Кіріспе

Мысырдағы құрылыстар Мысырдың Луксор қаласына жақын орналасқан Амон-Ре ғибадатханасы – Карнак ғибадатханасы кешенінің төрт негізгі бөлігінің бірі. Бұл аумақ олардың арасындағы ең ірісі және жалпы жұртшылыққа ашық болатын жалғыз жер. Ғибадатхана кешені Фивалық үштік құдайларының бастысы – Амонға, Амон-Ре түрінде арналған. Аумақтың көлемі шамамен 250 000 м² және көптеген құрылыстар мен ескерткіштерді қамтиды. Амон ғибадатханасының өзі 61 акр жерді алып жатыр. Кешеннің бір бөлігі жабық немесе жартылай жабық, соның ішінде Солтүстік-Оңтүстік осьтің үлкен бөліктері (8-ші, 9-шы және 10-шы пилондар), қазба жұмыстары мен қалпына келтіру шаралары жүргізілуде. Оңтүстік-шығыс бұрышының барлығы жартылай жабық. Солтүстік-батыс бұрышында мұражай орналасқан, оған кіру үшін қосымша билет алу қажет. Оңтүстік-батыс бөлігінің көп бөлігі – ашық аспан астындағы жинау алаңы, онда миллиондаған тас сынықтары, кішкентайдан алыпқа дейін, ұзын қатарлармен тізілген, сәйкес ескерткіштеріне қайта жиналуын күтуде. Бұл аумақ жабық емес, себебі Хонс және Опет ғибадатханалары осы бұрышта орналасқан және жұртшылыққа ашық, бірақ Карнакқа келетін көптеген туристерге қарағанда, оларға сирек барады. Сондай-ақ, сол аумақта Аменхотеп IV (Ахнатон) ғибадатханасының бөлшектелген қалдықтары сақталған, Ахенатон ғибадатханасы жобасы мөрленген, ұзын ғимаратта орналасқан.

Тарих

Карнак кешенінің тарихы көбінесе Фива қаласының тарихымен байланысты. Қала он бірінші династияға дейін ешқандай маңызға ие болмаған, ал мұнда салынған кез келген ғибадатхана салыстырмалы түрде шағын және маңызсыз болған, ал барлық киіз үйлер Фиваның ерте құдайы Монтуға арналған. Ғибадатхана аумағында табылған ең көне зат – Амон Ра есімі аталған он бірінші династияға жататын сегіз қырлы кішкентай бағана.

Шығыс-Батыс ось

Негізгі ғибадатхана шығыс-батыс бағытында салынған, оған кеме тоқтаған жер арқылы кіріледі (қазір құрғақ және Нилден бірнеше жүз метр қашықтықта).

Мәзһаб террасасы

Қазіргі заманғы кіреберіс ежелгі құлшылық террасасының (немесе трибунаның) соңына орналасқан, сол себепті көптеген келушілер осы маңызды ерекшелікті байқамай қалады. Террасаға (бірақ олардың көп бөлігі қазір эрозияға ұшыраған) Бірінші аралық кезеңнің бірнеше патшаларының су тасқыны деңгейлері жазылған, олар «Ніл деңгейі мәтіндері» деп белгілі. Құлшылық террасасын жиі кеме тоқтағысы немесе құрғысы деп жаңылыстырады, бірақ Дейр-эль-Мединадағы Хатор храмындағы сияқты басқа мысалдарда суға тікелей қол жеткізу мүмкіндігі жоқ. Ол құлшылық бейнелерін көрсету үшін арналған.

Сфинкс дәлізі

Бастапқыда кемежай Сфинкстердің дәлізі арқылы екінші пилонға дейін созылған, бірақ Бірінші пилон салынғанда олар қоздырылып, жаққа жылжытылды.

Бірінші пилон

Қазіргі пилонның құрылысы 30-шы династия кезінде басталды, бірақ толық аяқталған жоқ. Оның ені 113 метр, ал қалыңдығы 15 метр. Пилонның ішкі жағына көптеген саз кірпіштері жиналған, бұл оның қалай салынғаны туралы ақпарат береді.

Соттың алдын алу

22-ші династия кезінде салынған алғашқы пилон мен алқаптың құрылысы бірнеше ескі құрылыстарды қамтыды, соның салдарынан сфинкстердің бастапқы жолы ауыстырылуға тиіс болды.

Қайық ғибадатханалары

Бұл ғимараттар Сети II тұсында салынған және Амон, Мут және Хонсу құдайына арналған.

Тахарка киоскі

Бұл киоскті салу үшін қошқар сфинксінің дәлізі алынып тасталды, ал мүсіндер ашық алаңның жиектеріне жылжытылды. Бір ғана бағана өз орнында қалды, оған Тахарқа, Псамтик II және Птолемей IV Филопатордың жазулары ойылған.

Рамсес III ғибадатханасы

Ауланың оңтүстік жағында Рамзес III салған шағын ғибадатхана орналасқан. Ғибадатхана ішіндегі жазулар патшаның тұтқындарды өлтіріп жатқанын, ал Амон Ре оған куә болып тұрғанын көрсетеді.

Бубастис порталы

Бұл портал бірінші ауладан Рамзес III ғибадатханасының оңтүстігіндегі аймаққа өтуге мүмкіндік береді. Онда жиырма екінші династияның Шошенк I-нің Сирия және Палестинадағы жаулап алулары мен әскери жорықтары туралы жазылған.

Екінші пилон

Бұл пилонды Хоремхеб өзінің билігінің соңында салған, бірақ оны толық безендіре қоймаған. Рамсес I пилонның Хоремхеб салған рельефтері мен жазуларын өзгертіп, оларға өзінің жазуларын қосты. Бұдан кейін Рамсес II оларды қайта өзгертеді. Пилонның шығыс (арқа) жағы Сети I салған Ұлы гипостильді залдың батыс қабырғасы болды. Сети I залды салғанда әкесінің бейнелерін өшіруге мәжбүр болғандықтан, Рамсес I-нің құрметті бейнелерін салған. Хоремхеб пилон мұнараларының ішін өзінің ізашарларының, әсіресе Ахнатонның ескерткіштерінен Талатат блоктарымен, сондай-ақ Тутанхамон мен Айдың ғибадатханасынан алынған мыңдаған қайта пайдаланған блоктармен толтырды. Екінші пилонның шатыры кейінгі антикалық дәуірде құлап, кейіннен Птолемей дәуірінде қалпына келтірілді.

Үлкен гипостиль залы

Бұл құрылысты Сети I бастады, ал Рамсес II аяқтады. Залдың солтүстік жағы көтерілген бедермен безендірілген және Сети I-дің жұмысы болды. Ол өлмес бұрын залдың оңтүстік жағын безендіре бастады, бірақ бұл бөлігін негізінен оның ұлы Рамсес II аяқтады. Рамсестің безендіруі бастапқыда көтерілген бедерде болды, бірақ ол тез арада теріс бедерге ауысты, содан кейін залдың оңтүстік бөлігіндегі көтерілген бедерді безендіруін, сонымен бірге Сетидің ондағы бірнеше бедерлерін де теріс бедерге айналдырды. Ол Сети I-нің бедерлерін солтүстік қанатта көтерілген бедер ретінде қалдырды. Рамсес Сетидің есімін өзінің есімімен залдың негізгі шығыс-батыс осінде және солтүстік-оңтүстік процессиялық жолдың солтүстік бөлігінде өзгертті, сонымен бірге залдың басқа жерлеріндегі әкесінің бедерлерін құрметтеді. Сыртқы қабырғаларда соғыс көріністері бейнеленген, солтүстікте Сети I, оңтүстікте Рамсес II. Бұл көріністер нақты шайқасты көрсетпеуі мүмкін, бірақ рәсімдік мақсатта да қолданылуы мүмкін. Рамсес II-нің оңтүстік қабырғасына іргелес тағы бір қабырғада оның билігінің 21-ші жылы хетттермен жасасқан бейбіт келісімнің мәтіні жазылған.

Үшінші бағана

Гипостильді залдың қабырғалары арқылы Әменхотеп III-нің қайта құрылған үшінші пилонымен қатар, көбінесе қираған көлденең зал орналасқан. Көбінесе қираған болса да, ежелгі заманда ол өте сәнді болған және фараон Әменхотеп III оның кейбір бөліктерін тіпті алтынмен қаптаған. Фараонның билігінің соңында вестибюль қосылды, содан кейін Аменхотеп IV/Ахенатон аяқталмаған жеңіс сахналарымен безендірді, бірақ жаңа фараон Амон Ре құдайына табынуды қабылдамаған діни революциясының салдарынан жобадан бас тартты. Үшінші пилонды салғанда Әменхотеп өзінің билігінің басында салған кішкентай қақпаны қоса, бірнеше ескі ескерткіштерді бұзды. Ол осы ескерткіштерден жүздеген блоктарды пилон мұнараларының ішіне толтыру үшін пайдаланды. Египтологтар XX ғасырдың басында оларды тауып, I Сенусреттің ақ шатыры және Хатешэпсут патшайымының қызыл шатыры сияқты бірнеше жоғалған ескерткіштерді қайта құрды, олар қазір Карнак ашық аспан астындағы мұражайда сақталуда. Құрылыс кезінде Әменхотеп III үшінші пилонды алтынмен қаптады және оны бағалы тастармен безенді, оны Каир мұражайындағы стелада былай деп жазды:

Пилонның рельефтерін кейін Тутанхамон қалпына келтірді және өзінің суреттерін қосты. Бұл суреттер кейін Хоремхебтің бұйрығымен өшірілді. Тутанхамонның өшірілген суреттері ұзақ уақыт бойы Ахенатонға тиесілі деп есептелді, бұл Ахенатон мен Әменхотеп III арасындағы билеушілікке дәлелдеме болуы мүмкін еді, бірақ қазіргі таңда көптеген ғалымдар бұл теорияны жоққа шығарады.

I Тутмос пен Хатшепсуттің обелисктері

Тар аулада бірнеше обелиск бар, оның бірі I Тутмос заманынан қалған, биіктігі 21,2 метр, салмағы шамамен 150 тонна. Одан сәл артында Хатешепсуттың қалған обелискісі тұр, биіктігі 30 метрге жуық. Кейінгі патшалар жерден оны көру мүмкіндігін жауып, оның айналына қабырғалар тұрғызған. Оның жұптасы қасиетті көлдің жанында сынған күйінде жатыр.

Төртінші және бесінші пилон

Бұлар Тұтмоз І салған.

Алтыншы бағана

Алтыншы пилонды Тутмос III салған, ол патшаның өзінің құрметіне жазылған жазбалар залына жол салады. Пилонға Амон құдайының бейнелері де кіреді, оларды Ахенатон қиратқаннан кейін Тутанхамон қалпына келтірген. Бұл бейнелерді кейіннен Хоремхеб қайта жасады, сондай-ақ Тутанхамонның қалпына келтіру туралы жазбаларын өзгертіп алды. Карнак кешенінің ортасындағы «Орта тегі патшалық ауласы» деп аталатын аймақ 19 ғасырдан бері зерттеледі. Зерттеулер нәтижесінде орта тегі патшалық ауласынан шамамен отыз метр батысқа қарай орналасқан алтыншы пилонның ауласында 33 метрден астам ені бар симметриялық шикі кірпіштен жасалған негіздер анықталды. Бес жылдық жұмыс барысында шамамен 70 метр ені және 100 метрден астам ұзындығы бар діни кешен табылды, ол «көптеген концентрлі қоршаулардан және дүкендерді қоршаған периболалық қабырғалардан, кіреберіс платформасынан және «құдайдың мекенінен» тұрады деп есептеледі». Бұл кешен ескі архитектуралық қалдықтардың іздері жоқ, жер үйлер салынған кең аумақта салынған сияқты.

Тутмоз III мейрам залы

Бұл басты ғибадатхана кешенінің шығысында орналасқан. Қасиетті орын мен мереке залының арасында ашық кеңістік бар, және бұл жердің бұрынғы Орта Мемлекет кезеңіндегі ғибадатханалар мен храмдардың орналасқан жері болған деп саналады, олар кейін бұзылған. Фестиваль залы (немесе Ах меню – "ең даңқты ескерткіштер") өзінің осімен ғибадатхананың басты шығыс-батыс осіне тік бұрыш жасай орналасқан. Ол бастапқыда Тутмос III-нің мерейтойын (Хед Сед) тойлау үшін салынған, ал кейін жылдық Опет фестивалінің бір бөлігі ретінде қолданыла бастады. Осы храмда Карнак патшалар тізімі Тутмос III-ті храм кешенінің бөліктерін салған бұрынғы патшалармен бірге көрсетеді. Онда Тутмос III-нің ботаникалық бағы бар.

Солтүстік-Оңтүстік ось

Бұл ось, алып тіректерімен бірге, Мют ауданына қарай созылады. Осы аумақтың көп бөлігі туристерге кіруге тыйым салынған, себебі онда қайта жаңарту және қазба жұмыстары жүріп жатыр.

Бірінші сот (Cachette соты)

1903 жылы Жорж Легрен осы ашық алаңның астынан 900-ден астам мүсінді тапты. Бұл мүсіндер, болжам бойынша, Птолемей дәуірінде кешенді қайта жаңарту немесе құрылыс жұмыстары үшін тазалау кезінде сонда көмілген.

Жетіінші бағана

Оңтүстік жағында Тутмос III Азиялық жауларын жеңіп отырған бейнесі бейнеленген, оның астында Сирия және Палестинадағы жорықтарында бағындырылған қалалар мен халықтардың тізімі жазылған.

Екінші сот

Ауланың шығыс жағында Түтмос III мерейтойына арналған ақ тастан салынған киелі орын орналасқан.

Сегізінші пилон

Хатшепсут салған сегізінші пилон, қалыпты жағдайда жұртшылыққа ашық аймақтың соңғы шегін белгілейді.

Тоғызыншы пилон

Бұл пилон Хоремхеб салған (немесе кем дегенде аяқтаған). Ол іші қуыс және ішкі баспалдақтар арқылы жоғарғы жағына өтуге болады.

Оныншы пилон

Тағы да, осы соңғы пилонды Хоремхеб салған, бұрынғы Аменхотеп IV ғибадатханасының талаталарын негізгі құрылыс материалы ретінде қолданып. Қақпаның төңірегінде Хоремхеб атынан төрт қатарлы суреттер бейнеленген.

Басқа құрылымдар

Кешеннің сыртқы шеңберінде бірнеше басқа да ғимараттар орналасқан, олардың кейбіреулеріне халыққа баруға болады.

Қасиетті көл

Киелі көлде дін қызметкерлері храмдағы рәсімдерді өткізу алдында тазаланып, құдаланып тұратын. Қазір көлдің жанындағы орындықтардан дыбыс және жарық шоуын тамашалауға болады.

Птах ғибадатханасы

Бұл кішкентай ғибадатхана бас Амон ғибадатханасының солтүстігінде, шекара қабырғасының ішінде жатыр. Бұл ғимаратты Тютмос III бұрынғы Орта Мемлекет ғибадатханасының орнында салған. Кейіннен Птолемейлер ғимаратты кеңейтті.

Рамсес ІІ ғибадатханасы

Есту құлағының ғибадатханасы деп те аталатын бұл ғибадатхана негізгі кешеннің шығысында, шығыс-батыс бағытында орналасқан. Ол Рамсес II билігі тұсында салынған.

Хонсу ғибадатханасы

Бұл ғибадатхана Жаңа Патшалық дәуірінің толық сақталған ғибадатханаларының бір мысалы болып табылады және бастапқыда Рамсес III бұл жерде бұрынғы ғибадатхананың орнында салған (құрылысы Харрис папирусында көрсетілген болып көрінеді).

Ашық аспан астындағы музей

Бірнеше пилон өздерінің негізінде бұрынғы құрылыстарды пайдаланды. Кешеннің солтүстік-батыс бұрышында орналасқан Ашық аспан астындағы мұражайда осы бұрынғы құрылыстардың кейбіреуінің реконструкциялары бар, олардың ішінде Хатшепсуттің Қызыл капелласы және I Сенусреттің Ақ капелласы ерекше көзге түседі.