Кіріспе

1955 жылы түсірілген Дания фильмі «Сөз» (дания тілінде «Ordet», ағылшын тілінде бастапқыда «The Word» деп шығарылған) – Карл Теодор Дрейер режиссерлік еткен 1955 жылғы даниялық драма. Фильм негізінде 1932 жылы алғаш рет қойылған даниялық лютеран пасторы Каж Мунктың пьесасы жатыр. Бұл фильм 16-шы Венеция халықаралық кинофестивалінде «Алтын арыстан» жүлдесін жеңіп алды және Дрейердің сыншылар мен көрермендер тарапынан бірдей табысқа ие болған жалғыз туындысы болды. Қазір көптеген киносарапшылар бұл фильмін шедевр деп санайды, әсіресе оның операторлық жұмысы жоғары бағаланады. «Sight and Sound» журналының 2012 жылғы жасаған «Барлық уақыттардағы ең ұлы фильмдер» сауалнамасында режиссерлер тобы оны 19-шы орынға, ал киносарапшылар 24-ші орынға қойды.

Сюжет

Фильм 1925 жылдың күзінде Данияның ауылдық жерінде Борген отбасының өміріне ортақтасады. Отбасының әкесі, қоғамдағы беделді тұлға, жергілікті шіркеудің демеушісі – жесір Мортеннің үш ұлы бар. Ең үлкені Микель, дінге сенбейді, бірақ иманды Ингерге үйленген, олар үшінші балаларын күтуде. Иоганн, Киркегорды оқығаннан кейін Киелі Рухтың ықпалымен, өзін Иса Мәсіх деп санайды және шаруашылықта шарлайды. Ол отбасының және ауылдың жаңа, прогрессивті пасторының сенімсіздігін сынап-жазалайды. Кіші ұлы Андерс, жергілікті "Ішкі Миссия" сектасының басшысының қызына ғашық. Андерс Микель мен Ингерге Пётр Тегіншінің қызы Анне Петерсенді жақсы көретінін айтады. Олар Мортенді келісім беруге көндіруге келіседі. Кейін Ингер Мортенді Андерске Аннемен үйленуге рұқсат беруге тырысады. Мортен ашуланып бас тартады, бірақ Петер Андерстің ұсынысын қабылдамағанын білген соң, ойы өзгеріп, келіседі. Мортен мен Андерс Петермен кездесуге барады, келісімге келу үшін келіссөздер жүргізеді. Мортен Петерді үйленуге рұқсат беруге көндіруге тырысады, бірақ ол Мортен мен Андерс православие шіркеуіне қосылмаса, бас тартады. Талқылау сектанттық пікір таласына ұлассан, Мортенге Ингердің ауыр босануда екені туралы хабар келеді. Петер Ингердің қайтыс болуын тілейді, мүмкін Мортен осыдан кейін қателігін түсініп, Петердің шіркеуіне қосылар деп ойлайды. Петердің сөздеріне ашуланған Мортен оған шабуыл жасап, Андерспен бірге үйден шығып кетеді. Дәрігер сәбиді құтқара алмайды, бірақ Ингердің өмірін сақтап қалады. Дәрігер мен пастор кеткеннен кейін, Иоганн әкесіне өлімнің жақын екенін, Мортен оған сенбесе Ингерді алып кететінін айтады. Мортен тыңдамайды, ал болжамды болғандай, Ингер кенеттен қайтыс болады. Ингердің жерлеуіне дайындалып жатқанда, Петер Мортенге өте қателік жасағанын түсінеді және Ингердің ашық табынының үстінде онымен татуласып, Анне мен Андерске үйленуге рұқсат береді. Сонда Иоганн кенеттен олардың күтуін бұзып, Ингердің табынына жақындап, отбасы оған сеніп, Құдайдан тілесе, оны қайта тірілтуге болады деп мәлімдейді. Ингердің қызы Иоганнның (ол да Киелі Рухтың ықпалымен) қолын ұстап, анасын өлімнен қайта тірілтуін сұрайды. Иоганн оның балалық сенімін мақтап, Құдайдан Ингерді қайта тірілтуін сұрайды, ол табынында дем алып, қимылдай бастайды. Мортен мен Петер қайта тірілу кереметіне куә болып, діни айырмашылықтарын ұмытып қуанады. Ингер отырып, Микель оны құшақтап, ақыры сенімін тапқанын айтады.

Алдын ала өндіріс

Бірнеше жыл бойы қаржылық қиындықтар оның кино мансабын тоқтатқаннан кейін, Дрейерге 1952 жылы Копенгагендегі Дагмар Био кинотеатрына өмір бойына жалға берілді. Дания үкіметі мұндай сыйлықтарды егде жастағы суретшілерге жиі беріп тұратын, ал кинотеатрдан түскен табыс Дрейерге Палладиум студиясы арқылы жаңа фильм түсіруді бастауға мүмкіндік берді. Сол кезде Палладиум президенті Таге Нильсен үкіметтік Dansk Kulturfilm ұйымынан Дрейердің келесі фильмі жөнінде ұсыныс алды; Дрейер бұрын олармен жұмыс істеген еді. Кей Мунктың «Бастапқыда Сөз болды» (I Begyndelsen var Ordet) пьесасы 1925 жылы жазылып, 1932 жылы Копенгагенде премьераға шыққан. Дрейер 1932 жылы пьесаның премьерасына қатысып, 1933 жылдан бері фильмге бейімдеу үшін жазбалар жасап келеді. Dansk Kulturfilm Дрейерге фильмді түсіріп, сценарий бойынша жылдар бойы жұмыс істегені үшін кейіннен ақы төлейтінін ұсынды. Мунк өзі фильм үшін сценарийді аяқтаған, бірақ оны Nordisk Film өндіріс компаниясына сата алмады. Густав Моландер режиссерлік еткен және Виктор Сёстром басты рөлде ойнаған шведтік «Сөз» фильмі 1943 жылы шықты. Ол Данияда Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана көрсетілді. Иоганнның бұрынғы махаббатының фильмде психикалық ауруына себеп болғаны жоқ, сондай-ақ Мунктың бастапқы диалогының үштен екісі қысқартылды. Фильм түсіру төрт айға созылды: екі ай студияда, екі ай Ведерсоде. Фильмде барлығы 114 жеке кадр бар, олардың жартысы фильмнің басы мен соңындағы көріністерде кездеседі. Көптеген кадрлар жеті минутқа дейін созылды. Дрейер көбінесе ұзақ кадрларды және баяу қозғалатын камераны қолданды, өйткені оның стилі бірнеше жыл бойы біртіндеп дамып келді. Ол түсірілім кезінде әрбір ең ұсақ детальға да мұқият назар аударды және кейіннен «фильм бригадасына ауылдық асүйге лайықты барлық заттармен жабдықтауға бұйрық бердім. Содан кейін ол заттарды алып тастауға кірісті. Ақырында, оннан он бес зат қалды, бірақ олар дұрыс психологиялық әсерді тудыру үшін қажет болды» деді. Федерспилдің айтуынша, Дрейер актерлерге олардың ойынынан қанағаттанғанын ауызша айтпаған, олар қалағандай ойнаған кезде ғана күлімсіреген. Актерлердің қозғалысын тосқаулау өте дәл және мұқият жоспарланған, сондықтан олардың көпшілігі диалог айтқанда қадамдарын санауға мәжбүр болды. Мунк Мортен Борген рөлін 1925 жылы Мальберг үшін арнайы жазған. Фильмді сыншы Роджер Эберт 4/4 бағасына иеленді. Ол былай деп жазды: «Ордет – қатарлы кино көрермен үшін, мен де өзімді солардың қатарына қосам, бұл фильмге ену қиын. Бірақ бір рет ішке кірген соң, одан қашып шығу мүмкін емес». Сыншы Том Милн «интерьердегі көріністер бай және жылы қарым-қатынастың егжей-тегжейлі сипаттамасынан туындайтын кең сүйіспеншілік сезімімен жарықтандырылған» деп жазды. Дрейер фильмде ым-ишарамен байланысты эмоцияның тығыздығына баса назар аударды, бұл оның «Үй иесі» фильмінде алғаш зерттегені. Сыншы Робин Вуд та фильмді жоғары бағалады, бірақ «кейіпкерлер мен олардың әрекеттерінің өзара тәуелділігі туралы біздің сезіміміз визуалды түрде жеткізіледі, жалпы мәнге таң қалу мүмкін емес, бұл процесс осы мәнді экспрессивті қарқынмен сіңдіреді. Дегенмен, мен бұл стильдің қысымға түсіретініне және жандылықты жоятынына қарсы тұруым қиын». The Guardian газетінің Питер Брэдшоу оны «табиғаттан тыс құбылыстар туралы қорқынышты трагедия» деп атады, бірақ ол «Қасқыр күні» немесе «Жоанна Оф Арктың ызасы» сияқты жақсы емес деп ойлады. Rotten Tomatoes 26 рецензия негізінде 100% мақұлдау көрсетті, орташа бағасы 9.62/10 құрады. Фильм кейде Дрейердің ең үздік туындысы деп есептеледі және барлық уақыттағы ең ұлы фильмдердің тізімінде жиі кездеседі. Village Voice 1999 жылы сыншылардың сауалнамасы бойынша фильмді «Ғасырдың ең жақсы 250 фильмі» тізімінде 16-шы орынға қойды. 2012 жылы Sight and Sound журналының барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер туралы сауалнамасында фильм режиссерлер арасында 19-шы, ал сыншылар арасында 24-ші орынды иеленді. 2002 жылғы тізімде фильм сыншылар пікірінше 45-орында тұрды. 2018 жылы фильм BBC-нің 43 елден келген 209 киносыншының дауыс беруі бойынша 100 ең ұлы шетел тіліндегі фильмдер тізімінде 65-орынды иеленді. Ол The Criterion Collection компаниясымен бірге Дрейердің «Қасқыр күні» және «Гертруд» фильмдерімен бірге 126 нөмірлі тірекпен DVD форматында шығарылды.

Марапаттар

"Ордет" 16-шы Венеция халықаралық кинофестиваліне қатысып, ең жоғары сыйлық – "Алтын арыстан" жүлдесін жеңіп алды. 1956 жылы фильм "Алтын глобус" сыйлығындағы "Үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша марапатталды, ал 1957 жылы Ұлттық сын кеңесінің "Ең үздік шетелдік фильм" сыйлығына ие болды. 1955 жылғы Bodil сыйлығының иегерлері: "Ең үздік актер" (Эмил Хасс Кристенсен), "Ең үздік әйел актер" (Биргитте Федерспиль), сондай-ақ Свен Метлингтің "Der kom en dag" фильмімен бірге "Ең үздік даниялық фильм" аталымын бөлісті. Arts and Faith онлайн қауымдастығы бойынша қазіргі таңда бұл фильм барлық уақыттағы ең рухани маңызды фильмдердің үшінші орнында тұр.