Кіріспе

Валетта қаласына кіру, Мальта

Қала қақпасы (әдеби мағынада – «Қала есігі») – Мальтадағы Валетта қаласына кіреберісте орналасқан қақпа. Қазіргі қақпа – осы орында тұрған бесінші қақпа. Ол 2011-2014 жылдар аралығында итальяндық сәулетші Ренцо Пиано жобасы бойынша салынды. Бұл орында тұрған алғашқы қақпа 1569 жылы Франческо Лапарелли немесе Джироламо Кассар жобасымен салынған Порта Сан-Джорджо болды. Қақпа шамамен 1586 жылы Porta Reale деп аталды, ал 1633 жылы қайта салынды, мүмкін Томмазо Дингли жобасы бойынша. 1798 жылы Мальта француз оккупациясы кезінде ол қысқа мерзімге Porte Nationale деп аталды, бірақ 1800 жылы Мальта британдық үкімділікке өткенде атауы Porta Reale болып қайта өзгерді. 1853 жылы бұл қақпа тағы да үлкен қақпамен ауыстырылды, ол сондай-ақ Кингсгейт немесе Кингсвей деп аталды. Алғашқы үш қақпаның барлығы бекітілген, Валетта қала қабырғаларының бөлігін құрады. Қақпа бұрын Porta di terra (яғни «жер қақпасы») деп те аталатын, себебі ол қалаға құрлықтан келетін жалғыз жол болатын. Соңғы бекітілген қақпа 1964 жылы бұзылып, Альзиро Бергонцо жобалаған рационалистік қақпамен ауыстырылды. Бұл қақпа 2011 жылы бұзылды, ал оның орнына 2014 жылы аяқталған Пиано қақпасы салынды.

Орналасқан жері

Қала қақпасы Порта Реаль пердесінің ішінде орналасқан, ол Валеттаның құрлық жағындағы орталық бөлігінде, Сент-Джеймс және Сент-Джон бастиондары арасындағы перде қабырғасы. Қақпаға Валеттаның терең орға алып өтетін көпір жетеді. Бастапқыда қақпа кувер-порт, алдыңғы ор және Сент-Мадленнің айқасы деп аталатын айқаспен қоршалған. Британдық үкім кезінде айқас бұзылып, алдыңғы ордың бір бөлігі толтырылды. Кейін бұл жер автобус станциясымен пайдаланылды, оның ортасында Тритон фонтаны орналасқан. Фонтан төңірегіндегі алаң жаяу жүргіншілерге арналған аймаққа айналдырылды. Қақпа Республика көшесінің басталуын көрсетеді, ол Валеттаның басты көшесі және қаланың қарсы жағындағы Сент-Эльмо фортына дейін созылады. Қала қақпасының жанында Парламент ғимараты, Корольдік опера театрының қираған қалдықтары және Қала қақпасы сауда галереясы орналасқан. Сент-Джеймс Кавальери және Сент-Джон Кавальери қақпаның екі жағында, тиісінше Парламент үйі мен сауда галереясының жанында орналасқан. Қала қақпасы қалаға кіретін үш қақпаның бірі болды – қалғандары Марсамксет қақпасы және Дель Монте қақпасы, қаланың батыс және шығыс шеттерінде. Марсамксет қақпасы 20 ғасырдың басында бұзылса, Дель Монте қақпасы 1885 жылы Виктория қақпасымен алмастырылды.

Бірінші қақпа (15691633)

Валеттаның алғашқы қақпасы Порта Сан-Джорджо деп аталды және қалаға атын берген Ұлы Мастер Жан Паризо де Валеттің билігінде салынды. Порта Сан-Джорджоны Валеттаның көптеген бекіністерін жобалаған итальяндық әскери инженер Франческо Лапарелли немесе оның мальтілік көмекшісі Жироламо Кассар салған болуы мүмкін. Құрылысы 1566 жылдың сәуір айында басталып, 1569 жылы аяқталды. Қақпаның дизайны қарапайым болды, ол қабырғалардағы әшекейсіз кішкентай ашылу еді. Алғашқыда ағаш көпір Порта Сан-Джорджоны суар арқылы жатқан елді мекенмен байланыстырды. 1582 жылға дейін ағаш көпірдің орнына тас көпір салынды. Көпірдің өзі бірнеше рет жаңартылды, бірақ оның тастан қашалған негізі бүгінге дейін сақталып, қазіргі көпірді тіреп тұрады. Шамамен 1586 жылы, Ұлы Мастер Хьюг Лубенкс де Вердалл билігінде қақпа Порта Реале деп аталды. 16 ғасырдың соңында кішкентай сыртқы қақпа салынды және бастапқы қақпаның үстіне жеңіс аркасы орнатылды.

Екінші қақпа (16331853)

Екінші қала қақпасы 1633 жылы Ұлы Мастер Антуан де Паульдің басшылығымен салынған. Бұл қақпа алдыңғы Порта Сан-Джорджоға қарағанда әрі әсем, орталық аркасынан және екі жағында кішкентай аркаларынан, сондай-ақ қала қабырғасының сыртындағы терең, құрғақ ордан асып өтетін ағаш көпірден тұрды. 1798-1800 жылдары Мальтаны француз билігіне алған кезде қақпа Porte Nationale деп аталды. 1814 жылғы № VI Жарлығына сәйкес, губернатор сэр Томас Мэтленд шығарған, 1815 жылы қақпаға британдық герб орнатылды. Бұл гербті мүсінші Винченцо Димек жасаған болуы мүмкін. Қақпа уақыт өте өзгертілді, ал 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Динглидің бастапқы жоспарына кірмеген бірнеше ерекшеліктер пайда болды. Қақпа тым кішкентай болғандықтан және кеңейту қажет болғандықтан 1853 жылы бұзылып жатыр.

Үшінші қақпа (18531964)

Үшінші қала қақпасы 1853 жылы Мальтада британдық үстемдік кезінде салынды. Қақпа Porta Reale деп аталды, мальтий тілінде Putirjal және ағылшын тілінде Kingsgate немесе Kingsway деп те белгілі болды. Қақпаны Корольдік инженерлер полковнигі Томпсон жобалаған, ол екі үлкен аркадан және екі кішкентай аркадан тұрды. Қақпаның екі жағында екі мүсін орнатылған: біреуі Мальтадағы алғашқы Ұлы Мастер Филипп Вильер де Л'Иль Адамның, екіншісі қаланың негізін қалаушы Жан Паризо де Валеттің мүсіні. 1892 жылдың 24 шілдесінде Валеттаның салынуына үлкен қаржылық көмек көрсеткен Папа Пий V-нің қоладан құйылған бюсті қақпаның арт жағындағы арканың үстіне орнатылды. Корольдік опера театрын және Валеттаның кіреберісін қайта жаңарту жоспарлары алғаш рет 1950 жылдары жасалды. Бұл жобаны 1962 жылы премьер-министр Джордж Борг Оливье жаңартты, ол қала қақпасына баса назар аударды. Қақпа бұзылғаннан кейін Пий V-нің бюсті 1993 жылы Валетта қалалық кеңесімен қайта табылып, сақтауға алынды. 2005 жылы бюст Ұлы қоршау алаңына, Сент-Джон соборына және сот үйлеріне жақын жерге көшірілді.

Төртінші қақпа (19652011)

Төртінші қала қақпасы 1964 жылдың маусымы мен 1965 жылдың тамызы аралығында итальяндық рационалистік стильдегі сәулетші Альзиро Бергонцоның жобасы бойынша салынды. Қақпа ортасында үлкен, екі жағында кішкентай есіктерден тұрды, дизайны қарапайым және әшекейлері аз болды. Папа Пий V көшесі қақпаның үстінен өтетін. Келесі онжылдықтарда қақпаға сын көп айтылды және оны ауыстыруға қоғамдық қызығушылық туды. Италиялық сәулетші Ренцо Пиано 1988 жылы Валлетта қаласының кіреберісін қайта жаңарту жоспарларын жасады, бірақ 1992 жылы жоба тоқтатылды. 2008 жылы үкімет қақпаны ауыстыру мақсатымен Пианомен қайта байланыс жасады. Пианоның жаңа жоспарлары 2009 жылдың 27 маусымында жарияланды, ал Сити-гейт 2011 жылдың 2-5 мамыры аралығында бұзылды, бұл оқиғаға премьер-министр Лоуренс Гонзи қатысты. Сити-гейт пен жақын орналасқан Еркіндік алаңының аркадаларын бұзуға барлығы 1,39 миллион евро жұмсалды.

Бесінші қақпа (2014 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Бесінші және қазіргі қала қақпасы 2011 және 2014 жылдар аралығында Ренцо Пианоның жобалары бойынша салынды. Бұл қақпа бұрынғы қақпалардан мүлдем өзгеше, себебі ол бастиондағы бұзудан тұрады, екі жағынан ірі тас блоктармен шектелген, ал олар болаттың биік жалақтары арқылы қабырғалардан бөлінген. Төртінші қақпа сияқты, бұл да қала кіреберісін қайта жобалау жобасының бөлігі ретінде салынды. Жоба Корольдік опера үйінің қираған қалдықтарын Pjazza Teatru Rjal ашық аспан астындағы театрына айналдырды, сондай-ақ Бостандық алаңының бір бөлігінде жаңа Парламент үйі салынды. Жаңа қала қақпасы, Пианоның жобасының қалған бөлігі сияқты, көп дау тудырды. Мальталықтардың көпшілігі төртінші қақпаның бұзылуын қолдады, бірақ ол аралдағы итальяндық рационализм архитектурасының сирек мысалдарының бірі болатын. Ренцо Пианоның дизайны көп жылдар бойы дамыған жобаның көптеген тақырыптарын біріктірді, ал тас фасады үшін қақпаны шеңберлеуге жеткілікті тас алу үшін аралдағы ең қолайлы жерден қазылып алынуы керек болды, сонымен қатар Парламент ғимаратының өте тегіс қабырғаларына лайықты нәзік болуы тиіс еді. Мальтаның қатты тас әктасы жарықпен ойнау үшін кесілді. Шамамен 12 000 куб метр әктас бар, оның табылған орны мен өндірісін бақылаумен Кевин Рамси (Ramsey Stone Consultants) айналысты.

Еске алу рәсімі

2014 жылдың қазан айында Гироламо Кассар даңғылында, автобус аялдамасына жақын жерде "Проспектива" атты көркем инсталляция ашылды. Инсталляция Валлетта қаласының кіреберісінде орналасқан бес қақпаның элементтерін қосады және оны архитектор Крис Бриффа жобалаған. Бұл инсталляция 2018 жылы Валлеттаның Еуропа мәдениет астанасы болып таңдалғанын еске түсіреді.