Кіріспе

Француз заңгері, аристократ және революционер Этьен Полверел (1740–1795) – француз заңгері, аристократ және революционер. Ол Якобиндер клубының мүшесі болды. 1792 жылы ол Легер Фелисите Сонтонакспен бірге құлдар көтерілісін басу және 1792 жылдың 4 сәуіріндегі жарлықты іске асыру үшін Сент-Домингке жіберілді, ол жарлық түсінің ешқандай маңызы болмастан барлық еркіндікке ие адамдарға тең құқық берді. Полверль мен Сонтонакс құлдықты жоюшы болғанымен, олар қыркүйекте колонияға келгенде құлдықты жоюды жоспарламаған және мұндай құқық алған жоқ. Дегенмен, Франция үшін колонияны сақтап қалу үшін олар өз жағынан соғысатын қара нәсілді құлдарға бостандық беруге мәжбүр болды. Қысымға ұшырап, 1793 жылдың 27 тамызы мен 31 қазаны аралығында олар Сент-Домингтегі барлық құлдарға кезең-кезеңімен бостандық берді. Бриссоның ықпалында болғандықтан, 1793 жылдың 16 шілдесінде олар Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің шешімімен қайта шақырылды. Оларды Францияға кемемен әкелуге келесі жылдың маусым айына дейін уақыт кетті. Олар Францияға Робеспьердің құлауы мен Термидор реакциясы кезінде келді. Сол қыста олар сотқа тартылып, ақ колониялық лобби ұсынған айыптаулардан ақталды. Полверль сот шешімін көре алмай, сот процесі кезінде қайтыс болды.

Өмір жолы және тарихы

Беарнда туған Полверэль аймақтың синдигі қызметін атқарды, ал Наварраның мәжілісі оны заңгер ретінде жалдап, Париж Парламенті алдында корольдіктің тәуелсіздігін қорғау үшін тағайындады. Этьен Полверель бай, аристократтық отбасыда өскен. Ол кәсібі бойынша заңгер болған. Полверэль сонымен қатар масон және Якобин клубының мүшесі еді. Бордодағы оның масондық ложасының бірнеше мүшесі Сен-Домингіден келген бос қара нәсілді адамдар болды, сондықтан ол 17 қыркүйекте колонияға жіберілгенге дейін олармен ерте байланыс жасады. Полверэль Легер Фелисити Сонтонакспен бірге 1792 жылғы 4 сәуірде қабылданған заңды күшіне енгізу үшін Сен-Домингке жіберілді, онда колониядағы бос қара және ақ адамдар тең құқықтарға ие болуға тиіс деп жарияланды. Ол кездегі көрнекті аболиционист Жак Пьер Бриссо оларды жіберу үшін ынталанды және олардың жіберілгенін қамтамасыз етті. Бұл кезде бос қара нәсілді адамдарға берілмейтін құқықтар – сайлау құқығы және Колониялық мәжілісте (колонияның ішкі істерін басқаратын заң шығару органы) лауазымға ие болу құқығы еді. Ол кезде мәжіліс тек ақ адамдармен басқарылды. Полверэль мен Сонтонакспен бірге 4 сәуірдегі жарлықты күшіне енгізуге шамамен 10 000 француз әскері аттанды. 1795 жылы Сен-Домингде азат ету туралы жарлықтар шығарғаннан кейін Полверэль Францияға қайта шақырылды. Ұлттық конвент құлдықты жою туралы өз заңын қабылдады, бұл Полверэль мен Сонтонаксқа қолдау көрсетті. Алайда Франциядағы плантация иелері Полверэльдің осы ісіне ашуланып, ол Францияға оралғаннан кейін сотқа берді. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті (Comité de Salut public) Сонтонакс пен Полверэльдің тағдыры туралы бірнеше ай бойы пікірталас жүргізді, бірақ Полверэль ауырып, оның тағдыры туралы шешім қабылдамас бұрын қайтыс болды.

Франциядағы құлдық пен революция туралы көзқарастар

Көптеген якобиндер сияқты Полверэль де Революция мен оның идеалдарын ынталы қолдады. Ол сондай-ақ ұлтшыл да болды. Полверэль ең бастысы француз ассамблеясының заңдарын сақтауға міндеттенді. Якобиндердің пікірінше, қабылданған заңдарға қарсы шыққандар оппозиция емес, олармен қатал күрес жүргізілуі тиіс контрреволюционерлер болатын. Полверэль осы көзқарасқа келіскендей көрінеді. 1789 жылғы Француз революциясынан кейін Полверэль радикалды газеттерге мақалалар жариялай бастады, онда ол құлдыққа қарсы күресті. Ол құлдыққа деген қарсылығында соншалықты ынталы болды, бірде якобин клубының құлдықты қолдаған бірнеше мүшелерін олардың көзқарастары үшін клубтан шығаруға тырысты. Полверэль революцияда құлдыққа жақын пікірлерге орын жоқ деп есептеді. Жеке өзі құлдыққа қарсы болғанына қарамастан, Полверэль Франция заңдарын басты орынға қойды. Ол және Сонтонакс Сент-Домингке келген кезде, олардың бірінші қадамдарының бірі – олар құлдықты жою үшін емес, оны сақтау үшін келгендерін жариялау болды.

Сан-Домингодағы жағдай

Сен-Доминг 1789 жылға дейін әлемдегі ең бай колония болған. Бай ақ адамдар ең жақсы жерді иеленіп, көбінесе оны қант қамысын өсіру үшін пайдаланды. Аз табысты жерлер кофе өсіруге қолданылды, ал бос қаралар мен ақтар кофе плантацияларына иелік етті. Кофе және қант плантациялары Франция мен оның колониялары үшін зор байлық тудырды, бірақ құл еңбекшілер өз еңбегінің жемісін көре алмады, себебі олардың құқықтары аз немесе мүлдем болмады. 1790 жылғы Гаити революциясы тек құлдардың көтерілісі ретінде басталған жоқ. Керісінше, ол бір мезгілде болған, бірақ бір-бірімен байланысты емес екі көтерілістің біріктірілген нәтижесі болды. Біріншіден, Сен-Домингтегі бос қаралар ақтармен тең құқықтар алу үшін қарулы көтеріліс бастады. Бос қаралар мен колониялық ақтар араласып, көбінесе жақсы қарым-қатынаста болғанмен, ақтар барлық саяси билікті өздерінде ұстап, оны күштеп сақтауға дайын болды. Ақ колонистердің мәселесі құлдық мәселесінен бұрын шешілуі керек еді. Бірақ ақтардың өзі де толық бірікпеген: кедей ақтар бай плантаторлардың байлығы мен ықпалына наразы болды, ал байлар өз мүлкінің ұрлануынан қорқыды. Екіншіден, құлдар түрлі себептермен көтеріліс жасады. Кейбіреулері дереу бостандық алғысы келді, ал басқалары плантациялардағы жағдайды жақсарту үшін күресті. Мысалы, кейбір құлдар король Людовик XVI оларға аптасына үш күн еркін жұмыс істеуге рұқсат беретінін естіген. Корольдің бұл мәлімдемесінің шындығы күмәнді болғанымен, ол кейбір құлдарды оларға уәде етілген құқықтарды алу үшін көтеріліске қосылуға ынталандырды. Сондықтан колониядағы жағдай өте тұрақсыз болды және сақтықпен қарауды қажет етті.

Сан-Домингодағы құлдықты жоюға қатысу

Польверль 17 қыркүйекте Сантонакс пен Жан Антуан Айломен бірге Америка кемесімен Ле-Капқа Сент-Домингке азаматтық комиссар ретінде келді. Ол Оуэст провинциясын басқарды, ал Айло лауазымын тастағаннан кейін Полверль Суд провинциясының да жауапкершілігін өз мойнына алды. Сантонакс пен Полверль Сент-Домингке алғаш келгенде, ақ колонистер тарапынан жаушылыққа тап болды. Ақтар Полверль құлдықты жою үшін келген деп қорқып, азаматтық комиссарлардың миссиясын аз қолдады, сондықтан Полверль қолдау үшін еркін қараларға жүгінді. Еркін қаралар Полверльдің сенімді одақтасы болатын жалғыз топ болып шықты. 1793 жылдың 5 мамырында Полверль "Код Нуар" заңын күшіне енгізуді талап ететін жарлық шығарды. "Код Нуар" – құлдарға құрметпен қарау және оларды зорлық-зомбылыққа ұшыратпау қағидаларын қамтитын заңдар жиынтығы. 1685 жылы қабылданғанымен, "Код Нуар" ақ колонистер тарапынан ешқашан сақталмады, олар құлдарды жүйелі түрде зорлыққа ұшыратты. 5 мамырдағы Полверль жарлығында құлдарға негізгі азық-түлік пен оларды өңдеу үшін шағын жер участақтары берілуі керек екені айтылды. Жарлық креол тіліне аударылып, барлық құл плантацияларында оқылып берілді, бұл құлдардың жаңа құқықтарынан хабардар болуын қамтамасыз етті. Жарлық шыққаннан кейін көп ұзамай Ле-Капқа, Сент-Домингке жаңа губернатор келді. Оның аты – Франсуа Томас Гальбо дю Форт. Ол колонияда мүлікті иеленді және құлдық жүйесін сақтап қалуға үміттенеді. Осы себептерге байланысты ол Полверль мен Сонтонаксқа сенімсіздікпен қарады, тіпті олардан жек көрінді. Гальбо азаматтық комиссарларды сыйламады, ал оның құлдыққа қолдауы Ле-Каптың көптеген ақ тұрғындары тарапынан қолдау тапты. Сонтонакс пен Полверль Ле-Капқа оралды (олар Сент-Домингнің әртүрлі аймақтарында болды) және оның наразылық танытуына байланысты Гальбоны кемеде тұтқынға алды. Алайда Гальбо кемеге жақын жердегі теңізшілер мен қаладағы басқа ақтардың қолдауын алды. 1793 жылдың 20 маусымында Гальбо қашып, Ле-Капқа шабуыл жасады, мақсаты Сонтонакс пен Полверльді басып алу еді. Саны жағынан кемшілікке тап болған комиссарлар қала сыртына қашып кетті. Гальбоның ізбасарлары қала бойынша қиратып, көп бөлігін өртке ұшыратты. Қаланы қайта басып алу үшін Полверль мен Сонтонакс Гальбоға қарсы күреске қосылған барлық қараларға француз азаматтығы берілетіні туралы мәлімдеме жасады. Олардың шақыруына кейбір құлдар, сондай-ақ көптеген азат етілген қаралар жауап берді. Кейбір ақ әскерлер де Полверльге адал болды. Осы үш топтың бірлескен күш-жігерімен Полверль Ле-Капқа оралып, Гальбоны жеңіп, қаланы бақылауға алды. Осы кезде Франция мен оның империясы Француз революциялық соғыстарының нәтижесінде Испания және Ұлыбританиямен соғыс жүргізіп жатты. Француз контрреволюциялық плантаторлар Сент-Домингтегі республикалық билікке қарсы тұру үшін британ үкіметімен одаққа қол қойды. Екі ел де осы өнімді колонияны басып алуды қалады, әсіресе Испания, ол Санто-Доминго капитандық генерал аймағына бақылауды сақтап тұрды; аралдың шығыс жартысын алып жатқан колония. Колониядағы республикалық билікке төнгіш қауіптердің көп екенін білген Полверль Сент-Домингтегі француз билігін сақтау үшін одан да көп қолдау жинау қажеттігін түсінді. 1793 жылдың тамызында Полверль мен Сонтонакс Францияның колонияларында туған барлық қараларға, соның ішінде олардың отбасыларына жалпы бостандық берді. Бұл жарлықтан кейін қазан айында Полверль тағы бір жарлық шығарды, онда барлық қаралар француз азаматтары болуға және толық теңдік құқықтарына ие болуға тиіс екені айтылды. Алайда, азаттықтан кейін Полверль қаралардың Француз Республикасы үшін күресуіне қосымша ынталандыру жасағысы келді. Сондықтан ол қараларға бір жыл ішінде жерді иеленуге толық құқық берілгенін жариялады. Ол сондай-ақ құлдықтан кейінгі еңбек туралы басқа да заңдарды қабылдады, соның ішінде азат етілген құлдар жарлықтан кейін бір жыл бойы өз плантацияларында жұмыс істеуге міндетті болды. Бұл шаралар Сент-Домингтегі қара халықты республикалық идеологияға көндірді, Полверль оларды аралдағы республикалық күштерге қосуға асықты. Жаңадан қосылғандар Полверль мен басқа республикалық командирлерге колонияны шамамен он жыл бойы француз билігінде ұстауға көмектесті.