Mapuche suzerainty. Mapuche in the Spanish ruled areas, especially the Picunche, mingled with the Spanish during the colonial period, forming a mestizo population that lost its indigenous identity. But Mapuche society in Araucanía and Patagonia remained independent until the late nineteenth century, when Chile occupied Araucanía and Argentina conquered Puelmapu. Since then the Mapuche have become subjects, and later nationals and citizens of the respective states. Today, many Mapuche and Chilean communities are engaged in the so called Mapuche conflict over land and indigenous rights in both Argentina and Chile.

Колумбқа дейінгі кезең

Археологиялық қазбалар Мапуче мәдениетінің Чили мен Аргентинада б.з.д. 600-500 жылдарға дейін болғанын көрсеткен. Мапучелер генетикалық тұрғыдан Патагонияның көршілес халықтарынан ерекшеленеді. Бұл Мапуче және Патагониялықтардың әртүрлі тектен шыққандығын немесе ұзақ уақыт бойы бөлініп өмір сүргендігін көрсетеді. Көптеген қазіргі ғалымдар Инка империясының оңтүстік шекарасы Сантьяго және Майпо өзендері арасында, немесе Сантьяго және Мауле өзендері арасында орналасқан деп санайды. Осылайша, Мапучелердің көп бөлігі Инка билігінен құтылды. Инка басқыншыларымен байланыс жасау арқылы Мапучелер алғаш рет мемлекеттік құрылымдармен кездесті. Инкалармен болған байланыс оларға өздерін басқыншылардан ажырата білу сезімін сыйлады және мемлекеттік ұйымдары болмаса да, оларды кеңістіктік-саяси бірліктерге біріктірді. Чилиге алғашқы испандықтар келген кезде, халықтың ең көп шоғырланған аймағы Итата өзенінен Чилоэ аралына дейінгі жерлерде болды – яғни Мапучелердің орталық аймағы. Тарихшы Хосе Бенгоаның бағалауынша, 16 ғасырдың ортасында Итата өзені мен Релонкави бұғазы арасында Мапуче халқының саны 705 000–900 000 адамды құрасты.

Арауко соғысы

Мапуче аймағына испандықтардың енуі Перуді жаулаудың бір бөлігі болды. 1536 жылы Диего де Алмагро Чилиді жаулауға аттанды, Итата өзенін кешіп өткеннен кейін Рейногуэлен шайқасында көптеген садақ және сүңгімен қаруланған арауканиялық мапучелердің көптеген жасағы тоқтатып алды. Мапучелердің қатыгездігіне және осы жерлерде алтын мен күміс жоқтығына көз жеткізген Альмагро келесі жылы Перуге толыққанды қайтуды шешті. 1541 жылы Педро де Вальдивия Кускодан Чилиге жетіп, Сантьягоны құрды. Мичималонко басқаруымен солтүстік мапуче тайпалары, Промаука және Пикунче тайпалары испандықтардың жаулауына қарсы күресті. Оның ең танымал ісі – Сантьягоның қиратылуы. Олардың қарсыласуы туралы көп мәлімет жоқ. 1550 жылы Педро де Вальдивия Магеллан бұғазына дейін Чилидің барлық аймағын бақылауды мақсат етіп, Мапуче аймағын жаулау үшін Чилидің оңтүстік-орталық бөлігінде жорық жүргізді. 1550 мен 1553 жылдар аралығында испандықтар бірнеше қалалар салды. | түсіндірме="Бұл «қалалар» көбінесе бекіністер ғана болды". 1553 жылы мапучелер соғыс жариялау туралы шешім қабылдаған кеңес өткізді. Олар өздерінің «токиі» (соғыс уақытындағы басшысы) ретінде Кауполиканды, ал оның орынбасары – Лаутароны таңдады, өйткені ол испандық атты әскерге көмекші болған; ол алғашқы мапуче атты әскер корпусын құрды. Лаутаро өзінің басқаруындағы алты мың жауынгермен Тукапельдегі бекініске шабуыл жасады. Испан гарнизоны шабуылға қарсы тұра алмады және Пуренге шегінді. Лаутаро бекіністі басып алып, өртеп жіберді және испандықтар Тукапельді қайта басып алуға тырысатынына сенімді болды, сондықтан әскерін дайындады. Вальдивия қарсы шабуыл жасады, бірақ ол тез қоршауға алынды. Ол және оның әскері Тукапель шайқасында мапучелер тарапынан талқандалып қырылды. 1554 жылы Лаутаро Консепсьонды жоюға барып, Мариуэну шайқасында губернатор Виллаграны жеңіп, қаланы қиратты. 1555 жылы Лаутаро Ангол қаласына барып, оны қиратты, сондай-ақ испандықтар қайта салған Консепсьонға оралды және оны қайтадан қиратты. 1557 жылы Лаутаро Сантьягоны жою үшін әскерімен аттанды, жолында испандықтармен көптеген шайқастар өтті, бірақ ол және оның әскері Матакито шайқасында жеңіліске ұшырады. 1558 жылдан 1598 жылға дейінгі соғыс көбінесе аздаған қақтығыстардан тұрды. Испан басқыншыларымен байланысқа түскеннен кейін мапуче халқының саны айтарлықтай азайды; соғыстар мен жұқпалы аурулар халықты азайтты. 1598 жылы Чилан аймағындағы шабуылдан оңтүстікке қайтып келе жатқан Пелантро басқарған Пурен жауынгерлері тобы губернатор Мартин Гарсия Онез де Лойола мен оның әскерлеріне шабуылға қарсы ешқандай сақтық шараларын қолданбай тынығып жатқанда тұзақ құрды. Бартоломе Перес есімді дін қызметкері мен Бернардо де Переда есімді сарбазды құтқарып, испандықтардың барлығы дерлік қаза тапты. Содан кейін мапучелер жалпы көтеріліс ұйымдастырып, олардың мекендейтін Биобио өзенінің оңтүстігіндегі барлық қалаларды қиратты. Кюралаба шайқасынан кейін мапучелер мен хуиллишелер арасында жалпы көтеріліс пайда болды, нәтижесінде жеті қала қирады. Испанияның Ангол, Империя, Осорно, Санта-Крус-де-Онез, Вальдивия және Вильяррика қалалары қиратылды немесе тасталып кетті. 1599 жылы Кастро қаласын голландтық-мапуче одағы басып алды, бірақ 1600 жылы испандықтар қайта басып алды. Тек Чилан мен Консепсьон ғана мапучелердің қоршауына және шабуылдарына қарсы тұрды. Чилоэ архипелагынан басқа, Биобио өзенінің оңтүстігіндегі Чилидің барлық аумағы испан билігінен босатылды. Кейін Чили де Пасха аралын өзіне қосып алды. Осыған байланысты Араукания екі себеппен Чилидің жаулауына ұшырады. Біріншіден, Чили мемлекеті аумақтық сабақтастықты қамтамасыз етуді көздеді, екіншіден, ол Чилидің ауыл шаруашылығын кеңейтуге болатын жалғыз орын болып қалды. 1861 мен 1871 жылдар аралығында Чили Арауканиядағы бірнеше мапуче аймақтарын қосып алды. 1881 жылдың қаңтарында Чили Перуді Чоррильос және Мирафлорес шайқастарында жеңіске ұшыратып, Арауканияны жаулауды қайта бастады. Тарихшы Уорд Черчилльдің айтуынша, мапуче халқының саны бір ұрпақ ішінде жарты миллионнан 25 мыңға дейін азайды, бұл жаулаудың және оған байланысты ашаршылық пен аурудың салдарынан болды. Арауканияны жаулап алған мапучелер баспана мен азық-түлік іздеп, жер аударылып, көшіп-қонуға мәжбүр болды. Ғалым Пабло Мираман Арауканияны жаулау кезінде мемлекеттік білім беруді енгізу мапучелердің дәстүрлі білім беруіне зиян келтіргенін айтады. Жаулаудан кейінгі жылдары Араукания экономикасы қой және мал шаруашылығынан ауыл шаруашылығы мен ағаш өңдеуге көшті. Мапучелердің жаулаудан кейін жерді жоғалтуы шектен тыс эрозияға әкелді, өйткені мапучелер шектеулі аумақта көптеген мал өсіруді жалғастырды.

The Spanish expansion into Mapuche territory was an offshoot of the conquest of Peru. In 1536, Diego de Almagro set out to conquer Chile, after crossing the Itata River they were intercepted by a numerous contingent of Araucanian Mapuche armed with many bows and pikes in the Battle of Reynogüelén. Discouraged by the ferocity of the Mapuches, and the apparent lack of gold and silver in these lands, Almagro decided its full retreat the following year to Peru. In 1541, Pedro de Valdivia reached Chile from Cuzco and founded Santiago. The northern Mapuche tribes, known as Promaucaes and Picunches, fought commanded by Michimalonco against Spanish conquest. His most famous stain is the Destruction of Santiago. Little more is known about their resistance. In 1550, Pedro de Valdivia, who aimed to control all of Chile to the Straits of Magellan, campaigned in south central Chile to conquer more Mapuche territory. Between 1550 and 1553, the Spanish founded several citiesrefn|group="note"|These "cities" were often no more than forts. In 1553, the Mapuches held a council at which they resolved to make war. They chose as their "toqui" (wartime chief) an strong man called Caupolicán and as his vice toqui Lautaro, because he had served as an auxiliary to the Spanish cavalry; he created the first Mapuche cavalry corps. With six thousand warriors under his command, Lautaro attacked the fort at Tucapel. The Spanish garrison was unable to withstand the assault and retreated to Purén. Lautaro seized and burned the fort and prepared his army certain that the Spaniards would attempt to retake Tucapel. Valdivia mounted a counter attack, but he was quickly surrounded. He and his army was massacred by the Mapuches in the Battle of Tucapel. In 1554 Lautaro went to destroy Concepción where in the Battle of Marihueñu he defeated Governor Villagra and devastated the city. In 1555 Lautaro went to the city of Angol and destroyed it, he also returned to Concepción, rebuilt by the Spanish and destroyed it again. In 1557 Lautaro headed with his army to destroy Santiago, fighting numerous battles with the Spanish along the way, but he and his army were devastated in the Battle of Mataquito. From 1558 to 1598 war was mostly a low intensity conflict. Mapuche numbers decreased significantly following contact with the Spanish invaders; wars and epidemics decimated the population. In 1598 a party of warriors from Purén led by Pelantaro, who were returning south from a raid in the Chillán area, ambushed Governor Martín García Óñez de Loyola and his troops while they rested without taking any precautions against attack. Almost all the Spaniards died, save a cleric named Bartolomé Pérez, who was taken prisoner, and a soldier named Bernardo de Pereda. The Mapuche then initiated a general uprising that destroyed all the cities in their homeland south of the Biobío River. In the years following the Battle of Curalaba, a general uprising developed among the Mapuches and Huilliches led to the Destruction of the Seven Cities. The Spanish cities of Angol, Imperial, Osorno, Santa Cruz de Oñez, Valdivia, and Villarrica were either destroyed or abandoned. The city of Castro was taken by a Dutch Mapuche alliance in 1599, but reconquered by the Spanish in 1600. Only Chillán and Concepción resisted Mapuche sieges and raids. Except for the Chiloé Archipelago, all Chilean territory south of the Bíobío River was freed from Spanish rule. Later Chile would also annex Easter Island. In this context, Araucanía began to be conquered by Chile due to two reasons. First, the Chilean state aimed for territorial continuity, and second it remained the sole place for Chilean agriculture to expand. Between 1861 and 1871 Chile incorporated several Mapuche territories in Araucanía. In January 1881, having decisively defeated Peru in the battles of Chorrillos and Miraflores, Chile resumed the conquest of Araucanía. Historian Ward Churchill has claimed that the Mapuche population dropped from a total of half a million to 25,000 within a generation as a result of the occupation and its associated famine and disease. The conquest of Araucanía caused numerous Mapuches to be displaced and forced to roam in search of shelter and food. Scholar Pablo Miramán claims the introduction of state education during the Occupation of Araucanía had detrimental effects on traditional Mapuche education. In the years following the occupation the economy of Araucanía changed from being based on sheep and cattle herding to one based on agriculture and wood extraction. The loss of land by Mapuches following the occupation caused severe erosion since Mapuches continued to practice a massive livestock herding in limited areas.

Қазіргі заманғы қақтығыс

Кейбір мапуче аймақтарында, әсіресе Араукания аймағының солтүстік бөліктерінде, Трайген мен Лумако арасында және олардың төңірегінде жер даулары мен зорлық-зомбылыққа байланысты қақтығыстар жалғасуда. 2003 жылы Тарихи шындық және жаңа тәсілдер жөніндегі комиссия, Чилидің өкілдермен қарым-қатынасында түбегейлі өзгерістер енгізуді талап ететін есеп жариялады, олардың 80 пайыздан астамы мапуче халқынан тұрады. Ұсыныстарға жергілікті халықтардың саяси және "аумақтық" құқықтарын ресми мойындау, сондай-ақ олардың мәдени ерекшеліктерін қолдауға бағытталған шаралар кірді. Араукания (Нгулу-Мапу) экономикасында Жапония мен Швейцарияның мүдделері белсенді болғанымен, екі ірі орман шаруашылығы компаниясы Чилидің меншігінде. Бұрын компаниялар жүздеген мың гектар жерге Монтерей қарағайы, Дуглас шыршасы және эвкалипт сияқты жергілікті емес түрлерді отырғызған, кейде Валдивияның туған ормандарын ауыстырған, бірақ бұл ауыстырулар қазір ұмытылған. Чили оңтүстік аймақтан АҚШ-қа ағаш экспорттайды, оның жылдық құны шамамен 600 миллион долларға жетеді. Stand.earth консервациялық тобы халықаралық деңгейде сақтау жөніндегі науқанды жүргізіп, нәтижесінде Home Depot желісі және басқа да ірі ағаш импорттаушылар Чилидегі туған ормандарды қорғауға бағытталған сатып алу саясатын қайта қарауға келісті. Кейбір мапуче көшбасшылары ормандарды күшейтілген қорғауды қалайды. Соңғы жылдары мапуче қарулы бүлікшілері жасаған қылмыстар терроризмге қарсы заңнама бойынша қудаланды, бұл заңнама саяси диссиденттерді бақылау үшін Аугусто Пиночеттің әскери диктатурасымен енгізілген. Заң прокурорларға қорғаныс тарапынан алты айға дейін дәлелдерді жасыруға және куәгерлердің жеке басын жасыруға мүмкіндік береді, олар сотта экран артында куәлік беруі мүмкін. Координатура Арауко-Малеко сияқты бүлікші топтар үйлерді, шіркеулерді, көлік құралдарын, құрылыстарды және жайылымдарды өртеу сияқты әртүрлі тактикаларды қолданады, бұл кейде өлімге және нақты мақсаттарға қауіп төндіруге әкеледі. 2005 жылдан бастап мапуче қауымдастықтарының наразылары бұл тактиканы көпұлтты орман корпорацияларының және жеке тұлғалардың мүліктеріне қарсы қолданды. 2010 жылы мапучелер терроризмге қарсы заңнаманы өзгерту мақсатымен көптеген аштық ереуілдерін ұйымдастырды. 2019 жылдан бастап Orin21 француз веб-сайты Чили үкіметінің мапуче халқына қарсы адам құқықтарын бұзуы Израильдің әскери техникасы мен бақылау жүйесіне негізделгенін хабарлады. Вака-Муэртадағы Нюкендегі мұнай және газ кен орындарында мұнай мен газды өндіру, әлемдегі ең ірі тақтатас мұнай және тақтатас газ кен орындарының бірі, қоршаған ортаны ластайтын тиінді қалдықтардың пайда болуына әкелді, бұл Буэнос-Айрес қаласынан шамамен 1200 км оңтүстікке орналасқан Анело қаласының жанындағы аумаққа әсер етті. 2018 жылы мапуче халқы Exxon, француздық TotalEnergies және Pan American Energy компанияларын сотқа берді.

Land disputes and violent confrontations continue in some Mapuche areas, particularly in the northern sections of the Araucanía region between and around Traiguén and Lumaco. In 2003, the Commission for Historical Truth and New Treatments issued a report to defuse tensions calling for drastic changes in Chile's treatment of its indigenous people, more than 80% of whom are Mapuche. The recommendations included the formal recognition of political and "territorial" rights for indigenous peoples, as well as efforts to promote their cultural identities. Though Japanese and Swiss interests are active in the economy of Araucanía (Ngulu Mapu), the two chief forestry companies are Chilean owned. In the past, the firms have planted hundreds of thousands of hectares with non native species such as Monterey pine, Douglas firs, and eucalyptus trees, sometimes replacing native Valdivian forests, although such substitution and replacement is now forgotten. Chile exports wood to the United States, almost all of which comes from this southern region, with an annual value of around $600 million. Stand. earth, a conservation group, has led an international campaign for preservation, resulting in the Home Depot chain and other leading wood importers agreeing to revise their purchasing policies to "provide for the protection of native forests in Chile". Some Mapuche leaders want stronger protections for the forests. In recent years, the crimes committed by Mapuche armed insurgents have been prosecuted under counter terrorism legislation, originally introduced by the military dictatorship of Augusto Pinochet to control political dissidents. The law allows prosecutors to withhold evidence from the defense for up to six months and to conceal the identity of witnesses, who may give evidence in court behind screens. Insurgent groups, such as the Coordinadora Arauco Malleco, use multiple tactics with the more extreme occurrences such as the burning of homes, churches, vehicles, structures, and pastures, which at times included causing deaths and threats to specific targets. As of 2005, protesters from Mapuche communities have used these tactics against properties of both multinational forestry corporations and private individuals. In 2010 the Mapuche launched many hunger strikes in attempts to effect change in the anti terrorism legislation. As of 2019, the Chilean government committed human rights abuses against the Mapuche based on Israeli military techniques and surveillance according to the French website Orin21. Oil exploitation and fracking in the Vaca Muerta site in Neuquen, one of the biggest shale oil and shale gas deposits in the world, has produced waste dumps of sludge waste, polluting the environment close to the town of Añelo, which is about 1,200km south of Buenos Aires. In 2018, the Mapuche were suing Exxon, French company TotalEnergies and Pan American Energy.

Мәдениет

Еуропалықтар келген кезде мапучелер қорғаныс құрылыстары мен бекіністер желісін ұйымдастырып, салды. Ежелгі мапучелер Пурен маңынан табылған топырақ үйінділері сияқты салтанатты құрылыстар да тұрғызған. Мапучелер темірден металл өңдеуді жылдам қабылдады (пикунчелер бұрыннан мыспен жұмыс істеген). Мапучелер испандардан атқа мінуді және соғыста кавалерияны пайдалануды, сондай-ақ бидай егу мен қой шаруашылығын үйренді. Испан колониялары мен салыстырмалы түрде анықталған мапуче автономиялық аймақтары арасындағы 300 жылдық бірлесіп өмір сүру кезеңінде мапучелер испандармен, аргентиналықтармен және чилиліктермен сауда жасаудың берік дәстүрін қалыптастырды. Осындай сауда мапучелердің күміспен жұмыс істеу дәстүрінің негізінде жатыр, себебі мапучелер әшекейлерін испан, аргентина және чили күміс монеталарынан жасаған. Мапучелер монеталардан бас киімдер де жасады, олар трарилонко деп аталатын.

Мапуче тілдері

Мапуче тілдері Чили мен Аргентинада қолданылады. Қазіргі уақытта өмір сүретін екі тармағы – хуилличе және мапудунгун. Генетикалық тұрғыдан байланысты болмаса да, кэчуа тілінен лексикалық ықпал байқалған. Тіл мамандарының бағалауынша, Чилиде шамамен 200 мың адам ғана толық еркін сөйлейді. Бұл тіл білім беру жүйесінде минималды ғана қолдауға ие. Соңғы жылдары ол Био-Био, Араукания және Лос-Лагос облыстарының ауылдық мектептерінде оқытыла бастады. Чилилік испан тілінде сөйлеп, сонымен қатар мапудунгун тілін білетін мапучелер испан тілінде сөйлегенде көбінесе жеке есімдіктерді жиі пайдаланады.

Космология және сенімдер

Мапуче космологиясының негізгі идеясы – ngenechen деп аталатын жаратушы, ол төрт құрамдас бөліктен тұрады: үлкен ер адам (fucha / futra / cha chau), үлкен әйел (kude / kuse), жас жігіт және жас әйел. Олар Вену Мапу және Минче Мапу деп аталатын әлемдерге сенеді. Сонымен қатар, мапуче космологиясы табиғатта адамдар мен жануарлармен бірге өмір сүретін рухтар туралы күрделі түсініктерге негізделген, ал күнделікті жағдайлар рухани тәжірибелерді анықтай алады. Мапучелердің ең танымал рәсімі – нгиллатун, ол шамамен «тілеу» немесе «жалпы дұға» деп аударылады. Бұл рәсімдер көбінесе маңызды қоғамдық оқиғалар болып табылады және жоғары рухани және әлеуметтік маңызға ие. Тағы да көптеген рәсімдер бар, олардың барлығы да көпшілікке немесе қауымдық қатысуға арналмаған, кейде тек отбасымен шектеледі. Мапуче мифологиясындағы негізгі құдайлар мен/немесе рухтар – Пиллан және Вангулен (ата-баба рухтары), Нген (табиғаттағы рухтар) және Укуфе (жаман рухтар). Мапуче нанымында маңызды рөлді [[мачи (шаман)] (шаман) атқарады. Ол әдетте әйел болады, ескі мачиден тәлім алғаннан кейін, шаманға тән көптеген қасиеттерге ие болады. Мачи ауруларды емдеу, зұлымдықтан сақтау, ауа райына, егін жинауға, әлеуметтік қарым-қатынастарға және армандарға әсер ету рәсімдерін орындайды. Мачилер көбінесе аймақтық емдік шөптер туралы кең білімге ие. Чили ауылдық жерлеріндегі коммерциялық егіншілік пен орман шаруашылығының салдарынан биоәртүрлілік азайғандықтан, осындай білімді тарату да азайды, бірақ мапуче халқы оны өз қауымдастықтарында қайта жаңғыртуда. Мачилер қасиетті тастар мен қасиетті жануарлар туралы мол біледі. Көптеген мәдениеттер сияқты, мапучелерде де әлемнің жойылғанын және қайта жаралғанын көрсететін үлкен су тасқыны туралы миф бар (epeu). Бұл мифте екі қарсы күш бар: Кай Кай (су, су тасқыны арқылы өлім әкеледі) және Трен Трен (құрғақ жер, күн сәулесін әкеледі). Су тасқынында адамзаттың көбісі суға батып кетеді, суға батпаған аз ғана адамдар жегіштік арқасында аман қалады. Соңында бір ғана жұбай қалды. Мачи оларға жалғыз балаларын суға беру керектігін айтады, олар солай істейді, және бұл әлемге тәртіпті қалпына келтіреді. Мапуче рәсімдерінің бір бөлігі – дұға және жануарларды құрбандыққа шалу, олар ғарыштық тепе-теңдікті сақтау үшін қажет. Бұл наным қазіргі уақытқа дейін сақталған. Мысалы, 1960 жылы мачи жер сілкінісі мен цунамиден кейін жас ұлды құрбандыққа шалып, суға лақтырып жіберді. Мапуче халқы 1540 жылдан бергі (испандықтар, содан кейін чилиліктер мен аргентиналықтар) ұзақ тәуелсіздігі мен қарсылығының және 1870 жылдары Чили және Аргентина үкіметтерімен жасалған келісімнің есте қалған тарихын сіңірді. Естеліктер, әңгімелер және нанымдар, көбінесе өте жергілікті және ерекше, мапуче дәстүрлі мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл қарсылық тарихы мапучелер арасында әртүрлі дәрежеде әлі күнге дейін жалғасуда. Сонымен қатар, Чилидегі мапучелердің көп бөлігі өзін чилилік мемлекеттің азаматы ретінде таниды, Аргентинадағы көптеген адамдар өздерін аргентиналықтар деп санайды.

Central to Mapuche cosmology is the idea of a creator called ngenechen, who is embodied in four components: an older man (fucha/futra/cha chau), an older woman (kude/kuse), a young man, and a young woman. They believe in worlds known as the Wenu Mapu and Minche Mapu. Also, Mapuche cosmology is informed by complex notions of spirits that coexist with humans and animals in the natural world, and daily circumstances can dictate spiritual practices. The most well known Mapuche ritual ceremony is the Ngillatun, which loosely translates as "to pray" or "general prayer". These ceremonies are often major communal events that are of extreme spiritual and social importance. Many other ceremonies are practiced, and not all are for public or communal participation but are sometimes limited to family. The main groups of deities and/or spirits in Mapuche mythology are the Pillan and Wangulen (ancestral spirits), the Ngen (spirits in nature), and the wekufe (evil spirits). Central to Mapuche belief is the role of the [[Machi (Shaman) (shaman). It is usually filled by a woman, following an apprenticeship with an older machi, and has many of the characteristics typical of shamans. The machi performs ceremonies for curing diseases, warding off evil, influencing weather, harvests, social interactions, and dreamwork. Machis often have extensive knowledge of regional medicinal herbs. As biodiversity in the Chilean countryside has declined due to commercial agriculture and forestry, the dissemination of such knowledge has also declined, but the Mapuche people are reviving it in their communities. Machis have an extensive knowledge of sacred stones and sacred animals. Like many cultures, the Mapuche have a deluge myth (epeu) of a major flood in which the world is destroyed and recreated. The myth involves two opposing forces: Kai Kai (water, which brings death through floods) and Tren Tren (dry earth, which brings sunshine). In the deluge almost all humanity is drowned; the few not drowned survive through cannibalism. At last, only one couple is left. A machi tells them that they must give their only child to the waters, which they do, and this restores order to the world. Part of the Mapuche ritual is prayer and animal sacrifice, required to maintain the cosmic balance. This belief has continued to current times. In 1960, for example, a machi sacrificed a young boy, throwing him into the water after an earthquake and a tsunami. The Mapuche have incorporated the remembered history of their long independence and resistance from 1540 (Spanish and then Chileans and Argentines) and of the treaty with the Chilean and Argentine governments in the 1870s. Memories, stories, and beliefs, often very local and particularized, are a significant part of the Mapuche traditional culture. To varying degrees, this history of resistance continues to this day amongst the Mapuche. At the same time, a large majority of Mapuche in Chile identify with the state as Chilean, similar to a large majority in Argentina identifying as Argentines.

Салтанаттар мен дәстүрлер

Вей Трипанту – мапуче халқының Жаңа жыл тойы.

Тоқыма бұйымдары

Мапуче халқының ең танымал өнерінің бірі – олардың тоқымалары. Америка құрлығының ең оңтүстік аймақтарындағы (қазіргі Чили мен Аргентинаның оңтүстігінде) тоқымалар туралы ең көне мәліметтер кейбір археологиялық қазбаларда табылды, мысалы, Темуко қаласының жанындағы Питрен зиратында, Чилидің Биобио аймағындағы Альбоянко ескерткішінде және Аргентинаның Неукен провинциясындағы Реболедо Ариба зиратында. Зерттеушілер б.з. 1300–1350 жылдары жасалған күрделі техникалармен және өрнектермен тоқылған маталардың қалдықтарын тапты. Мапуче әйелдері тоқу және иіру ісіне жауапты болды. Тоқу техникасы және жергілікті тоқыма өрнектері туралы білім әдетте отбасы ішінде, аналардан, әжелерден және тәтелерден қыздарына беріліп отырды. Тоқыма өнерінде өте жақсы нәтижелер көрсеткен әйелдер өз жетістіктері үшін құрметке ие болды және туыстық қарым-қатынастағы топтарына экономикалық және мәдени үлес қосты. Тоқудың маңыздылығын одан-мұңға дейін, жақсы тоқылған келінге күйеуі зекеттің көп сомасын беруінен де көруге болады. Сонымен қатар, мапуче халқы тоқымаларын қосымша өнім ретінде және айырбас саудасы үшін пайдаланды. 16 ғасырға қатысты көптеген деректерде олардың тоқымаларын басқа жергілікті халықтармен және жаңадан құрылған елді мекендердегі отарлаушылармен алмасуы сипатталған. Мұндай сауда мапуче халқына өздері өндірмейтін немесе жоғары бағалайтын тауарларды, мысалы, жылқыны алуға мүмкіндік берді. Мапуче әйелдері жасаған және Араукания мен Аргентинаның Патагониясының солтүстігінде сатылған тоқымалардың көлемі зор болды және жергілікті отбасылар үшін маңызды экономикалық ресурс құрады. Еуропалықтар келгенге дейін тоқыма өндірісі тек тұрмыстық қажеттіліктер үшін ғана емес, басқа да мақсаттарға арналған. Қазіргі уақытта мапуче халқы тоқылған маталарын тұрмыста пайдалануға, сондай-ақ сыйлық ретінде беруге, сатуға немесе айырбастауға қолданады. Көптеген мапуче әйелдері мен олардың отбасылары қазір шетелдік үлгілердегі және өнеркәсіптік материалдардан тігілген киімдер киеді, бірақ олар күнделікті кию үшін понцио, көрпе, белдік және бау тоқып отырады. Көптеген маталар сауда үшін тоқылады және көп жағдайда отбасылар үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Жүнді бояу үшін шыны ыдыстар қолданылады. Көптеген мапуче әйелдері ата-бабаларының дәстүрлерін сақтап, мата тоқуды жалғастырады және білімдерін сол жолмен – отбасы ішінде, анадан қызына, әжеден немересіне береді. Оқудың бұл түрі көру арқылы үйренуге негізделген, және шәкірт тек қана қажет болған жағдайда ғана оқытушылардан нақты нұсқаулар немесе көмек алады. Білім мата тоқылатын кезеңде беріледі, тоқу және білім беру бір-бірімен байланысты.

One of the best known arts of the Mapuche is their textiles. The oldest data on textiles in the southernmost areas of the American continent (southern Chile and Argentina today) are found in some archaeological excavations, such as those of Pitrén Cemetery near the city of Temuco, and the Alboyanco site in the Biobío Region, both of Chile; and the Rebolledo Arriba Cemetery in Neuquén Province (Argentina). researchers have found evidence of fabrics made with complex techniques and designs, dated between AD 1300–1350. The Mapuche women were responsible for spinning and weaving. Knowledge of both weaving techniques and textile patterns particular to the locality was usually transmitted within the family, with mothers, grandmothers, and aunts teaching a girl the skills they had learned from their elders. Women who excelled in the textile arts were highly honored for their accomplishments and contributed economically and culturally to their kinship group. A measure of the importance of weaving is evident in the expectation that a man gives a larger dowry for a bride who was an accomplished weaver. In addition, the Mapuche used their textiles as an important surplus and an exchange trading good. Numerous sixteenth century accounts describe their bartering the textiles with other indigenous peoples, and with colonists in newly developed settlements. Such trading enabled the Mapuche to obtain those goods that they did not produce or held in high esteem, such as horses. Tissue volumes made by Aboriginal women and marketed in the Araucanía and the north of Patagonia Argentina were considerable and constituted a vital economic resource for indigenous families. The production of fabrics in the time before European settlement was intended for uses beyond domestic consumption. At present, the fabrics woven by the Mapuche continue to be used for domestic purposes, as well as for gift, sale, or barter. Most Mapuche women and their families now wear garments with foreign designs and tailored with materials of industrial origin, but they continue to weave ponchos, blankets, bands, and belts for regular use. Many of the fabrics are woven for trade, and in many cases, are an important source of income for families. Glazed pots are used to dye the wool. Unreliable source: reason=blogs generally not acceptable as sources per WP:RS Many Mapuche women continue to weave fabrics according to the customs of their ancestors and transmit their knowledge in the same way: within domestic life, from mother to daughter, and from grandmothers to granddaughters. This form of learning is based on gestural imitation, and only rarely, and when strictly necessary, the apprentice receives explicit instructions or help from their instructors. Knowledge is transmitted as the fabric is woven, the weaving and transmission of knowledge go together.

Күміс бұйымдар

XVIII ғасырдың соңғы жартысында мапуче күміс шеберлері күміс әшекейлерді көптеп шығара бастады. Күміс шеберлігінің күшеюі 1726 жылғы Негрете парламентімен байланысты болуы мүмкін, ол испандықтар мен мапучелер арасындағы жағдайды жақсартып, отарлық Чили мен еркін мапучелер арасындағы сауданың өсуіне жағдай жасады. Испанияның күміс монеталарының көп бөлігі Перудің жоғарғы бөлігіндегі Потоси кенінен шыққан. Күміс әшекейлердің әртүрлілігінің себебі – бұл әшекейлердің әртүрлі reynma (туыстар), lof mapu (жерлер), сондай-ақ белгілі lonkos және machi (шаман) есімдерімен байланысты болуында. Мапуче күміс әшекейлері де сәндерге байланысты өзгерістерге ұшырады, бірақ философиялық және рухани ұғымдармен байланысты дизайн үлкен өзгерістерге ұшырамады. XIX ғасырдағы мапучелердің барлық маңызды басшыларының кем дегенде бір күміс шебері болған деседі. Қазіргі мапуче әдебиеті ауызша дәстүр мен испан тіліндегі мапудунгун екітілді жазбалардан тұрады. Бұл machi weye туралы алғашқы мәліметтер 1673 жылғы испан тіліндегі жылнамада келтірілген. Мапучелер арасында "рухтар мачи киімінің астындағы жынысына емес, оның жыныстық сипаттағы сөздері мен іс-әрекеттеріне қызығушылық танытады". Filew (иеленуші рухты) тарту үшін "ер және әйел мачилер рухани жарға айналады, олар өздерінің filew-ін (бір уақытта күйеуі мен қожайыны) сүйкімділікпен шақырып, олардың басына иеленуге шақырады. Ер мачилердің ритуалдық трансвеститизмі рух күйеуі мен мачи әйелінің қарым-қатынастағы жыныстық категорияларына (kurewen) назар аударады". "Мачилердің ко-гендерлік мамандары" ретіндегі "ко-гендерлік сәйкестіктері" туралы болжамдар бойынша, бұрын мапучелер арасында "әйелдер бердачтары" болған болуы мүмкін.

Мапучелер, чилиліктер және чилилік мемлекет

Чили 1810 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін, мапучелерді басқа чилиліктер чилиліктер деп қабылдай бастады, бұл олардың бұрынғы қабылдауынан – жеке халық немесе ұлт ретінде қараудан өзгеше болды. Дегенмен, барлығы осымен келіспеді; 19 ғасырдағы аргентиналық жазушы және президент Доминго Фаустино Сармиенто мапуче-чили қарым-қатынасы туралы өз пікірін былай білдірді:

«Чилидің екі провинциясы (Консепсьон және Вальдивия) арасында провинция емес, тілі өзгеше, басқа халықтың қоныстанған және әлі де Чилинің құрамына кірмейтін жер бар. Иә, Чили – оның туы көтеріліп, заңдары орындалатын ел».

Цивилизациялық миссиялық дискурстар мен ғылыми расизм

1849 жылы Араукания жағалауында "Жовен Дэниел" кемесінің қазасы мапучелер мен Чили мемлекеті арақатынастарындағы "шешімді нүкте" немесе "қайта оралу мүмкін емес нүкте" деп есептеледі. XIX ғасырда Чили үкіметі мен әскерінің өкілдері мапучелерді өркениетке жеткізу туралы әңгімелер таратқан көптеген жағдайлар тіркелген. Мысалы, Корнелио Сааведра Родригес 1861 жылы мапучелерді Чили мемлекеттік билігіне бағынуға және "өздерін азайту мен өркениетке енгізуге" шақырды. Мапучелер 1883 жылы жеңілгеннен кейін президент Доминго Санта-Мария былай деп мәлімдеді:

Ел бүкіл Араукания мәселесін шешкеніне ризашылық білдіреді. Біздің қоғамдық және саяси өміріміз үшін маңызды, республикамыздың болашағы үшін үлкен мәнге ие осы оқиға қанағатты түрде аяқталды, бірақ оның үшін қымбат және ауыр құрбандықтар берілді. Бүгінде бүкіл Араукания материалдық күштерге қарағанда, республиканың рухани және өркениеттік күшіне бағынды.

Тынық мұхиты соғысынан (1879–1883) кейін Чили билеуші топтары арасында нәсілдік және ұлттық басымдық идеялары күшейді. Осы жағдайда чилилік дәрігер Николас Паласиос мапуче "этносын" ғылыми нәсілшілдік және ұлтшылдық көзқарас тұрғысынан жоғары бағалады. Ол мапучелерді басқа тайпалардан артық деп санады, ал чилилік метистерді мапучелер мен Испаниядан келген визиготтардың қоспасы деп есептеді. Паласиос еңбектері кейіннен Чили нацистері арасында ықпалды болды. Арауканияны басып алу (1861–1883) және Тынық мұхиты соғысының нәтижесінде Чили жаңа жергілікті халықтармен қоныстанған аумақтарды қосып алды. Мапучелер "алғашқы" чилиліктер ретінде жағымды бағаланды, ал аймара сияқты басқа жергілікті халықтар "сыртқы элементтер" ретінде қарастырылды.

Қазіргі көзқарастар

Чилидің жергілікті емес тұрғындарының мапучелерге деген қазіргі көзқарастары өте жеке және әртүрлі. Дегенмен, Чилидің жергілікті емес халқының көп бөлігі мапучелерге қатысты предубиждениелі және кемсітушілік көзқарасқа ие. 2003 жылғы зерттеуде, үлгідегі 60 жастан асқан адамдардың 41%-ы, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайы бар адамдардың 35%-ы, оңшыл партияларды қолдаушылардың 35%-ы, протестанттардың 36%-ы және католиктердің 26%-ы Чилидегі жергілікті халықтарға қарсы предубиждениелі екені анықталды. Керісінше, университет бітірушілердің тек 8%-ы, солшыл партияларды қолдаушылардың 16%-ы және 18-29 жас аралығындағы адамдардың 19%-ы ғана предубиждениелі болды. Мапучелер туралы нақты предубиждениелер – мапучелердің жалқау және ішімдікке құмар екендігі; аз дәрежеде, мапучелер кейде ескірген және лас деп есептеледі. 20-шы ғасырда көптеген мапуче әйелдері үй шаруашылығы жұмысы үшін ірі қалаларға көшіп келді. Сантьягода олардың көпшілігі Серо-Навия және Ла-Пинтанаға қоныстанды. Социолог Эрик Фассин мапуче үй шаруашылығы қызметкерлерінің пайда болуын отаршылдық құлдық қатынастардың жалғасы деп атады. Тарихшы Гонсало Виал Чили Республикасының мапучелерге «тарихи қарыз» бар екенін мәлімдеді. Coordinadora Arauco Malleco мапучелердің «ұлттық азаттығына» қол жеткізуді мақсат етеді, олардың өз жерлеріне егемендік алуын көздейді. Осы контексте Эстанислао Зебалос 1878 жылы Аргентина Соғыс министрлігінің тапсырысымен «Он бес мың лигалық жаулау» атты еңбегін жариялады. Мапучелер Чилиге қайтуға міндетті Чилиліктер ретінде бейнеленді. 2017 жылға дейін Аргентина тарихшысы Роберто Э. Порсель Ұлттық тарих академиясына жолдаған хабарламасында Аргентинада мапучелер деп танылатын адамдардың көпшілігі еуропалықтардың қолдауымен батылданған метистер екенін жазды. Олардың «талаптары мен зорлық-зомбылықтарына құқық жоқ, себебі олардың көпшілігі араукандар [sic] емес, сонымен қатар араукандар біздің жергілікті халықтарымыздың қатарына кірмейді».

Contemporary attitudes towards Mapuches on the part of non indigenous people in Chile are highly individual and heterogeneous. Nevertheless, a considerable part of the non indigenous people in Chile have a prejudiced and discriminatory attitude towards Mapuche. In a 2003 study, it was found that among the sample, 41% of people over 60 years old, 35% of people of low socioeconomic standing, 35% of the supporters of right wing parties, 36% of Protestants, and 26% of Catholics were prejudiced against indigenous peoples in Chile. In contrast, only 8% of those who attended university, 16% of supporters of left wing parties, and 19% of people aged 18–29 were prejudiced. Specific prejudices about the Mapuche are that the Mapuches are lazy and alcoholic; to some lesser degree, Mapuche are sometimes judged antiquated and dirty. In the 20th century, many Mapuche women migrated to large cities to work as domestic workers (lang es). In Santiago, many of these women settled in Cerro Navia and La Pintana. Sociologist Éric Fassin has called the occurrence of Mapuche domestic workers a continuation of colonial relations of servitude. Historian Gonzalo Vial claimed that the Republic of Chile owes a "historical debt" to the Mapuche. The Coordinadora Arauco Malleco claims to have the goal of a "national liberation" of Mapuche, with their regaining sovereignty over their lands. In this context, Estanislao Zeballos published the work italic=yes (The Fifteen Thousand League Conquest) in 1878, which had been commissioned by the Argentine Ministry of War. In italic=yes Mapuches were presented as Chileans who were bound to return to Chile. As late as 2017 Argentine historian Roberto E. Porcel wrote in a communiqué to the National Academy of History that those who often claim to be Mapuches in Argentina would be rather Mestizos, emboldened by European descent supporters, who "lack any right for their claims and violence, not only for NOT being most of them Araucanians [sic], but also because they [the Araucanians] do not rank among our indigenous peoples".

Қазіргі саясат

2017 жылғы Чилидің жалпы сайлауында екі мапуче әйелі Чили Конгресіне сайланды: Ұлттық жаңарту партиясынан Арасели Леукен Урибе және Социалистік партиядан Эмилия Нуядо.

Танымал мәдениетте

2012 жылы танымал мапуче тоқымашысы Анита Паилламил чилилік суретші Гиллермо Бертпен бірлесіп, "Encoded Textiles" ("Кодталған тоқымалар") атты көрме ұйымдастырды. 2020 жылы шыққан чили-бразилиялық анимациялық фильм "Нахуэль және сиқырлы кітапта" оның киім үлгісі мен тайпасын бейнелейтін Фрезия мен Хюэнчюр есімді басты кейіпкерлер бар. 4X стратегиялық видео ойыны "Civilization VI" (Rise and Fall кеңейтуінде қосылған) мапуче халқын ойналатын өркениет ретінде ұсынады. Олардың басшысы – Лаутаро, Чилиде испан басқыншылығына қарсы туған жердің қозғалысын басқарған және мапучелердің ұзақ жылдар бойы Арауко соғысында қолданған тактиканы дамытқан жас мапуче тоқысы. Изабель Альенденің "Инес, жаным" романы Педро Вальдивияның Чилиді жаулап алуын және мапуче халқымен болған қақтығысты кеңінен көрсетеді. 2021 жылғы чилилік триллер "Immersion" ("Батыру") фильмінің сюжеті демалысқа келген отбасы мен үш мапуче адамы арасындағы билік күресіне арналған. 2023 жылғы "Sayen" ("Қорғаушы") фильмінде мапуче ауылдықтары кобальтты пайдалануға тырысатын халықаралық тау-кен компаниясына қарсы тұрады. 2024 жылы шыққан "Hearts of Iron IV" стратегиялық видео ойынының "Trial of Allegiance" ("Адалдық сынағы") кеңейту пакетінде ойыншы Чили мемлекеті ретінде ойнай алады және тиісті стратегиялық бағыттар арқылы мапуче халқының аздығымен Араукания мен Патагония патшалығын қалпына келтіруге немесе мапуче төңкерісін ұйымдастырып, Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарындағы жергілікті халықтарды азат етуге мүмкіндік алады.