Кіріспе

Мехмед Спахо (; 13 наурыз 1883 – 29 маусым 1939) – босниялық саясаткер және Югославия мұсылман ұйымының басшысы. Ол Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігіндегі алғашқы босниялық мұсылман саясаткері болды. 2013 жылы «Освобођење» газеті Спахоны «Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы босниялықтардың даусыз көшбасшысы» деп сипаттады. Ол Белградтағы қонақ үйде түсініксіз жағдайда қайтыс болды.

Ерте өмір

Спахо Сараево қаласында, сол кезде Австрия-Мажарстанның бір бөлігі болған жерде, мысшылар отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Хасан шариғат заңын жақсы білген сарапшы еді, ал Австрия-Венгрияның басып алуынан бұрын Осман империясының Яйце, София, Дамаск және Каир қалаларында судья қызметін атқарған. Оның анасы Фатима (құрметті аты – Бичакчич) болды. Спахоның үш қарындасы – Бехиджа, Айша және Хабиба, екі інісі – Фехим мен Мустафа болды. Спахо Сараеводағы бастауыш мектепке оқыды, онда ол жақсы оқушы болып ерекшеленді. 1906 жылы Вена университетінің құқық факультетін бітірді. 1907 жылдың соңында докторлық емтиханды сәтті тапсырып, 1908 жылдың 7 ақпанында ресми түрде заң ғылымдарының докторы (dr. iur.) атағын алды. Венада Спахо «Звијезда» («Жұлдыз») деген атпен белгілі ұйымға мүше болды, ол мұсылман студенттерін біріктірген. Бұл ұйым сербтер мен босниялық мұсылмандар арасындағы жақым ынтымақтастықты қолдады. Хорватияға бағытталған Хакия Хаджич, екеуі Венада болған кезде Спахоны дуэльге шақырғанын айтты, бірақ Спахо қатысудан бас тартты. 1906 жылы Венадан оралғаннан кейін Спахо 1908 жылға дейін сот кеңсесінде жұмыс істеді. 1910 жылы Йозеф Фишердің заң кеңесшісінің көмекшісі болды. 1910 жылы Сараевода Сауда палатасы құрылғанда, 1910 жылдың 11 қарашасында өткен отырыста Спахо бір жылдық жалақысы 6000 крона болатын хатшылыққа сайланды және 1911 жылдың 1 қаңтарында жұмысын бастады. Сол кезде ол Босния мен Герцеговинадан тыс жерде білім алған басқа мұсылман топтарымен бірге Босния диетасына (парламентіне) кіруге ниеттенді. Бірақ олардың тобы диетаға кіре алмады. 1914 жылы Спахо саяси серігі және досы Есад Кулович орнынан бас тарқаннан кейін Сараево қалалық кеңесіне сайланды. Осылайша Спахо экономика және саясат мәселелерімен бірге айналысты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда босниялық мұсылман басшылығы екіге бөлінді. Бір тобы Босния мен Герцеговинаның Австрия-Мажарстан құрамында автономиясын қолдады, екінші тобы Босния мен Герцеговинаны Мажарстанның бір бөлігі деп қарастырды, ал үшіншілері оның Хорватиямен бірігуін қалады. Югославизм идеясы бұл кезде әлі қалыптаспаған еді, себебі босниялық мұсылман саяси элитасы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларына дейін мұндай ойлармен айналыспаған жоқ. Босниялық мұсылман қауымдастығында жалпыюгославиялық сезімді алғаш рет Спахо айқындады. Бұл кезде Спахо аса маңызды саясаткер болған жоқ. 1918 жылдың 15 ақпанында ол «Новости» журналында босниялық мұсылмандардың құтқарылуы тек «барлық сербтердің, хорваттардың және словендердің бірлігінде» ғана мүмкін екенін мәлімдеді. Соғыс жылдарында Спахо Босния мен Герцеговинаның губернаторы Штепан Саркотич басқарған Азық-түлік жөніндегі кеңестің миссиясына қатысты. Миссия мүшесі ретінде Спахо 1918 жылдың 4 наурызында Мажарстанның премьер-министрі Шандор Векерлемен кездесуге барды, оған Босния мен Герцеговинадағы азық-түлік жағдайының қиындығын түсіндірді. Бұл миссияны соғыс министрі Рудольф Штегер Штейнер фон Штейнстаттен де қабылдады, оған Спахо Босния мен Герцеговина халықтарының меморандумымен таныстырды, онда мал, сабан, жүн және т.б. талаптарының негіссіз екені түсіндірілді. Келесі күні миссияны Австрияның премьер-министрі Эрнст Зейдлер фон Фейхтенек қабылдады. Спахо Фейхтенекке Босния мен Герцеговинаға көбірек картоп жіберуге рұқсат беруді сұрады. 10 наурызда миссия император Карл I қабылдады, Спахо одан Босния мен Герцеговина халқына азық-түлік мәселесінде көмектесуді өтінді. Өтінішін ол «барлық майданда ерлікпен» соғысқан Босния мен Герцеговина сарбаздарын мақтаумен аяқтады. Монархияға адалдығы үшін Спахо 1918 жылдың 2 мамырында Сараевода Франц Иосиф орденімен марапатталды. Бұл кезде Спахо әлі де югославизмді қолдамады, бірақ 1918 жылдың 23 қыркүйегінде императорға Саркотичтің жіберген телеграммасында Спахо югославизмді жақтаушы ретінде көрсетілді. Саркотичтің мұндай телеграмма жіберуіне себеп Венгрияның премьер-министрі Иштван Тисаның Сараевоға келгені болды. Сараевода Тиса Босния диетасының төрағасы Сафвет бег Башагичпен, Спахомен, сондай-ақ Сауда палатасының хатшысы және заңгер доктор Халид Храсницамен әңгімелесті. Осы әңгімеде Башагич Босния мен Герцеговинаның басқа хорват жерлерімен бірігуі, немесе мүмкін болмаса, кемінде автономия алуы ең жақсы болар дейді. Спахо мен Храсница оған келіспеді, Босния мен Герцеговинаның Югославияның бір бөлігі болғаны жақсы болар деді. Спахо Тисаға Австрия-Мажарстанның соғыс кезінде босниялық мұсылмандарға қатысты жүргізген саясатынан шағымданды, олар, оның сөзінше, қарттар мен балаларды әскерге шақырып, реквизициялау процедурасына наразылық білдірді. Ол сондай-ақ Босния мен Герцеговинадағы діни топтар арасындағы айырмашылықтар соғыс кезінде жойылғанын және халықтың көпшілігі Югославиямен бірігуді қолдайтынын мәлімдеді. Тиса босниялық мұсылман делегациясымен кездесуін аяқтағаннан кейін сербтердің өкілдерімен кездесті, олар оған хорваттар, сербтер және словендер біріккен Югославия мемлекетін құруды талап ететін меморандумды табыс етті. Үш жылдан кейін Спахо Белградтағы Парламентке осы меморандумға қол қойылған кезде өзін ескермегендеріне шағым айтты, тіпті ол сол идеяны қолдаған болса да.

Словения, Хорватия және Сербия мемлекеттері

1918 жылдың қазан айында Спахо хорват және серб өкілдерінің Тисаға ұсынған Меморандумды қолдады. 1918 жылдың 13 қазанында Спахо босниялық мұсылман зиялыларын Югославия мемлекетін қолдау мәселесін талқылау үшін жиынға шақырды, бірақ жиынның орнына, Спахоның өзі де арасында болған мұсылман зиялыларының тобы Словендер, хорваттар және сербтердің Ұлттық Ассамблеясының мақұлдауысыз ешқандай мәлімдеме жасамайтындарын білдірді. Бұл мәлімдеме Спахоны Словендер, хорваттар және сербтердің Ұлттық Кеңесінің пленарлық отырысына қатысуға алып келді. Спахо босниялық мұсылмандардың бірі болып табылды. Басқа босниялық мұсылмандар кейін Югославия мемлекетін қолдағанмен, Спахоға басымдық берілді. 1918 жылдың 3 қарашасында Босния мен Герцеговинаның бірінші Ұлттық үкіметі құрылғанда Спахо Сауда, пошта және телеграф ісі жөніндегі комиссар болып тағайындалды. Комиссар ретінде Спахо өте белсенді болды, әсіресе Словендер, хорваттар және сербтер мемлекеті Сербия Корольдігімен біріккенге дейін зорлық-зомбылыққа ұшыраған босниялық мұсылман отбасыларына көмек көрсетуде. Ұлттық үкіметтің кейбір министрлері көмек барлық құрбандарға көрсетілуі керек деп талап етті, бірақ Спахо 1918 жылдың 1 қарашасынан кейін зорлық-зомбылықтың құрбаны болғандарға, негізінен Шығыс Босниядағы босниялық мұсылмандарға басымдық беруді қатыстырды.

Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі

1918 жылдың 22 желтоқсанында Югославия Корольдігінің бірінші үкіметі құрылғанда, оның президенті Стоян Протич болды, Спахо орман және кен өндіру министрі болып тағайындалды. Спахо үкіметке мұсылман діни тобының өкілі ретінде кірді және 1919 жылдың 23 ақпанына дейін, ол отставкаға кеткенге дейін сонда қалды. Босния мұсылмандарының саяси жиналысы көбінесе соғыстан кейін жарық көрген саяси газеттер айналасында өтті. Екі ірі газет болды: Vrijeme (Уақыт) және Jednakost (Теңдік). Vrijeme айналасында біріккен саяси топ «Мұсылман ұйымы» деп аталды, оған Спахо да кірді. Олар 1919 жылдың 8 қаңтарында демократия, конституциялық құқық, әділдік және келісімді жақтауларын білдіретін бағдарламаларын жариялады, сондай-ақ «сербтердің, хорваттардың және словендердің біртұтас мемлекетін» құруда барлық тараптармен ынтымақтастыққа дайын екендерін мәлімдеді, бұл мемлекет үш ұлттың теңдігі принципіне негізделеді. Югослав мұсылман ұйымы (ЮМО) ислам дінінің құқықтарын қорғауды және мұсылмандарды Конституция арқылы қорғауды талап етті. ЮМО саяси партия емес, көбінесе діни ұйым болды. Олар сондай-ақ, әр адамның өмір сүруін қамтамасыз ету және ірі жер иелерін қорғау үшін барлық жерді бөлуді талап етті, олардың пікірінше, бұл мемлекеттің мүддесіне сай. Олар босниялық мұсылман бейлері болған ірі жер иелерін қорғауды ғана емес, сонымен қатар шаруаларды сақтап қалуды да талап етті. ЮМО мемлекеттің орталықтандырылмауын да қолдады. ЮМО-дан өзгеше, Jednakost газеті айналасында біріккен саяси топ – Югослав мұсылман демократиясы (ЮМД) діни немесе аграрлық мәселелермен айналыспады, тек билікті жергілікті деңгейге көбірек беруді талап етті; алайда, олар Карагеоргевич әулетін және Белградтың орталықтандырылған билеуін де қолдады. Югослав мұсылман ұйымы 1919 жылдың 16 ақпанында ресми түрде құрылды. Оның құрамында барлық босниялық мұсылман ұйымдары бірікті, тек Светозар Прибичевичтің Югослав демократиялық партиясына қосылған Jednakost тобы ғана оған қосылмады. Құрылған кезде Спахо ЮМО мүшесі болған жоқ, бірақ ол Vrijeme саяси тобының мүшесі болды, бірақ оның маңызды тұлғаларының бірі емес еді. Бірінші үкіметте министр болғандықтан, Спахо ЮМО құрылуына ықпал ете алмады. ЮМО-ның алғашқы президенті Тузла қаласынан келген муфтий Ибрагим Маглаич болды. Спахо 1919 жылдың мамыр айында ЮМО мүшесі болды. Сол жылы Спахо Белградтағы Уақытша Ұлттық Кеңсеге (ҰҰК) кірді. Ол 10 босниялық мұсылман өкілінің бірі болды. ҰҰК-ның алғашқы отырысынан бұрын Спахо үкімет шешімдерімен келіспегендіктен Орман және кен өндіру министрлігінен кетті, өйткені үкімет мұсылман жер иелерінің жерін тартып алды. ҰҰК мүшесі ретінде Спахо босниялық мұсылмандарға жасалған әділетсіздік туралы айтты. ҰҰК-да Спахо хорват өкілдерімен де ынтымақтасты, және оған оның партиясы, ЮМО қолдау көрсетті. Спахо ҰҰК-да өте белсенді болды және босниялық мұсылмандарға қатысты теңсіздік туралы айтты. 1920 жылы Спахо Конституциялық жиналысты сайлауға дейінгі саяси науқанға қатысты. Сайлау 1920 жылдың 28 қарашасында өтті, және Спахо жиналысқа өтті. Бұл жолы Спахо оппозицияға қосылды. Ол, әсіресе босниялық мұсылмандардың теңдігі және үкіметтегі олардың өкілдігі туралы мәселелерде өте белсенді болды. Көптеген жағдайларда Спахо және ЮМО Конституциялық жиналыста оппозицияда болды, алайда уақыт өте келе олар үкіметке мойынсұнуға мәжбүр болды. Никола Пашич үкіметі жаңа Конституцияға дауыс беру үшін ЮМО-ны өз жағына тартуды қалады. Олардың сенімін жеңіп алу үшін ол оларға Босния мен Герцеговинаның аймақтық тұтастығын ұсынды, оны ЮМО жақтаған аймақтық басқарудың орнына. Пашичтің ұсынысын ЮМО-ның кейбір мүшелері қабылдады. ЮМО Пашичке жаңа Конституцияны қолдау туралы өтініштерін қамтитын хатта аумақтық тұтастық туралы ұсыныс тіпті айтылмады, тек босниялық мұсылмандарға қатысты жағдайды жақсарту туралы ғана сөз болды. Жиналыстағы ЮМО клубы екіге бөлінді, бірі үкіметпен келіссөздерді қолдады, ал екіншісі келіссөздерге қарсы болды. Ақырында, Спахо Хамдия Карамехмедович пен Осман Виловичпен бірге үкіметпен келіссөздер жүргізу үшін ЮМО делегациясының мүшесі болды. 1921 жылдың 15 наурызында олар Пашичпен келісімге келді. Бұл келісімде Пашич мұсылман дінінің автономиясын қамтамасыз етуге, бейлердің жерлеріне қатысты белгілі бір өзгерістер жасауға, босниялық мұсылман жер иелеріне 255 миллион югослав динары көлемінде өтемақы төлеуге және Босния мен Герцеговинаның аумақтық шекараларына негізделген аумақтық тұтастығын қамтамасыз етуге уәде берді. ЮМО клубы келісімді қабылдады және Спахо мен Карамехмедовичті үкіметтегі министрлер етіп тағайындады; Спахо белгілі бір экономикалық министрлікті алды, ал Карамехмедович Денсаулық сақтау министрлігін басқарды. 1921 жылдың 26 наурызында Спахо Пашич үкіметіне Сауда және өнеркәсіп министрі ретінде кірді. Алайда, оның екінші министрлік лауазымы ұзаққа соқпады. ЮМО өкілдері жиі Никола Пашичтің радикалдарымен қақтығысты, оларды ЮМО-ны алдауға тырысып, жасалған келісімді сақтамауға айыптады. Радикал партиясының мүшесі Милан Сршкичтің босниялық мұсылман жер иелеріне зиян үшін төлем жасамай, әлеуметтік көмек көрсету керек екенін, және тек мұқтаждар ғана оны алуға лайық екенін айтқан сөзі ЮМО-ны үкіметтен кетуге мәжбүр етті. Спахо мен Карамехмедович 1921 жылдың 1 маусымында отставкаға кетті. Олар екеуі де Пашич үкіметін келісімді сақтамағаны үшін айыптады. Алайда, үкімет келесі күні отырыс өткізіп, зиянды өтеуге уәде берді және ЮМО министрлері өз қызметтеріне оралуы керек екенін шешті, олар да сол күні оралып келді. Ақырында, ЮМО клубының барлығы жаңа Конституцияны қолдауға шешім қабылдады, ал Спахо өзі Конституцияның 135-бабына, онда бановиналардың муниципалитеттері көпшілігі келіссе басқа бановиналарға өтуге құқылы екені айтылған, қарсы екенін мәлімдеді, өйткені бұл Босния мен Герцеговинаның аумақтық тұтастығына нұқсан келтіруі мүмкін. Жылдам арада ЮМО-ның барлығы қайтадан фракцияларға бөлінді, бірі 135-бапты қолдады, екіншісі қарсы болды; олардың арасында Джафер бег Куленович болды. 135-бапты қолдағандар сербшіл фракция деп танылды, ал қарсы болғандар хорватшыл фракция деп танылды, партияның ресми газеті ешқандай фракцияның жоқ екенін жоққа шығарды. 135-бап мәселесіне байланысты 1921 жылдың 26 маусымында Спахо өз отставкасын қайырды, ал Карамехмедович төрт күннен кейін отставкаға кетті. Жаңа Видовдан Конституциясы 28 маусымда қабылданды, алайда Спахо мен Карамехмедович екеуі де өз министрлік лауазымдарында қалды. 3 қыркүйекте Спахо Люблянаға жәрмеңке ашуға бара жатқанда, коммунист белсендісі оны теңіз жолымен барады деп ойлап, 14 килограмдық теңіз минасын орнату арқылы өлтіруге тырысты; алайда Спахо пойызбен кетті және қастандықтан құтылды. Қылмыскер қамауға алынып, өзінің кінәсін мойындады.

Югослав мұсылман ұйымының басшысы

Видовдан конституциясына дауыс бергеннен кейін, JMO-ның бір бөлігі партияның Никола Пашичпен қарым-қатынасын үзу керектігін ойлады; Spaho басқарған бұл топ JMO президенті Ибрагим Маглайличті қалдырып кетті. 1921 жылғы 8 қазанда партия жаңа Орталық Комитетті сайлады, Маглайличті құрметті президент, ал Спахоны президент етіп тағайындады. Спахоның сайлануы партияның солға бет бұруы және автономиялық саясатқа бағынуы ретінде қарастырылды. Радикалдар мен демократтар министрлік портфельдер үшін күресті, ал JMO осы тартыста босниялық мұсылмандардың жағдайын жақсартуға тырысты. JMO ішінде Спахо жетекшілігіндегі солшылдар мен Маглайлич басқарған оңшылдар арасындағы шиеленіс күшейді; сондай-ақ, бұл шиеленістің JMO-ның саяси күшін әлсірету мақсатымен Радикалдық партияның тудырғаны да айтылады.

Өлім

1939 жылғы 28 маусым күні кешке Спахо Югославияның ханзадасы Пауылдан шақыру алғаннан кейін пойызбен Сараеводан Белградқа кетті. Оның қасында жеке хатшысы Мехмед Хаджихасанович, Сараеводағы танымал саудагердің ұлы, кейін сенатор болған Узеир аға Хаджихасанович болды. Олар ертесі күні таңертең теміржол станциясына келді, онда Джафер Куленович және басқалар күтіп тұрды. Спахо Белградта болғанда тұратын "Српский краль" (Серб королі) қонақ үйіне көлікпен жетті де, ол болмағанда жиналған хаттарды қарау үшін үстелге отырды. Осы кезде қонақ үй бөлмесіне телефон келді, оны "полиция тойына" қатысуға шақырды. Спахо жұмысы көп екенін айтып, қатысудан бас тартты. Ол жазу үшін бірдеңе алды, сол сәтте кеудесін ұстап, креслодан құлап түсті. Хаджихасанович дереу оның қасына жүгірді, бірақ Спахоның қаза болғанына көз жеткізді. 1939 жылғы 30 маусымдағы жерлеу рәсіміне шамамен 30 000 адам қатысты. 1939 жылғы сол таңнан бері оның өлімі туралы әртүрлі әңгімелер тарады. Бірінде, Спахоға киім дайындап жатқан Хаджихасанович ваннадан дауыс естіп, жүгіріп келгенде оны кранның жанында өлі күйде тапты. Тағы бірі, ол ваннаға бара жатқанда төсекке құлап түскенін айтады, ал кейбіреулер ваннада қайтыс болғанын мәлімдейді. Спахоның қызы Эмина 2013 жылғы наурызда оған ваннадан шыққанда уланған кофе ұсынылғанын, ал бірінші жұтымнан кейін дереу құлап түскенін айтты. 1939 жылғы 5 шілдеде түрік газеті "Cumhuriyet"-тің тілшісі Мехмед Сулейманпашич Спахоның уланғанын және оның өлімінің табиғи себептерден болмағанын жазды. Ол Белград полициясының бастығы Драги Йовановичтің "Спахоның денеімен бірге бөлмеде барлық уақытын өткізіп, жарты минуттан артық тұрғандарды қуған" әрекеті күдік тудыратынын атап өтті. 2013 жылы, оның туғанына 130 жыл толуына орай, 91 жастағы қызы Эмина Кадич "Oslobođenje" газетіне 17 жасында әкесінің уланғанына сенгенін айтты. Ол 2014 жылы, әкесінің қайтыс болғанына 75 жыл толуына орай, ханзада Пауылдың оның әкесін өлтіруге бұйрық бергенін мәлімдеді. Кадич ханзаданың әкесінің Югославия Корольдігінде мұсылман құқықтары үшін күрескені және Цветкович-Мачек келісіміне қарсы болғанын, оны сербтер мен хорваттардың Боснияны бөліп, оны Сербия мен Хорватияның құрамына қосып, жоқ ету әрекеті деп есептегенін айтты. Ол әкесінің Цветкович-Мачек келісіміне және Боснияның сербтер мен хорваттар арасында бөлінуіне наразылығының сербтердің Видовдан мерекесіндегі өлтірудің басты себебі болғанын санайды. Кадич ағасы Зияның жылдар өткен соң Белградқа оралып, сол күні таңертең әкесіне кофе әкелген официантпен сөйлескенін айтты. Ол Драган Вуйич есімді официанттың кофеге у ізбесін өзі құйғанын мойындағанын мәлімдеді. Ол: "Бұл оқиғаның неге тергелмегені – басқа әңгіме" деді. Кадич әкесін мейірімді адам ретінде сипаттады, ол Белградта көп жұмыс істесе де, Сараевоға оралғаннан кейін бағында демалатын.