Төлем жүйелері: Қаржылық операциялардың негізі

Кіріспе

Ақшалай құндылықты беру арқылы қаржылық операцияларды жүзеге асыруға арналған жүйе. Төлем жүйесі – ақшалай құндылықты беру арқылы қаржылық операцияларды жүзеге асыруға қолданылатын кез келген жүйе. Оған институттар, төлем карталары сияқты төлем құралдары, адамдар, ережелер, процедуралар, стандарттар және осы операцияны мүмкін ететін технологиялар кіреді. Төлем жүйесі – банк шоттарын байланыстыратын және банк депозиттерін пайдалана отырып ақша айналымын қамтамасыз ететін операциялық желі. Кейбір төлем жүйелері несиелік механизмдерді де қамтиды, олар төлемнің өзге бір аспектісі болып табылады. Төлем жүйелері отандық және халықаралық операцияларда қолма-қол ақшаны қолданудың орнына пайдаланылады. Бұл банктер мен басқа да қаржы институттары ұсынатын маңызды қызмет. Дәстүрлі төлем жүйелеріне ауыстырылатын құралдар, мысалы, вексельдер (мысалы, чектер) және аккредитивтер сияқты құжаттық кредиттер жатады. Компьютерлер мен электрондық байланыс пайда болғаннан кейін көптеген баламалы электрондық төлем жүйелері пайда болды. Электрондық төлем термині – бір банк шотынан екінші банк шотына электрондық әдістер арқылы, банк қызметкерлерінің тікелей араласуынсыз жасалған төлемді білдіреді. Электрондық төлемге Интернет арқылы ұсынылатын тауарлар мен қызметтерді сатып алу-сатуға арналған төлем де, жалпы алғанда, электрондық қаражаттарды аударудың кез келген түрі де жатуы мүмкін. Қазіргі заманғы төлем жүйелері дәстүрлі төлем жүйелерімен салыстырғанда ақшалай қаражатты алмастырушыларды пайдаланады. Оларға дебеттік карталар, кредиттік карталар, электрондық ақша аударымдары, тікелей несиелер, тікелей дебеттер, интернет-банкинг және электрондық коммерция төлем жүйелері кіреді. Төлем жүйелері физикалық немесе электрондық болуы мүмкін, және олардың әрқайсысының өзіндік процедуралары мен протоколдары бар. Стандарттау осы жүйелер мен желілердің кейбіреулеріне жаһандық деңгейде өсуге мүмкіндік берді, бірақ әлі де көптеген елдік және өнімдік жүйелер бар. Кредиттік карталар мен банкоматтар желілері – жаһандық деңгейде қолжетімді болған төлем жүйелерінің мысалдары. Сонымен қатар, қаржы институттары арасында қаражат аудару үшін арнайы формалар бар. Ішкі нарықта бұл автоматтандырылған клирингтік үй (ACH) және нақты уақыттағы жалпы есеп айырысу (RTGS) жүйелерін пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Халықаралық деңгейде бұл корреспонденттік банктер арқылы (SWIFT желісін пайдалану мүмкін) немесе CLS есеп айырысу жүйесі сияқты орталықтандырылған жүйе арқылы жүзеге асырылады.

System used to settle financial transactions through the transfer of monetary value

A payment system is any system used to settle financial transactions through the transfer of monetary value. This includes the institutions, payment instruments such as payment cards, people, rules, procedures, standards, and technologies that make its exchange possible. A payment system is an operational network which links bank accounts and provides for monetary exchange using bank deposits. Some payment systems also include credit mechanisms, which are essentially a different aspect of payment. Payment systems are used in lieu of tendering cash in domestic and international transactions. This consists of a major service provided by banks and other financial institutions. Traditional payment systems include negotiable instruments such as drafts (e. g., cheques) and documentary credits such as letters of credit. With the advent of computers and electronic communications, many alternative electronic payment systems have emerged. The term electronic payment refers to a payment made from one bank account to another using electronic methods and forgoing the direct intervention of bank employees. Narrowly defined electronic payment refers to e commerce—a payment for buying and selling goods or services offered through the Internet, or broadly to any type of electronic funds transfer. Modern payment systems use cash substitutes as compared to traditional payment systems. This includes debit cards, credit cards, electronic funds transfers, direct credits, direct debits, internet banking and e commerce payment systems. Payment systems may be physical or electronic and each has its own procedures and protocols. Standardization has allowed some of these systems and networks to grow to a global scale, but there are still many country specific and product specific systems. Examples of payment systems that have become globally available are credit card and automated teller machine (ATM) networks. Additionally, forms exist to transfer funds between financial institutions. Domestically this is accomplished by using Automated clearing house (ACH) and real time gross settlement (RTGS) systems. Internationally this is accomplished by correspondent banking (possibly using the SWIFT network) or a more centralised system like the CLS settlement system.

Ішкі

Тиімді ұлттық төлем жүйесі тауарлар, қызметтер және активтерді алмасу құнын төмендетеді. Ол банктер аралық, ақша және капитал нарықтарының жұмыс істеуі үшін қажетті жағдай. Төлем жүйесінің нашарлығы ұлттық экономиканың тұрақтылығы мен даму әлеуетіне елеулі зиян келтіруі мүмкін. Мұндай мәселелер қаржылық ресурстарды тиімсіз пайдалануға, қатысушылар арасында тәуекелді теңсіз бөлуге, қатысушылар үшін нақты шығындарға және қаржы жүйесіне, тіпті ақшаны пайдалануға деген сенімнің жоғалуына әкелуі мүмкін. Төлем жүйесінің техникалық тиімділігі экономиканың дамуы үшін маңызды. Автоматтандырылған клирингтік орталық (ACH) жүйесі транзакцияларды партиялар бойынша өңдейді, оларды сақтап, топтап жібереді. ACH – бұл таза есептесу жүйесі болып саналады, яғни есептесу кешіктірілуі мүмкін. Бұл «есептесу тәуекелі» деп аталады. Нақты уақыт режиміндегі жалпы есептесу жүйелері (RTGS) – ақша немесе бағалы қағаздарды бір банктан екінші банкке «нақты уақыт» және «жалпы» негізде аударуды қамтамасыз ететін ақша аударымдары жүйелері. «Нақты уақытта» есептесу дегеніміз, төлем операциясы үшін күту қажет емес. Транзакциялар өңделген бойда есептесіледі. «Жалпы есептесу» дегеніміз, мәміле басқа мәмілелермен біріктірілмей немесе жемірілмей, бір-бір есебімен есептесуді білдіреді. Өңделгеннен кейін төлемдер түпкілікті және қайтарылмайды. Салыстырарлық жағдайда, ACH жүйелері көбінесе төмен құнды, шұғыл емес операциялар үшін қолданылады, ал RTGS жүйелері жоғары құнды, шұғыл операциялар үшін қолданылады. Сонымен қатар, елдер мен аймақтар нақты уақыт немесе жылдам (немесе тездетілген) төлем жүйелерін енгізді, олар әдетте тәулік бойы 24/7/365 жұмыс істейді және тапсырыс берушінің шотынан қаражат дебетінен бастап алушының шотына 10-15 секунд ішінде транзакцияны жүзеге асырады.

Халықаралық

Жаһандану корпорацияларды шекаралар арқылы жиірек мәміле жасауға итермелейді. Тұтынушылар да шетелдік электрондық сауда сайттарынан сатып алу, шетелде жұмыс істеу, өмір сүру және саяхаттау арқылы әлемдік деңгейде транзакциялар жасауда. Төлемдер индустриясы үшін бұл төлемдердің көлемінің – валюталық құны және транзакциялар саны тұрғысынан – артуына әкеледі. Сонымен қатар, бұл төлемдердің орташа құнының төмендеуіне де себеп болады. Осы төлемдерді жүзеге асыру жолдары қиын, қателіктерге ұшырау мүмкіндігі жоғары және қымбат болуы мүмкін. Он жылдар бұрын құрылған төлем жүйелері кейде жаңартылып, кейде күштеп орнатылып, қазіргі заманғы корпорациялардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға тырысады. Көбінесе, жүйелер қысымға төтеп беруде қиналады, сықырылдап, дірілдейді. Мұндай жүйелердің мысалдары: 2003 жылдан бері жаңартылып келе жатқан, тек евромен жұмыс істейтін STEP2 және 2007 жылдан бері жаңартылып келе жатқан, сенбі, жексенбі және кейбір мемлекеттік мерекелерде жабылатын TARGET2. 2014 жылдан бастап STEP2 – Pan European автоматтандырылған клиринг орталығы (немесе PE ACH жүйесі) ретінде жұмыс істеп тұрған жалғыз жүйе. Банктер өз транзакцияларын бір орталық клиринг орталығы арқылы емес, бірнеше клиринг орталығы арқылы шешетіндіктен, осы жүйелердің маңызы азаяды деп күтілуде. TARGET2 (Trans European Automated Real time Gross Settlement Express Transfer System) – евро қолданатын Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерді қамтитын RTGS жүйесі. Ол Еуропалық Орталық Банк пен евроны қабылдаған елдердің ұлттық орталық банктерінен құралған Еурожүйенің бір бөлігі болып табылады. TARGET2 орталық банк операцияларын, еуромен жасалатын ірі сомадағы банкаралық төлемдерді және басқа да еуролық төлемдерді реттеу үшін қолданылады. TARGET2 нақты уақыт режимінде қаржылық аударымдарды жүзеге асырып, орталық банктерде борышты дереу және қайтарылмайтын түрде есеп айырысады. Осы жүйелерді пайдаланушылар үшін, төлемді жасаушы және алушы тараптар үшін шекаралық төлемдер құралдарын пайдалануды үйрену және оларды тиімді пайдалану үшін процестерді құру қиын және уақытты талап етеді. Шешім ұсынатын компаниялар (банктер де, банк емес компаниялар да) ескі жүйелерді жаңа талаптарға сай келтіруде қиындықтарға тап болады. Бұл қызметтерді ұсынатынтар үшін шекаралық төлемдер тиімді (әсіресе валюта айырбастаудан түскен кірістерді ескере отырып) және соңғы тұтынушымен орнатылған жалпы қаржылық қатынас тұрғысынан маңызды. Әлемдік төлемдерге қатысты қиындықтар көлемнің артуынан ғана туындамайды. Бірқатар экономикалық, саяси және техникалық факторлар трансшекаралық операциялардың түрлерін өзгертіп жатыр. Мұндай факторларға мыналар жатады: корпорациялар тауарларға қарағанда қызметтерді, ал қарапайым шикізаттың орнына күрделі жасалған бөлшектерді көбірек трансшекаралық түрде сатып алады. Кәсіпорындар көбірек елдерден, көбірек аймақтардан тауар сатып алады. Аутсорсингтің артуы ел ішіндегі және трансшекаралық жаңа компаниялар арасындағы транзакцияларға әкеліп соғады. Көптеген кәсіпорындар күрделі, автоматтандырылған жеткізу тізбегіне қатысады, бұл кейбір жағдайларда автоматты тапсырыс беруге және орындауға мүмкіндік береді. Онлайн сатып алулар ірі кәсіпорындардың автоматтандырылған сатып алу жүйелерінің құрамында да, кіші кәсіпорындардың тікелей сатып алуларында да өсуде. Коммутер жұмыскерлерін пайдалану да артуда. Жеке тұлғалар өз инвестицияларын шетелге көшіруде.

Globalization is driving corporations to transact more frequently across borders. Consumers are also transacting more on a global basis—buying from foreign eCommerce sites as well as traveling, living, and working abroad. For the payments industry, the result is higher volumes of payments—in terms of both currency value and number of transactions. This is also leading to a consequent shift downwards in the average value of these payments. The ways these payments are made can be cumbersome, error prone, and expensive. Payments systems set up decades ago continue to be used sometimes retrofitted, sometimes force fitted—to meet the needs of modern corporations. And, frequently, the systems creak and groan as they bear the strain. Examples of such systems include STEP2 (an upgrade from 2003), which processes only Euros, and TARGET2 (an upgrade from 2007), which is closed on Saturdays and Sundays and some public holidays. As of 2014, STEP2 is the only Pan European automated clearing house (or PE ACH system) in operation. This type of system is thought to become less relevant as banks will settle their transactions via multiple clearing houses rather than using one central clearing house. TARGET2 (Trans European Automated Real time Gross Settlement Express Transfer System) is a RTGS system that covers the European Union member states which use the euro. It is part of the Eurosystem, which comprises the European Central Bank and the national central banks of those countries that have adopted the euro. TARGET2 is used for the settlement of central bank operations, large value Euro interbank transfers as well as other euro payments. TARGET 2 provides real time financial transfers, debt settlement at central banks which is immediate and irreversible. For users of these systems, on both the paying and receiving sides, it can be difficult and time consuming to learn how to use cross border payments tools, and how to set up processes to make optimal use of them. Solution providers (both banks and non banks) also face challenges cobbling together old systems to meet new demands. For these providers, cross border payments are both lucrative (especially given foreign exchange conversion revenue) and rewarding, in terms of the overall financial relationship created with the end customer. The challenges for global payments are not simply those resulting from volume increases. A number of economic, political, and technical factors are changing the types of cross border transactions conducted. Such factors include:
Corporations are making more cross border purchases of services (as opposed to goods), as well as more purchases of complex fabricated parts rather than simple, raw materials. Enterprises are purchasing from more countries, in more regions. Increased outsourcing is leading to new in country and new cross border intracompany transactions. More enterprises are participating in complex, automated supply chains, which in some cases drive automatic ordering and fulfillment. Online purchasing continues to grow, both by large enterprises as part of an automated procurement systems and by smaller enterprises purchasing directly. There is continued growth in the use of Commuter worker. Individuals are increasingly taking their investments abroad.