Кіріспе
Wisteria sinensis, әдетте Қытай вистериясы деп аталатын, бұршақ тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі, Қытайдың Гуанси, Гуйчжоу, Хэбэй, Хэнань, Хубэй, Шэньси және Юньнань провинцияларында табиғи түрде өседі. Биік өсетін, жапырақты жүзім сияқты өсімдік. Көктемде бұралып өсетін сабақтарымен және иісті гүлдерінің шоғырларымен орташа белдеуде кеңінен өсіріледі.
Wisteria sinensis, commonly known as the Chinese wisteria, is a species of flowering plant in the pea family, native to China, in the provinces of Guangxi, Guizhou, Hebei, Henan, Hubei, Shaanxi, and Yunnan. Growing tall, it is a deciduous vine. It is widely cultivated in temperate regions for its twisting stems and masses of scented flowers in hanging racemes, in spring.
Сипаттама
Wisteria sinensis ағаш сабақтарымен сағат тіліне қарсы бағытта оралып, тіреу тіректеріне немесе адам жасаған құрылыстарға жабысады. Жапырақтары жылтыр, жасыл, қауырсынды, 10–30 см ұзындығында, 9–13 жұмыршақ жапырақшалары бар, әрқайсысы 2–6 см ұзындықты құрайды. Гүлдері ақ, күлгін немесе көк түсті, көктемде жапырақтар шығар алдында 15–20 см ұзындығындағы шоғырларда гүлдейді. Әр шоғырдағы гүлдер жапырақтары кеңейе бастағанға дейін бірдей уақытта ашылады және жүзім иісіне ұқсас ерекше хош иіске ие. Wisteria floribunda (жапон вистериясы) -на қарағанда шоғырлары қысқа болғанымен, көбінесе олардың саны көп болады. Жемісі – 5–10 см ұзындығындағы, қабыршақты, қоңыр, бұршақ тәрізді, ішінде диаметрі 1 см шамасындағы, тегіс орналасқан, қалың дискі тәрізді тұқымдары бар; олар жазда пісіп, тұқымдарды шығару үшін жарылып, бұрылады; бос бұршақтар көбінесе қысқа дейін сақталады. Дегенмен, тұқым өндірісі көбінесе аз болады, ал өсімнің жаңаруы қабатталып өсу және тамырдан өрбу арқылы жүзеге асады. Өсімдіктің барлық бөліктерінде уытты гликозид – вистерин бар, ол жұтылғанда денені улайды және жүрек айну, құсу, асқазан ауруы мен диареяны тудыруы мүмкін. Вистериялар көптеген елдерде балаларда улануға себеп болып, жеңілден ауырға дейін асқазан қабынуын тудырады.
Өсіру және тарихы
1816 жылға дейін Wisteria sinensis Батыс елдерінде белгісіз болды, сол кезде Қытайда жұмыс істейтін Шығыс Үндістан компаниясының бірнеше өкілі Англияға кесінділер жіберді. Келесі ондаған жылдар ішінде бұл өсімдік әлемдегі қоңыржай аймақтардағы бақшалардағы ең танымал декоративтік жүзімдердің біріне айналды және қазірге дейін солай болып келеді. Лондонның Чизвик ауданындағы Гриффин сыра зауытында өсетін 200 жылдық нұсқасы Ұлыбританиядағы ең ескі вистерия өсімдігі деп жиі айтылады. Бұл түр Америка Құрама Штаттарының шығыс бөлігіндегі кейбір аймақтарда жабайы өседі, себебі ондағы климат Қытай климатына ұқсас. Wisteria sinensis көбінесе бақша қабырғаларына, ғимараттардың сыртқы жағына немесе гүлдену кезінде гүлдердің керемет жолағын жасау үшін перголаларға оралады. Оны жеке тұрған ағаш ретінде де өсіруге болады. Қытай вистериясы американдық вистерияға (Wisteria frutescens) және жапон вистериясына (Wisteria floribunda) қарағанда суыққа осал. Тамырлары USDA 5 аймағының (20 градус Фаренгейт) суығына төзімді болғанымен, мұндай суық кезеңдерде өсімдік зардап шегуі мүмкін. Сонымен қатар, 5 және 6 аймақтардағы көктемгі аяз гүлдің бүйректерін жоюы мүмкін, сондықтан өсімдік сирек гүлдейді. Калифорния штатының Сьерра-Мадре қаласында орналасқан бір акр (4,000 м²) жерді алып жатқан Сьерра-Мадре вистериясы Гиннес рекордтар кітабында әлемдегі ең ірі гүлдейтін өсімдік ретінде танылған.