Кіріспе

Испан тілі – роман тілдері тобына жататын тіл, ол Иберия түбегінің орталық аймақтарындағы вульгар латын тілінен пайда болған. Француз, окситан, каталан, португал және итальян тілдері сияқты басқа роман тілдерінен көптеген сөздер қарызға алынған. Испан тіліне араб тілінен де, иберия, келтибер және баск тілдері сияқты палеоиспан тілдерінен де лексикалық әсер тиген. Америкада испан тілінде сан алуан мәдениет өкілдері сөйлейді, олардың арасында үндістер мен африкалықтар да бар. Әсіресе, американдық жергілікті тілдермен тығыз байланыс нәтижесінде осы тілдерден көптеген сөздер қабылданды, бұл тек испан тілінің жергілікті диалекттерінде ғана емес, сонымен қатар тілдің өзінде де байқалды.

Тұлғаға әсер етуші факторлар

Испан тілі Испанияда алғашқы даму сатыларынан өте бастағанда, көршілес роман тілдерінен әсер алған болуы мүмкін, сондай-ақ испан тілінің шығу тегімен мүлдем байланысы жоқ, оқшау тіл саналатын баск тілінен де әсер алған. Римдік отарлау кезеңінде умбрия және оскан тілдерінің де ықпалы болды деген болжам бар.

Селтиберліктердің ықпалы

Леницияның екі нақты түрі – дауыссыз дыбыстардың дауыстануы және дауысты дыбыстардың түсірілуі (екеуі де төменде егжей-тегжейлі талқыланады) – испан тілінің фонологиялық өзгерістері болып табылады, олар көбінесе кельт тілдерінің ықпалымен байланыстырылады; сонымен қатар, олар баск тілінің ықпалымен де байланыстырылған. Осы екі түрдегі леницияның мысалдары испан тілінде кеңінен таралған және жақсы құжатталған болғанымен, осы екі түрді кельт тілдеріндегі лениция үлгілеріне жатқызу үшін екі шартты жорамал жасау қажет. Бірінші жорамал – кельтибер және вульгарлық латын тілінде еркін сөйлейтін халық ескі испан тілінің қалыптасуына әсер ететіндей етіп, жеткілікті ұзақ өмір сүрген болуы керек. Екінші жорамал – құрлықтық кельт тілі, кельт тілдерінің жойылған тармағы, қазіргі аралдық кельт тілдерінде белгілі лениция түрлерін көрсеткен болуы керек. Балама ретінде, испан тілінің дамуы сыртқы ықпалдың нәтижесі емес, жаңадан пайда болған ішкі процесс болуы да мүмкін.

Басктардың ықпалы

Реконкистаға және мұсылман Ибериясының кейінгі қоныстандыру науқандарына қатысқан көптеген кастильдіктер баск тегінен шыққан, және бұл Испаниядағы көптеген жер-атауларында көрініс тапқан. Латын тіліндегі 'f' әрпінен испан тіліндегі 'h' әрпіне ауысу, бірнеше себепке байланысты баск тілінің ықпалымен түсіндірілді. [f] -тан [h] -ға ауысу алғаш рет Кастилияның солтүстігі мен Ла-Риожа аймақтарында, баск тілінде сөйлейтін аймақтарға жақын жерлерде тіркелді. [h] -ға ауысу Гасконияда, Францияның оңтүстік-батысында, Баск еліне де жақын орналасқан гаскон тілінде одан да жиі орын алды. Мәлімдемеге сәйкес, баск тілінде [f] дыбысы болмағандықтан, оны сол тілдегі [f] дыбысына ең жақын [h] дыбысымен алмастырған. Дегенмен, осы өзгерісті баск тіліне байланыстыруда кейбір қиындықтар бар. Ортағасырлық баск тілінде [f] дыбысы болған-болмағаны туралы нақты мәліметтер жоқ. Көптеген жағдайларда, баск тіліне алғашқы [f] дыбысы бар сөздер [p] немесе [b] (мысалы, FESTA > баск тілінде pesta немесе besta, диалектіге байланысты) ретінде қабылдаған, [h] емес. Сонымен қатар, f-тен h-ға дейінгі жұмсару испан тіліне ғана тән емес. Шындығында, [f] -тан [h] -ға ауысу – әлемдік тілдердегі ең көп кездесетін фонетикалық өзгерістердің бірі. Баск тілінің ықпалын жоққа шығаратын немесе азайтатын түсіндірмелер бойынша, бұл өзгеріс ішкі факторлардың нәтижесінде, бір-бірінен тәуелсіз диалекттерде болған (яғни, сыртқы ықпал емес, тілдік факторлар). Екі күштің бірлесіп жұмыс істеп, бір-бірін күшейткені де мүмкін. Испан тілінде баск тілінің ықпалы туралы тағы бір пікір – дауыссыз альвеолалық кері тартылған сіңіргіш дыбыс [], ламинодентальдық [] және тіл ұшымен жасалатын [] арасындағы дыбыс; бұл дыбыс басқа иберо-роман тілдерінде де, каталон тілінде де кездеседі. Апико-альвеолалық кері тартылған сіңіргіш дыбыс баск және халықтық латын тілдерінде сөйлейтіндердің екі тілділігінің нәтижесі болуы мүмкін.

Готика

Испанияны 5-8 ғасырларда вестготтар басқарған. Алайда, готика тілінің (шығыс герман тілінің) испан тіліне тигізген әсері аз болды, себебі басқыншылар қаншалықты да романдық мәдениетке сіңген, қоғамның жоғарғы топтарында оқшауланған және көбінесе жергілікті тұрғындармен араласпаған. Әскери терминдерден басқа, испан тілі готикадан келесілерді қабылдады: Готика тілінің n-декланациясынан (номинатив ā, облик āne) туындаған жаңа есімдік жүйе. Бұл көбінесе есімдерде қолданылды, мысалы, ескі испан тіліндегі Fruela ~ Froilán (бір адамды білдіретін) және guardia "қарауыл" ~ guardián "қорғаушы" (готика тіліндегі номинатив wardja, аккузатив wardjan). Бастапқыда сын есімдер жасауға қолданылатын engo жұрнағы (герман тіліндегі ing), мысалы, abolengo "тегі", (атасы abuelo "әке") abadengo "аббаттық", realengo "патшалыққа тиесілі", camarlengo "камергер". Сонымен қатар, Díaz, Pérez, López, Ruiz, Muñoz сияқты әкелік атының соңғы буыны z әрпімен біткендігі, латын тіліндегі көптеген готикалық генетивтерден (īcī) шыққан болуы мүмкін, олардың түпнұсқасы iks. Мысалы, Roderic(us) (→ Ruy) → Roderīcī 'Родерик ұлы' → Rodriz → Ruiz. Готикалық шыққан бірнеше сөз бар, мысалы, ganso 'қаз' (*gans), rueca 'арақ ілуге арналған құрал' (*rokko), tascar 'қанжықпен ұру' (*taskōn), triscar 'жақып-соғу' (*þriskan 'жақырып-соғу'), ataviar 'әшекейлеу, киімдеу' (*attaujan 'жөндеу'). Герман тілдерінің көптеген жағдайларда фонетикалық дамуға аз әсер еткенімен, германдық текті испан сөздері қазіргі испан тілінің барлық диалектілерінде кездеседі. Германдық текті испан сөздерінің көпшілігі бұрыннан-ақ халық латынында болған, сондықтан олар басқа роман тілдерімен де ортақ. Ал кейбір герман сөздері соңғы уақыттарда қабылданған; мысалы, тараптарды білдіретін сөздер (norte, este, sur, oeste — 'солтүстік', 'шығыс', 'оңтүстік', 'батыс') 15 ғасырдың соңына дейін жазылмаған. Бұл тараптарды білдіретін сөздердің көне ағылшын тілінен, мүмкін француз тілі арқылы келгендігі айтылады.

Американың жергілікті тілдерінің әсері

1492 жылдың қазан айында Христофор Колумб Америкаға алғаш рет келіп, содан кейін испан отарлаушылары Американың жергілікті тілдерімен қарым-қатынас жасауды бастады. Олардың көпшілігі отарлау кезінде жойылды немесе сөйлейтін адамдардың саны мен таралу аймағы күрт азайды, бірақ испан тілі кейбіреулерінен сөздерді қабылдады. Төмендегі тізім толық емес. Науатль тілінен: томат "томат", шоколад "шоколад", ахолот "аксолотль", какао "какао", койот "койот", запоте "запоте (жеміс)", куате (дос немесе егіз) "коатль" (жылан), мекатль "мекатль" (арқан), авокадо "ауакатль" (авокадо) және жүздеген, тіпті мыңдаған сөздер, соның ішінде ағылшын тіліне де өтті. Кечуа тілінен: кондор (кунтурдан) "кондор", канча (канчадан) "ойын алаңы", альпака (альпақадан), каучо (к'авчудан) "резеңке", кока (кукадан), гуано (ванудан), гаучо (алғашқыда вакча "кедей адам"), гуанако (ванакудан), лама, пума, пампа "дала, жазық жер". Гуарани тілінен: караку "сүйек миы", катинга "дене иісі", чамаме (халық музыкасы жанры), тапера "ескі орын", ягуар, ягуарете "ягуар", мате (дәке, бастапқыда мати "қабақ"). Тайно тілінен: каиман "каиман", ураган "дауыл", гамак "гамак", каноэ "каноэ" (Аравак арқылы). Тупи тілінен: капибара (жер бетіндегі ең ірі кеміргіш), жакаранда (ағаш). Жергілікті ерекшеліктерге немесе жануарларға қатысты сөздер аймақтық қолданысқа шектелуі мүмкін, бірақ кондор, каноэ немесе шоколад сияқты көптеген басқа сөздер тіпті басқа тілдерге де тарады.

Соңғы қарыздар

Соңғы кезде испан тілі ағылшын тілінен көптеген сөздер мен тіркестерді қабылдады, әсіресе компьютер және интернет салаларында. Көп жағдайда, қарапайым испан сөздерін қолданатын техникалық тіркестер шындығында ағылшын тіліндегі баламаларынан ауысқан сөздер. Мысалы, "disco duro" сөзбе-сөз "қатты диск" деп аударылады. "Блог", "чат" және "веблог" сияқты сөздер қолданылады, бірақ "битакора" (кемедегі капитанның күнделігі – "cuaderno de bitácora" сөзінен) да жиі қолданылады.

Латын тілінен шыққан емес сөздер

Кейбір авторлардың пікірінше, испан тіліндегі сөздердің 75 пайызы латын тілінен шыққан және Мәсіх заманына дейін Испанияда қолданылып келген. Қалған 25 пайызы басқа тілдерден келген. Осы тілдердің (және тілдік топтардың) арасында ең көп сөз берген төрт тіл – араб тілі, Американың түпкілікті халықтарының тілдері, герман және кельт тілдері, осы ретпен.