Кіріспе
Қоршау ордасы – қамалдың, бекіністің, ғимараттың немесе қаланың айналасын қоршап тұратын, терең, кең ор. Ол тарихи түрде алдын ала қорғаныс желісі ретінде қазылған. Кейбір жерлерде орлар кеңейтіліп, су қорғанысына айналған, оның ішінде табиғи немесе жасанды көлдер, бөгеттер және шлюздер болған. Ескі бекіністерде, мысалы, төбедегі бекіністерде, олар көбінесе қарапайым арықтар деп аталады, бірақ олардың функциясы ұқсас. Кейінгі кезеңдерде орлар немесе су қорғаныстары көбінесе сәндік мақсатта қолданылған. Олар сондай-ақ канализация жүйесі ретінде де пайдаланылуы мүмкін.
A moat is a deep, broad ditch, either dry or filled with water, that is dug and surrounds a castle, fortification, building, or town, historically to provide it with a preliminary line of defence. In some places moats evolved into more extensive water defences, including natural or artificial lakes, dams and sluices. In older fortifications, such as hillforts, they are usually referred to simply as ditches, although the function is similar. In later periods, moats or water defences may be largely ornamental. They could also act as a sewer.
Ежелгі
Ежелгі Мысыр қамалдарының айналасындағы бекініш орларының ең алғашқы дәлелдері табылды. Мысалы, Нубияда қазба жұмыстары жүргізілген Буэн қаласында. Ежелгі бекініштердің тағы бір дәлелі – Бабыл қаласының қираған орындарында, сондай-ақ ежелгі Мысыр, Ассирия және аймақтағы басқа да мәдениеттердің бейнелерінде кездеседі. Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген археологиялық қазбаларында, оның ішінде Ноен У Локе, Бан Нон Хруа Чут, Бан Махам Тхэ және Бан Нон Ват сияқты жерлерде елді мекендердің айналасындағы ертедегі бекініштердің іздері анықталды. Бекініштерді қорғану немесе егіс шаруашылығы мақсатында пайдалану мүмкін болған.
Орта ғасырлар
Қорғандық жүйенің бір бөлігі ретінде қамалдар мен басқа да бекіністердің айналасында орлар қазылып, қабырғалардың сыртында кедергі ретінде пайдаланылған. Жағдайға қарай олар сумен толтырылуы мүмкін еді. Орлар қамау мұнаралары және тараулы соққыш сияқты қамау қаруларының қабырғаға жақындауын қиындатты, себебі олардың тиімді болуы үшін қабырғаға тікелей жапсысу қажет еді. Сумен толтырылған орлар қамалдың астына туннель қазып, қорғаныстың құлауын тудыруды да өте қиын етті. Сегменттелген орлардың бірі құрғақ, екіншісі сумен толтырылған болады. Тар шығыңқы немесе түбекшелердің тар бөлігінен өтетін құрғақ орлар мойын орлары деп аталады. Қамалдың ішкі және сыртқы бөліктері сияқты әртүрлі элементтерін бөліп тұратын орлар қиылысқан арықтар деп аталады. Бұл сөз орта ғасырлық ағылшын тілінде көне француз тіліндегі "motte" сөзінен алынған, алғаш рет қамал салынған орталық төбешікке қолданылған (Motte және bailey қараңыз), содан кейін қазылған сақинаға, яғни "құрғақ орға" қолданыла бастады. Ортақ түбірі екі нысандың тығыз байланысты болғанын және мүмкін бір уақытта салынғанын көрсетеді. "Ор" термині жасанды құрылымдарға ұқсас табиғи формацияларға және сондай-ақ қазіргі заманғы архитектуралық элементтерге де қолданылады.
Кейінгі батыс бекінісі
Қоршау артиллериясының пайда болуымен 16 ғасырда жаңа типтегі бекініс пайда болды, ол төмен қабырғалар мен бастиондар деп аталатын мықты нығайту орындарын қолданып салынды және «итальяндық із» деп танылды. Қабырғалар жаяу әскер шабуылынан ылғалды немесе құрғақ орлармен, кейде күрделі жүйелер арқылы қосымша қорғалды. Бұл бекініс стилі 19 ғасырдың ортасында көпбұрышты бекіністер желілерімен ығыстырылған кезде, орлар жақын қашықтықтағы қорғау үшін қолданыла берді.
Африка
Бенин қабырғалары – Нигерияның қазіргі Эдо штатындағы Бенин қаласын қорғау үшін пайдаланылған Ия деп аталатын қамалдар мен орлардың жиынтығы. Ол ұзындығы бойынша адам қолмен жасалған ең үлкен құрылым деп есептелді, Ұлы Қытай қабырғасынан және әлемдегі ең үлкен жер жұмысынан кейін екінші орында тұрды. Патрик Дарлингтің соңғы зерттеулері оны әлемдегі ең үлкен адам қолмен жасалған құрылым деп растады, бұл Нигериядағы Сунгбо Эредосынан да үлкен. Ол 6500 км² жерді қамтыды. Оның жалпы ұзындығы 16000 км-ден астам жер шекарасын құрады. Құрылыс жұмысы шамамен 800 жылы басталды және 15 ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Қабырғалар арық пен бөгеттен тұрғызылды, арық ішкі орды жасау үшін қазылды, ал қазылған топырақ сыртқы қамал құруға пайдаланылды. Бенин қабырғалары 1897 жылы британдықтар тарапынан қиратылды. Эдода қабырғалардың шашыраңқы бөліктері сақталған, жергілікті тұрғындар оларды құрылыс материалдары ретінде пайдаланады. Қабырғалар жылжымайтын мүліктерді салу үшін әлі де бұзылуда. Бенин қаласының қабырғалары адам қолмен жасалған әлемдегі ең үлкен құрылым болды. Фред Пирс «New Scientist» журналында былай деп жазды: «Олар 500-ден астам байланысқан елді мекендердің шекараларынан құралған мозаика түрінде 16000 километрге созылады. Олардың ауданы 6500 шаршы километрді құрайды және олардың барлығын Эдо халқы қазып шығарған. Олардың ұзындығы Ұлы Қытай қабырғасынан төрт есе ұзын, ал материалдық шығындары Хеопс пирамидасынан жүз есе көп. Оларды салуға шамамен 150 миллион сағат қазу жұмысы жұмсалды және олар, мүмкін, планетадағы ең ірі археологиялық құбылыс болып табылады».
"They extend for some 16,000 kilometres in all, in a mosaic of more than 500 interconnected settlement boundaries. They cover 6,500 square kilometres and were all dug by the Edo people. In all, they are four times longer than the Great Wall of China, and consumed a hundred times more material than the Great Pyramid of Cheops. They took an estimated 150 million hours of digging to construct, and are perhaps the largest single archaeological phenomenon on the planet."
Азия
Жапон қамалдарында көбінесе өте күрделі орлар болады, олардың ішінде үш орға дейін қамалдың айналысында концентрлі шеңберлермен орналасады және ландшафт бойынша әртүрлі схемалар жасалады. Жапон қамалының сыртқы орлары әдетте қамалдан басқа, басқа да қолдау ғимараттарды қорғайды. Жапон қамалдарының көптегені тарихи тұрғыдан қалаларының орталық бөлігі болғандықтан, орлар қалаға маңызды су жолы болды. Күні бүгін де Токио император сарайының ор жүйесі өте белсенді судан тұрады, онда қайықтарды жалға алудан және балық аулау тоғандарынан бастап мейрамханаларға дейін барлық мүмкіндіктер бар. Көптеген қазіргі жапон қамалдарында сумен толтырылған орлар болса, феодалдық кезеңдегі қамалдарда көбінесе "құрғақ орлар" – карабори (空堀), яғни траншеялар болған. Татебори (竪堀) – беткейге қазылған құрғақ ор. Унеджо татебори (畝状竪堀) – қазылған таудың беткейлерімен өтетін параллель траншеялардың тізбегі. Дои (土居) деп те аталатын топырақ қабырғасы – ордан қазылған топырақтан жасалған сыртқы қабырға. Бүгінгі күні таулардағы жапон қамалдарында құрғақ орлар жиі кездеседі. Мизубори (水堀) – сумен толтырылған ор. Орлар Қытайдағы Тыйым салынған қала мен Сианьде, Үндістандағы Веллоре бекінісінде, Тайваньдағы Хсинчуде, Камбоджадағы Ангкор-Ватта, Мьянмадағы Мандалайда және Таиландтағы Чианг-Майда сияқты Оңтүстік-Шығыс Азияда да қолданылған.
Австралия
Австралияда салынған жалғыз су қоршаған қамал – Брисбендегі Форт Литон. Брисбен Сидней мен Мельбурнға қарағанда шабуылға көбірек бейім болғандықтан, Мортон шығанағының бойында бірнеше жағалау қорғанысы салынды, ал Форт Литон олардың ең ірісі болды. 1880 және 1881 жылдар аралығында Ресей шапқынының қаупінен салынған бұл қамал, бесбұрышты бекініс, шөбі бар төбелердің арасында жасырынып, сумен толған ормен қоршалған.
Солтүстік Америка
Қамалдар Солтүстік Американың Миссисип мәдениеті тұрғындарымен тәуелсіз түрде, кейбір бекінілген ауылдардың сыртқы қорғанысы ретінде жасалған. 16 ғасырға жататын қамалдың қалдықтары бүгінге дейін Арканзас штатының шығысындағы Паркин археологиялық мемлекеттік саябағында көрініп тұр. Майя халқы да қамалдарды пайдаланған, мысалы Бекан қаласында. Америкадағы еуропалық отарлаушылар маңызды орындарды, портодарды немесе қалаларды қорғау үшін салынған форттардың айналасын құрғақ орлармен жиі қоршаған (мысалы, Нью-Йорк портындағы Губернатор аралындағы Форт Джей).
Архитектуралық қолдануы
Құрғақ орлар француз классицизмі және Beaux Arts архитектурасының үйлерінде маңызды элемент болды, олар декоративтік өрнек ретінде де, қызметкерлерге жасырын кіру мүмкіндігін беру үшін де қолданылды. Осыған ұқсас мысалдарды АҚШ-тың Род-Айленд штатындағы Ньюпорт қаласындағы Мирамар (сарай) және The Elms, сондай-ақ Калифорния штатының Сан-Францискосынан тыс жердегі Кароландс және Канаданың Онтарио штатындағы Торонто қаласындағы Юнион вокзалында кездестіруге болады. Бұған қоса, құрғақ ор жарық пен таза ауаны жертөледегі жұмыс кеңістіктеріне өткізуге мүмкіндік береді, мысалы, Нью-Йорктегі Джеймс Фарли пошта ғимаратында.
Терроризмге қарсы орлар
Қазіргі заманда қазылар соғыс құралы ретінде маңызды емес, бірақ заманауи архитектуралық дизайн оларды кейбір қазіргі қауіптерден қорғану үшін пайдалана береді, мысалы, көлік құралдарына орнатылған бомбалар мен қолдан жасалған жауынгерлік техникадан болатын террористік шабуылдардан. Мысалы, 2018 жылы ашылған АҚШ-тың Лондондағы елшілігінің жаңа ғимаратында қауіпсіздік шараларының бірі ретінде қазылған ор бар – Англияда соңғы бір ғасырдан астам уақыттан бері салынған алғашқы қазылған ор. Заманауи қазылар эстетикалық немесе эргономикалық мақсаттар үшін де қолданылуы мүмкін. Катаваба атом электр станциясының кейбір бөліктерінің айналасында бетон қазылған ор бар. (Станцияның басқа бөліктері көлмен шектеседі.) Бұл қазылған ор 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдан кейін мұндай нысандарға қосылған қауіпсіздік шараларының бір бөлігі болып табылады.
Қауіпсіздік орлары
Қазіргі заманғы зоопарктарда жануарларды қоршаулар емес, арықтар көрермендерден бөліп тұрады. Мұндай арықтарды алғаш рет Германияның Гамбург қаласындағы Карл Хагенбек Tierpark саябағында қолданған. Бұл құрылыс, тік сыртқы тіреу қабырғасы тікелей арықтан көтеріліп, ағылшын ландшафттық бағбандығындағы "ха-ха" элементінің кеңейтілген түрі болып табылады.
Шекара қорғанысы орлары
2004 жылы Египеттен Рафах шекаралық қаласына тоннель қазуды болдырмау мақсатында Газа секторының оңтүстік шекарасында екі мильдік ор қазу жоспарлары ұсынылды. 2008 жылы Аризона штатының Юма қалалық әкімшілігі Мексикадан келетін көшпендерді тоқтату үшін "Аңшылар шұңқыры" деп белгілі 2 мильдік батпақты жерді қазуды жоспарлады.
Жәндіктерді жою орлары
Секіріп жүретін бұршақтарды зерттеушілер, олардың көру қабілеті өте жақсы және бейімделетін тактикасы бар, бұршақтардың секіріп өте алмайтындай кеңдікте суға толы миниатюралық орларды жасады. Кейбір мысалдар секіріп, содан кейін жүзгені үшін, ал басқалары тек жүзгені үшін марапатталды. Квинслендтен алынған *Portia fimbriata* қай әдіспен марапатталғанына қарамастан, көбінесе табысқа жетті. *Portia labiata* екі түрлі популяциясынан алынған мысалдарға бірдей міндет қойылғанда, бір популяцияның мүшелері қай әдіс оларға сыйақы әкелетінін анықтады, ал екінші популяцияның мүшелері алғашқы рет қолданған әдісін қолдануын жалғастырды және бейімделуге тырыспады. Бонсайлардағы зиянкестермен күресудің қарапайым тәсілі ретінде, шұңқырларды қозғалмалы жәндіктердің бонсайға жақындауына кедерес келтіру үшін пайдалануға болады.