Кіріспе

Таиланд пен Британдық Малайзия арасындағы шекараны белгілеу туралы аумақтық келісім. 1909 жылғы Англо-Сиамдық келісім немесе 1909 жылғы Бангкок келісімі – 1909 жылдың 10 наурызында Бангкокта Ұлыбритания мен Сиам Корольдігі арасында жасалған келісім. Ратификациялар 1909 жылдың 9 шілдесінде Лондонда алмастырылды және бұл келісім қазіргі Малайзия мен Таиланд шекарасын орнатып берді. Қазіргі Паттани, Наратхиват, ең оңтүстік Сонгхла, Сатун және Яла аймақтары тайлық бақылауда қалды, ондаған жылдар өткен соң Оңтүстік Таиландтағы бүліктер осы жерде басталды. Таиланд Кедах (ไทรบุรี), Келантан (กลันตัน, ), Перлис (ปะลิส, ) және Теренггану (ตรังกานู, ) аймақтарына қатысты егемендік талаптарынан бас тарды, бұл аймақтар британдықтардың ықпал аймасына протектораттар ретінде қосылды. Бұл төрт штат, сондай-ақ Джохор кейіннен Федерацияланбаған Малай штаттары ретінде танылды.

Өмірбаян

Сиам патшалығы монархтың бақылауында болды. Бұрынғы монархтар көп болғанмен, Сиамның тәуелсіздігін сақтау үшін ең жауаптылар Рама I (1782–1809 жж.) болды. Бұрынғы билеушілерден айырмашылығы, Рама I саяси мәселелер бойынша әлеуметтік элитамен және діни мәселелер бойынша Сангхамен (Будда монахтарымен) кеңескен технократ билеуші болды. Оның Сиам элитасымен кеңесуі, кейіннен оның мұрагерлері үшін де қалыпты жағдайға айналды. Рама I-нің орнын Рама II (1809–1824 жылдары) басқарды. Рама II-нің ең үлкен жетістігі – министрлер кабинетін құру болды. Оның билігінің соңына таман, 1820 жылы, британдықтар Пенангты бақылауға алуға тырысты. Рама II-ден кейін Рама III (1824–1851 жылдары) билікке келді. Ол британдықтардың қолдауын алу үшін оларға жеңілдіктер жасады, кейіннен француздармен де осылай істеді. Рама III билік құрғаннан кейін, мұрагерлік дағдарыс Монгкутты (1851–1868 жылдары) билікке әкелді. Монгкут басшылығымен 1855 жылғы Боуринг шартына қол қойылды. Ол Сиамдағы британдық азаматтарға экстерриториалды құқық берді, яғни британдықтарға олардың қылмыстары мен дауларына қатысты британдық заңдар қолданылатын болды, емес сиамдық заңдар. Монгкут Сиамның тәуелсіздігін сақтау үшін британдықтар мен француздарға үнемі жеңілдіктер жасады, бірақ 1868 жылы оның орнын Чулалонгкорн (1868–1910 жылдары билік еткен) басты. Чулалонгкорн өзінің бұрынғылары сияқты жаңартушы болды. Ол құлдықты жойды, кірістерді орталықтандырды, ұлттық білім беру жүйесін құрды және Сиамның тәуелсіздігін сақтап қалды.

Келісім

1909 жылғы Англо-Сиам шарты, Чулалонгкорн басшылығымен қол қойылған, сегіз баптан тұрады. Шартта Сиам берген төрт провинцияның орнына, Ұлыбританияның көптеген азиялық тегіндес азаматтарына берілген аумақтық ерекшеліктер алынып тасталды, ал Сиам үкіметі Оңтүстік Сиамда теміржол салу үшін Біріккен Малай штаттарынан 4 пайыздық мөлшерлемемен қарыз алды.

1-бап

Сиам үкіметі британ үкіметіне Келантан, Трингану, Кедах, Перлис және жақын орналасқан аралдардағы мемлекеттерге қатысты барлық билік, қорғау, басқару және бақылау құқықтарын толығымен өткізеді. Осы аумақтардың шекаралары осымен бірге қоса берілген шекара хаттамасымен белгіленеді.

2-бап

Осы шарт ратификацияланғаннан кейін отыз күн ішінде алдыңғы бапта қарастырылған трансферт жүзеге асырылады.

3-бап

Сиамдық және британдық шенеуніктер мен офицерлерден құралған аралас комиссия осы шарт ратификацияланған күнінен бастап алты ай ішінде тағайындалады және оған жаңа шекараны демаркациялау міндеті жүктеледі. Комиссияның жұмысы жағдайға қарай мүмкіндік туғанда басталады және осы шартқа қоса берілген шекаралық хаттамаға сәйкес жүргізіледі. 1-бапта сипатталған аумақта тұратын Сиам патшасының подданныйлары, егер олар осы шарт ратификацияланғаннан кейін алты ай ішінде Сиам доминиондарында тұрақтаса, өздерінің Сиам азаматтығын сақтауға құқылы болады. Ұлыбритания патшалығының үкіметі 1-бапта сипатталған аумақта олардың жылжымайтын мүліктеріне ие болу құқығын сақтап қалуға кепілдік береді. Биліктің ауысуы кезіндегі қалыпты тәжірибеге сәйкес, осы шарттың 1-бабында сипатталған аумақтардағы жеке тұлғаларға немесе компанияларға Сиам үкіметімен немесе оның келісімімен берілген және шартқа қол қойылған күні күшінде деп танылған барлық жеңілдіктер Ұлыбритания үкіметі тарапынан мойындалады.

4-бап

Ұлыбритания патшасының үкіметі Малай Федерациялық штаттарының үкіметі 1-бапта сипатталған аумақтардың Сиам үкіметіне қарызын өз үстіне алады.

5-бап

1883 жылғы 3 қыркүйектегі шарттың 8-бабымен құрылған Сиам халықаралық соттарының құзыреті, осы шартқа қоса берілген құзырет хаттамасында белгіленген шарттар бойынша, осы шарт күшіне енгенге дейін Сиамдағы британдық консулдықтарында тіркелген барлық британдық азаматтарға таратылады. Бұл жүйе тоқтатылады, ал халықаралық соттардың құзыреті Сиам кодекстері – яғни қылмыстық кодекс, азаматтық және коммерциялық кодекстер, сот іс жүргізу кодекстері және соттарды ұйымдастыру заңы – жарияланғаннан және күшіне енгеннен кейін Сиамның жалпы соттарына беріледі. Сиамдағы қалған барлық британдық азаматтар құзырет хаттамасында белгіленген шарттар бойынша Сиамның жалпы соттарының құзыретіне бағынады.

6-бап

Британдық азаматтар Сиамның барлық аумағында елдің тумалеларына берілген құқықтар мен жеңілдіктерге ие болады, атап айтқанда, меншік құқығы, тұру және саяхаттау құқығы. Олар мен олардың мүліктері барлық салықтар мен міндеттемелерге бағынады, бірақ бұл салықтар мен міндеттемелер Сиам азаматтарына заңмен жүргізілетін салықтар мен міндеттемелерден артық немесе жоғары болмауы тиіс. Әсіресе, 1900 жылғы 20 қыркүйектегі келісімде жерге салынатын салықтардың Төменгі Бирмадағы ұқсас жерлерге салынатын салықтардан аспауы керек деген шектеу осымен жойылады. Сиамдағы британдық азаматтар әскерде немесе теңіз күштеріндегі әскери қызметтен, сондай-ақ мәжбүрлі қарыздардан, әскери алымдардан және жарналардан босатылады.

7-бап

Ұлыбритания мен Сиам арасындағы осы шартта өзгертілмеген барлық шарттардың, келісімдердің және конвенциялардың шарттары толық күшінде болады.

8-бап

Осы шарт қол қойылған күнінен бастап төрт ай ішінде ратификациялануға тиіс. Мұның куәсі ретінде, тиісті толық өкілетті тұлғалар осы шартқа қол қойып, өздерінің мортабаларын қойды. 1909 жылғы 10 наурызда Бангкокта екі данада жасалды.