Кіріспе
Эребус класының мониторы. HMS Terror – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Белфастта Корольдік теңіз күштері үшін салынған «Эребус» класының мониторы. 1916 жылы құрылысы аяқталып, Дувр патруліне жіберілді, онда оның басты міндеттері оккупацияланған Бельгия жағалауындағы, әсіресе Зебрюгге және Остенд порттарындағы неміс нысаналарын бомбалаудан тұрды. 1917 жылдың қазан айында «Террор» үш торпедаға түсіп, мұрын бөлігіне ауыр зақым келді, сондықтан жөндеу үшін Портсмутқа сүйретілді. 1918 жылдың сәуір айында Зебрюгге шабуылына қатысып, сол жылдың қыркүйек айында Бесінші Ипр шайқасына артиллериялық қолдау көрсетті. Соғыстан кейін монитор Корольдік теңіз күштерінің Портсмуттағы артиллериялық мектебі – HMS Excellent-ке қосылды және 1920 жылдары артиллериялық сынақтарға қатысты. 1934 жылдың қаңтарында «Террор» Сингапурдағы Сембаванг теңіз базасында базалық кеме ретінде орналасты және он жыл бойы сонда қалды. 1939 жылдың мамырынан жыл соңына дейін Сингапурдың кемежайларында кең ауқымды жөндеу жұмыстарынан өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін және жөндеу жұмыстары аяқталғаннан соң, «Террор» 1940 жылдың қаңтарында Еуропаға қайтаруға бұйрық берілді. Наурыздың басынан бастап Жерорта теңізінде қызмет етіп, Италияның әуе шабуылдарынан Мальтаны қорғады, ал жыл соңында Солтүстік Африкадағы итальяндық бекіністеріне шабуыл жасауға көмектесті. 1941 жылдың қаңтарында Бардия мен Тобрукты жаулап алуға көмектесті, ал ақпан айында Бенгазиді неміс әуе шабуылынан қорғауға тырысты. 22 және 23 ақпанда екі әуе шабуылы мен екі минадан зақымданғаннан кейін, «Террор» 24 ақпанның таңында Ливия жағалауында батырылды. Ұңғыма сырғытқыш кеме мен корветке экипаж эвакуацияланды, содан кейін кеме суға батты.
HMS Terror was an Erebus class monitor built for the Royal Navy during the First World War in Belfast. Completed in 1916, she was assigned to the Dover Patrol where her primary duties involved bombarding German targets on the coast of occupied Belgium, particularly at the ports of Zeebrugge and Ostend. In October 1917 Terror was hit by three torpedoes, taking severe damage to the bow, and had to be towed into Portsmouth for repair. In April 1918 she participated in the Zeebrugge raid and provided gunnery support for the Fifth Battle of Ypres in September of the same year. After the war the monitor was attached to HMS Excellent, the Royal Navy's gunnery school in Portsmouth and participated in gunnery trials in the 1920s. In January 1934 Terror became the base ship at Sembawang Naval Base in Singapore where she remained for the rest of the decade. From May 1939 to the end of the year she underwent an extensive refit in Singapore's dockyards. After the outbreak of the Second World War and the completion of her refit, Terror was ordered home to Europe in January 1940. From early March, she served in the Mediterranean and defended Malta from Italian air raids before supporting the land based assault of Italian positions in North Africa at the end of the year. In January 1941 the ship helped capture Bardia and Tobruk before attempting to defend Benghazi from German air attacks in February. After being damaged by two air attacks and two mines on 22 and 23 February, Terror was scuttled off the coast of Libya in the early hours of 24 February. The crew were evacuated to the minesweeper and corvette before she sank.
Өмірбаян
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік теңіз флоты жағалаудағы әскерлерге тікелей қолдау көрсету үшін, теңізден артиллериялық оқтармен атқылау арқылы бірнеше кеме кластарын жасады. “Монитор” деп аталған бұл кемелер 19 ғасырғы мониторлармен көп ортақ емес еді, бірақ олардың теңізге нашар төзімділігі, аз сусыру тереңдігі және мұнаралардағы ауыр қарулану сипаттамаларын бөлісті. Корольдік теңіз флотының әртүрлі монитор кластарының мөлшері мен қарулануы әлдеқайда әртүрлі болды. Бұл Ұлыбританияның қарулы бақылаушы кемесін құруға жасаған алғашқы әрекеті болды. Маршалл Ней класының алғашқы екі кемесі салынғаннан кейін, 1915 жылдың мамыр айында тағы төрт кемеге тапсырыс берілді, ал Govan қаласындағы Harland and Wolff кеме жасаушылығы екі корпус құрылысына келісім алды, оларға 492 және 493 номерлер берілді. Алайда, 1917 жылға дейін соғыс кемесі мен мониторларды аяқтау үшін жеткіліксіз қарулы мұнаралар бар екені анықталған соң, маусым айында төрт кеме де тоқтатылды. 1915 жылдың тамызында, класындағы алғашқы кеме болған “Керемет” теңіз сынақтарында өте нашар өнім көрсетті. Монитордың қозғалтқыштары сенімді түрде іске қосылмай, жиі тоқтап қалатын, кеменің толық қуатпен үздіксіз төрт сағат жүзудің ең төменгі стандартына қол жеткізуіне мүмкіндік бермейтін. Кемені басқару да қиын болды. Сәтсіздікке көңіл көншітпеген Адмиралтейство 6 қыркүйекте соғыста қолданылған барлық алдыңғы монитор кластарынан алынған сабақтарды ескере отырып, жаңа кеме класын жобалауды бастады. Негізгі өзгерістердің бірі – жылдамдықты қамтамасыз ету үшін қуат көзін арттыру және рульді жақсарту үшін кеме корпусының бұрыштары мен сызықтарын өзгерту болды. Тағы бір маңызды өзгеріс – торпедаға қарсы қорғаныстың жоғарғы бөлігін су сызығынан жоғары көтеру және оның енін азайту болды; екі өзгеріс те теңізде кеменің тұрақтылығы мен маневрлеу қабілетін жақсартады. Бұл бөлік кемеге екі жағынан орнатылып, жарылыстың күшін жұтатын болды. Қорғанысты сақтау үшін, оның ішкі бөлігі су өткізбейтін етіп жасалып, 70 стальной түтікпен толтырылды, бұрынғы конструкциялардағыдай ішкі бөлікті теңізге ашық қалдырмады.
Дизайн және құрылыс
Жаңа жоба, кейін Erebus класы деп аталатын, 123 метр (405 фут) ұзындығы, 27 метр (88 фут) ені және 3 метр (11 фут) су басу тереңдігі бар кеме үшін болжанатын. Оның толық жүктемесі және үш кеңейтімді бу машинасымен жабдықталған екі вал арқылы қамтамасыз етілетін максималды жылдамдығы 204 адамнан тұратын экипажбен бірге жұмыс істейтін. Қуатты Babcock & Wilcox компаниясының төрт су түтікті қазандығы қамтамасыз ететін, ол 12 түйін жылдамдықпен жұмыс істеу кезінде тиімді арақашықтықты құрайтын. Бастапқыда соғыс кемесінде пайдалануға арналған 15 дюймдік бас қаруларының мұнарасының бронясы, кеменің басқа бөліктеріне қарағанда едәуір қалың болды: алдыңғы жағында, бүйірлерінде және шатырында. Бақылау мұнарасы бүйірлерінде және шатырында бронямен қоршалған. Әрбір торпедаға қарсы шығырдың ені 4 метр, сыртқы ауа толтырылған бөлігі 3 метр, ал ішкі бөлігі 1 метр енді, онда болат түтіктер орналасқан. Кеменің бас қаруы бір алдыңғы мұнарада орналасқан екі BL 15 дюймдік Mk I теңіз пушкасынан тұрды. "Террор" мұнарасы бұрын "Маршал Ней" кемесіне орнатылған, ол нашар теңіз сынақтарынан кейін кішігірім қарулармен қайта жабдықталған. "Ней" кемесіндегі бұрынғы тәжірибеден сабақ алып, мұнаралардың көтерілу бұрышы 30 градусқа дейін арттырылды, бұл атыс қашықтығын ұлғайтуға мүмкіндік берді.
Өзгерістер
Бірнеше ай ішінде "Террор" кемесінің қару-жарағы екі 6 дюймдік QF теңіз пушкасымен, содан кейін бір 3 дюймдік пушкамен толықтырылды. 1917 жылдың қазан айынан бастап кеменің мұрты жөндеуден өткен кезде қосымша пушкалар орнатылды; тағы екі 6 дюймдік және екі 2 пдр (40 мм) "пом-пом" пушкасы, олар оқ-дәрілерді атып жіберді. 1918 жылдың жазында 6 дюймдік пушкалар сегіз BL 4 дюймдік Mk IX теңіз пушкаларымен ауыстырылды. 1933 жылы "Террор" кемесін қайта жөндеу кезінде 12 және 2 пдр пушкалары алынып тасталды, ал кеменің май және оқ-дәрі қоры Сингапурға сапары үшін арттырылды. 1939 жылы кеменің 4 дюймдік сегіз пушкасы алты QF 4 дюймдік Mk V жоғары бұрышты зениттік пушкаларымен, ал 3 дюймдік зениттік пушкалар екі төрттік ұядағы сегіз Vickers пулеметімен ауыстырылды. Сонымен қатар, оның ескірген 15 дюймдік пушка трубалары 1940 жылы Мальтада ескі шайқастық кемеден алынған тозған трубалармен ауыстырылды. 1940 жылы Мальтада "Террор" кемесінің бронясы жоғарғы және негізгі палубада 4 дюймге дейін арттырылды, сондай-ақ борларына қосымша плиталар орнатылды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Құрылыс аяқталғаннан кейін Terror дереу Белфасттан кетіп, 8 тамызда Довер патруліне қосылды. Тамыз және қыркүйекте ол патрульдің басқа мүшелерімен бірге Бельгиядағы маңызды емес нысаналарды бомбалады. Бірақ, жаңа монитор аз ғана оқ атты, себебі оның артиллериясын маңыздырақ мақсаттарға сақтаған дұрыс деп есептелді. 24 қыркүйекте кеме Зеебрюгге портын бомбалауға тырысты, алайда ауа райының нашарлауы салдарынан оқтың түсуін дәл бақылау мүмкін болмады және траекторияны түзетуге да келмеді, сондықтан әрекет тоқтатылды. 1916 жылдың соңына дейін ауа райы нашар болып қалды және патруль Бельгия жағалауын бомбалауға тағы да тырыспады. 1916 және 1917 жылдарының қысында Terror неміс эсминдерінің шабуылдарынан кейін Даунс портында бекіген сауда кемелеріне күзеттік қызмет атқарды. 1917 жылдың басында Terror және патрульдің қалған бөлігі Брюгге каналының Зеебрюггедегі шлюз қақпаларын бомбалауға бірнеше рет әрекет жасады, бірақ операция әр жолы кейінге шегерілді. Кейінге шегерудің себептері – сүйрейтін арқандардың жыртылуы және ауа райының нашарлауы болды. Операция 11 мамырдың кешінде басталды, Terror вице-адмирал Реджинальд Бэконның флагманы болды. Флотилья Зеебрюггеге жетіп, 12 мамыр күні сағат 05:00 шамасында бомбалауды бастады. Мониторлар мен Terror оңтүстік шлюзге, ал оның бауырласы Erebus солтүстік қақпаға бағытталды. Көрудің нашар болуы және барлау ұшақтарымен байланыс қиындықтары оқтың түсуін толық бақылауға және траекторияны түзетуге мүмкіндік бермеді. Неміс жағалау артиллериясы да атысқа жауап берді, бірақ көрудің нашарлығына және британдық түтін қоршауына байланысты төрт оқтан кейін тоқтады. Британдық бомбалау сағат 06:00-де желдің бағыты өзгергеніне байланысты тоқтатылды, түтін қоршауы сейілді және кемелер жағалаудан көріне бастады. Флотилья Доверге қайтып келді, бомбалау сәтті болды деп қате есептеді. Кейінірек жасалған әуе барлауы айналаға зақым келгенін көрсетті, бірақ негізгі нысана – шлюз қақпаларына ешқандай зиян келтірілмеді. 5 маусымда Erebus және Terror Остендті бомбалады, бірнеше кемелерді жойды немесе зақымдады және кемежайға зиян келтірді. efn lr|Crossley (2013) 5 маусымдағы шабуылда UC.70 суасты қайығы жойылғанын айтады. Алайда, Dunn (2017) UC.70 1918 жылға дейін жойылмағанын және сол күні суасты қайығы жойылғаны туралы ешқандай мәлімет таба алмағанын атап өтеді. Buxton (2008) суасты қайығы шабуыл кезінде батып, кейін судан шығарылып жөнделгенін нақтылайды. 19 қазанда үш неміс жағалаулық торпедалық қайығымен (A59, A60 және A61) кездескенде, Crossley кеменің тек артқы жағына тиген оқтан ғана қорғалғанын және су өткізбейтін есіктер судың алдыңғы бөліктерге таралуын шектеу арқылы кемені құтқарып қалғанын атап өтеді. 21 қазанда Iron мониторды Дуверге алып өтті, бірақ қалқандарға түсетін қысымды күшейтуіне алаңдады. Портсмутқа қарайғы сапардың келесі кезеңінде Iron Terror командирі капитан Брутонға кеменің артқы бағытымен жүзуді ұсынды. 22 наурыздың кешінде Terror Остенд портын бомбалады, 39 оқ атты, ал неміс түтін қоршауы порты көзден жоғалтты. Келесі күні түсірілген әуе суреттері 39 оқтың барлығы да нысанаға тигенін көрсетті. Сәуір айында Terror Erebus және эсминдер Termagant, Truculent қатарында Зеебрюггеге шабуылда "Ұзақ қашықтықтан бомбалау" күштерінің құрамында болды. Қыркүйекте Terror жаңа шабуылға дайындалу үшін 15 дюймдік зеңбіректердің стволдарын ауыстырды. Шамамен 340 оқ атқаннан кейін, олар тозығы жеткенін және ұзаққа созылған шайқасқа төтеп бере алмайтынын анықтады.
In September, in preparation for a further offensive, Terror had her 15in gun barrels replaced. Having fired around 340 rounds, it was felt they had become worn and were in no condition to support a prolonged battle.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы 3 қыркүйекте соғыс басталғанда, "Террор" кемесі Сингапурда командир Генри Джон Хейнстің басқаруымен жөндеу жұмыстарын аяқтауға дайын тұрды. Тек соғыстың бірінші күні аралға 9 жекелеген әуе шабуылы жасалды, ал алғашқы айда барлығы 83 шабуыл болды деп есептеледі. Үш ай бойы монитор Мальтаны күнделікті әуе шабуылдарынан қорғауға көмектесті, содан кейін қосымша зениттік қарулардың келуіне байланысты 4 қыркүйекте оның бронясын күшейту жұмыстарын бастауға мүмкіндік туды.
Компас операциясы
Террор кейін Солтүстік Африкаға көшіп, Ливиядағы итальяндық 10-армияға қарсы британдық шабуыл операциясы – «Компас» операциясын қолдады. Монитор 8 желтоқсан күні түнде Мысырдағы Мактиладағы итальяндық позицияларын обстрелдеді, бұл Сиди-Баррани шайқасының бір бөлігі болды. 13 желтоқсанда капитан Гектор Уоллердің жағалау эскадрильясының құрамына кірді. Бардияны бомбалаудан кейін 1939 жылы бұрын қолданылған 15 дюймдік зеңбіректердің жағдайына алаңдаушылық туды. Зеңбіректерді вице-адмирал сэр Эндрю Каннингэм тексерді және «Террорға» негізгі қаруларды ату кезінде қолданылатын кордит мөлшерін азайту туралы бұйрық берілді, қарудың қызмет ету мерзімін ұзарту мақсатында. Монитордың негізгі қаруларын сақтау үшін оның міндеттері өзгертіліп, эскадрильяның қалған бөлігіне әуе шабуылынан қорғау және Александриядан жабдықтау жеткізуге бағытталды. Кеме сонымен қатар британдық және Достас армиясының әскерлері үшін су тасымалдаушы ретінде де қызмет етті. 1941 жылғы 3 қаңтарда таңертең ол бірнеше линкорлар мен эсминецтердің сүйемелдеуімен Бардияны күшті обстрелдеуге қатысты. Формацияны истребительдер қорғады; 274-эскадрилья RAF Бардиядан солтүстік-шығысқа қарай 9 шақырым жерде «Террорға» шабуыл жасаған 5 итальяндық Savoia Marchetti SM.79 бомбалаушысын тоқтатты. Үш бомбалаушы атып түсірілді немесе құлады, ал төртіншісі зақымдалды. Линкорлар, эсминецтер және олардың истребительдері түстен кейін алынып, монитор Афис және Ледибирд канонерлік қайықтарымен обстрелді жалғастыруға қалды. Бардия келесі күні басып алынды. Стюарт флотоводі, Гнат канонерлік қайығы және Вампир мен Вояджер эсминецтерімен бірге «Террор» 21 қаңтарда 6-шы Австралия дивизиясымен Тобрукты шабуылдауға қолдау көрсетті, ал 22-сі күні порт басып алынды. Осы кезде монитордың негізгі зеңбіректері әрқайсысы 600-дан астам оқ атқан және зеңбірек ішіндегі ойықтар тозып кеткен. Негізгі зеңбіректерді әлі де оқуға болса да, оқтар сирек дәл түсіп, көбінесе ауада жарылып кетті.
Бенгази және бату
Ақпан айының басында британдық және Достас күштері Беда-Фомм шайқасынан кейін итальяндықтардан Бенгази портын басып алды. Портты өз әскерлерін негізгі жабдықтау орталығы ретінде пайдалануды жоспарлаған одақтастар, әуе шабуылына қарсы қарудың жетіспеушілігі, радардың болмауы және RAF-тің шектеулі әуе қорғанысы стратегиялық кемшілік екенін түсінді. Алайда, портты басып алу Солтүстік Африкаға Люфтваффе күштерінің, Операция «Зонненблюме» алдында келгенімен бірге болды. Немістер Бенгази мен Тобрукқа қарсы қарқынды әуе шабуылдарын бастады, оның ішінде порттарға магниттік миналар тасталды. 17 ақпанда «Террор» кемесі және келесі күні жеткізілім конвойы келгенге дейін мина тазартушы кеме Бенгази портына қауіпсіз арна ашты. «Пионь» кемесі портты тазартуда үнемі ілгерілесе де, судың тереңдігі аз болғандықтан жұмыс баяу жүрді. Осы жұмыстың аясында «Пионь» командасы «Террордың» тұғырламасына жақын жердегі минаны қауіпсіз жойды. Монитор әуе шабуылына қарсы қаруларын қолданып портты қорғауға тырысқанына қарамастан, конвой жиі әуе шабуылдарының салдарынан жүктің көп бөлігін түсіре алмады және 20 ақпанда Тобрукқа бет бұрды. «Террор» портты тазартуға көмектесетін теңізшілерді қорғау үшін мина тазартушы «Фарехам» және корвет «Сальвия»мен бірге портта қалды. «Террор» портта тұрғанда үнемі бомбалауға ұшырады, ал 22 ақпанның таңында болған жарылыс палубаға елеулі зақым келтіріп, су басуға себеп болды. Хейнс Каннингхемге әуе қолдауының жетіспеушілігі және теңізде қалудың қауіптілігі туралы шағымданып, «Террордың» тікелей соққыға ұшырауы сөзсіз екенін мәлімдеді. Бұл бағалауды қабылдаған Каннингхем кемеге «Фарехам» және «Сальвия»мен бірге кешкі толқынмен Тобрукқа жүзуге бұйрық берді. Олар порттан шығып бара жатқанда монитор бұрын тазартылған арнада екі магниттік минаны іске қосты; тікелей соққы болмаса да, жақын маңдағы жарылыстар одан әрі зақымдап, су басуды күшейтті. 23 ақпан күні кешке неміс Junkers Ju 87 Stuka III/StG 2-ден шұңқырлау бомбалаушылары тағы да шабуыл жасады. Бастапқыда Kriegsmarine кемелерге қарсы бөлімше ретінде құрылған топ, жақын маңдағы кемелерге шабуыл жасау үшін шақырылды. Шабуыл кеме Тобруктан келе жатқанда болды; осы соңғы шабуылдың нәтижесінде кемеге ауыр зақым келді. Судың көбеюі электр генераторларын және сорғыларын тоқтатты, қазандық пештерін сөндірді. Экипаждың көп бөлігі «Фарехам» және «Сальвияға» эвакуацияланды, ал офицерлер мен зенитшілер кемеде қалып, оны басқаруға тырысты. «Террорды» «Фарехам» сүйреп әкеліп, Тобрукқа жеткізуге тырысты, сондай-ақ Александрия мен Тобруктан қосымша кемелер шақырылды. Алайда, монитор суды жинауын тоқтата алмады және ол портқа ешқашан жетпейтіні анық болды. 24 ақпан күні таңертең «Террор» Дернадан солтүстік-батысқа қарай теңіз клапандарын ашып, тереңдік зарядтарын қолдану арқылы батырылды. Қалған экипаж сәтті эвакуацияланды. Бехтольд (2017) кеменің бату күнін 26 ақпан деп көрсетеді, алайда Браун (2013), Кроссли (2013) және Бакстон (2008) оның соңғы зақымдануын 23 ақпан күні кешке алғанын және ол түні батқанын келіседі. Бакстон кеменің 24 ақпан күні сағат 04:20-де батқанын нақты уақыты ретінде көрсетеді. Кеме батқаннан кейін, 1941 жылдың тамызында командир Хейнс «Ливия жағалауындағы операцияларда көрсеткен батылдығы, шеберлігі және міндетке берілгендігі үшін» «Еңбегі үшін орденмен» марапатталды. Басқа офицерлер мен экипаждың бірнешеуі осы себеппен «Еңбегі үшін крест», «Еңбегі үшін медаль» немесе жеделхаттарда аталды.