Кіріспе
Лондон қабырғасы – б.з. 200 жылы стратегиялық маңызды Лондиниум портының айналасында римдіктер салған қорғаныс қабырғасы, сонымен қатар Англияның Лондон қаласындағы қазіргі заманғы көше атауы. Римдік Лондоны шамамен 120–150 жылдардан бастап солтүстік-батыс жағында орналасқан үлкен гарнизондық бекініспен қоршалған. Бұл бекініс, қазір Крипплегейт бекінісі деп аталады, кейіннен қаланың толыққанды қорғаныс жүйесіне енгізілді, оның күшейтілген солтүстік және батыс бөліктері шамамен 200 жылы салынған қабырғаның бір бөлігіне айналды. Бекініс қабырғаларын қосу қабырғамен қоршалған аймаққа қаланың солтүстік-батыс бөлігінде ерекше пішін берді. Британиядағы Рим үкіметінің шамамен 410 жылы аяқталуы қабырғаның күйреуіне әкелді. Ол Англо-саксон кезеңінің соңында, 886 жылдан кейін Ұлы Альфред тұсында басталды деп есептелетін қалпына келтіру процесінен өтті. Жөндеу және жақсарту жұмыстары орта ғасырлар бойына жалғасты. Қабырға, негізінен, орта ғасырдың соңына дейін Лондон қаласының шекарасын анықтады, одан кейін халық санының өсуі және қала маңындағы елді мекендердің дамуы оның шекарасын бұрмалады. Қабырғалар қаланың өсуін шектеді, ал қақпалардың аз саны мен олар арқылы өтетін жолдардың бағыты қабырғалардың ішіндегі және одан да маңыздысы, сыртындағы дамуға әсер етті. Көптеген ерекшеліктерді қоспағанда, бұрынғы қабырғалы аймаққа баратын қазіргі заманғы жолдар бұрынғы орта ғасырлық қақпалардан өткен жолдармен бірдей.
The London Wall is a defensive wall first built by the Romans around the strategically important port town of Londinium in AD 200, as well as the name of a modern street in the City of London, England. Roman London was, from around 120–150, protected by a large fort, with a large garrison, that stood to its north western side. The fort, now referred to as the Cripplegate Fort, was later incorporated into a comprehensive city wide defence, with its strengthened northern and western sides becoming part of the Wall which was built around 200. The incorporation of the fort's walls gave the walled area its distinctive shape in the north west part of the city. The end of Roman rule in Britain, around 410, led to the wall falling into disrepair. It was restored in the late Anglo Saxon period, a process generally thought to have begun under Alfred the Great after 886. Repairs and enhancements continued throughout the medieval period. The wall largely defined the boundaries of the City of London until the later Middle Ages, when population rises and the development of towns around the city blurred the perimeter. The walls constrained the growth of the city, and the location of the limited number of gates and the route of the roads through them shaped development within the walls, and more fundamentally, beyond them. With few exceptions, the modern roads heading into the former walled area are the same as those which passed through the former medieval gates.
Лондон қабырғасының ерекшеліктері
Қабырғаның қақпалары британдық Рим жолдары желісімен бірге орналасқан. Бастапқы қақпалар, батыстағы Лудгейттен шығыстағы Олдгейтке дейін сағат тілі бойынша: Лудгейт, Ньюгейт, Криппгейт, Бишопскейт және Олдгейт. Алдерсгейт, Ньюгейт пен Крипплегейт арасында, шамамен 350 жылы салынған. Сыртқы қабырғаның алдындағы ор терең және кең болған. Қабырғаның шығыс бөлігінде кем дегенде 22 мұнара шамамен бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан.
Римдік Тамессид қабырғасы
Қазба жұмыстары Лондон көпірінің қазіргі орнының шығысы мен батысында ағаштан жасалған жағалаудың маңызды дамуын көрсетті, сондай-ақ Fish Street Hill көшесінің соңында ағаштан жасалған көпірдің бөлігі табылды. Темза өзеніне қарай кеңейген құрылыстар 1 ғасырдың соңы мен 3 ғасырдың ортасы аралығында жүргізілді, бұл осы кезеңдерде өзенге қарсы қабырға болмағанын көрсетеді. 3 ғасырдың соңында саксон шабуылдарына ұшырағаннан кейін, кезең-кезеңмен салынған қосымша жағалау қабырғасының құрылысы басталды. Жағалау қабырғасы Темзаға қолжетімділікті, соның ішінде саудалық қолжетімділікті шектеген болуы мүмкін, бұл қаладағы қызмет деңгейінің төмендеуін көрсетеді. Жағалау қабырғасының қанша уақыт сақталғаны белгісіз, бірақ оның бір бөлігі 889 және 898 жылдардағы екі құжатта Куинхит догының жанында айтылған. Қазіргі уақытта Римнен кейінгі қалпына келтірудің қандай да бір дәлелі жоқ, сондықтан сақталған бөліктер Рим кезеңінен кейін қорғаныстың маңызды бөлігі болмағанға ұқсайды.
Римнен кейінгі күйреуі
410 жылы Ұлыбританиядағы римдік билеудің аяқталуы қабырғаның бірте-бірте құлдырауына әкелді. Алайда, аймақтағы римдік-британдық мәдениеттің сақталуы Вестминстердегі Сент-Мартин-ин-зе-Филдс ауданындағы жақын жердегі елді мекенде көрініс тапты, ол шамамен 450 жылға дейін сақталды. Англо-саксон жылнамасында 457 жылы Крейганфорд шайқасында (Крейфорд, Кент) саксон шабуылшыларының көшбасшылары Хенгист пен Хорсадан күйреген жеңіліске ұшырағаннан кейін римдік-британдықтар Лондонға қайта шегінгені айтылады. Бұл Лондон қабырғаларының әскери маңыздылығын сақтап қалғанын көрсетеді, бірақ Англо-саксон жылнамасы, егер шайқас болған болса, Крейфорд шайқасынан көп ғасырлар өткен соң жазылған.
Англосаксондық қалалардың қайта жаңғыруы
500 жылдан бастап, Лунденвик деп аталатын англосаксондық елді мекен сол аймақта, Рим қаласы тасталған жерден сәл батысқа қарай, Странд маңында пайда болды. 886 жылы Уэссекс королі Ұлы Альфред, викингтердің шапқындарынан бағындырылған саяси және географиялық аймақтарға қатысты Даниялық әскербасы Гутроммен жасалған келісімдерге ресми түрде қол қойды. Англияның шығысы мен солтүстігінде, шамамен Лондоннан Честерге дейін созылатын шекарада скандинавтар Данелауды құрды.
Лондон қабырғасының англосаксондық қалпына келтіруі
Сол жылы "Англосаксон шежіресі" Альфредтің Лондонды "қайта іргелендіргенін" жазды. Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, бұл Лунденвик тасталып, ежелгі римдік қабырғалар ішінде өмір мен сауда қайта жандануына әкелді. Бұл Альфредтің викингтерге қарсы Уэссекс патшалығын жан-жақты қорғау саясатының және Мерсияны бақылаған викингтерге қарсы шабуыл стратегиясын құрудың бір бөлігі болды. Осы кезеңде Темза өзенінің оңтүстік жағалауында Саутварк бекінісі де салынды. Лондон қаласының қабырғалары жөнделді, қала шамамен 950 жылға дейін бірте-бірте өсіп, қалалық өмір күрт қарқын алды. 994 жылы Лондон бекінісіне шабуыл жасаған үлкен викинг әскері жеңіліске ұшырады.
Ортағасырлық Лондон қабырғасы
XI ғасырда Лондон Англияның барлық қалаларынан ең ірісі болатын. Король Вильгельм Жеңімпаз және оның ізбасарлары роман стилінде қайта тұрғызған Ескі Сент-Полс соборы аяқталғаннан кейін Еуропадағы ең ұзын шіркеулердің біріне айналды. Бұрын Винчестер Англо-саксон Англиясының астанасы болған, бірақ осы кезден бастап Лондон шетелдік саудагерлердің бас жиналыс орнына және соғыс кезіндегі қорғаныс орталығына айналды. Фрэнк Стентонның айтуынша: "Ол қажетті ресурстарға ие болды және ұлттық астанаға лайық мәртебе мен саяси сананы дамытып, жетілдірді".
Ортағасырлық Лондон қабырғасының қалпына келтіруі
Лондонның өлшемі мен маңыздылығы қаланың қорғанысын жаңартуға алып келді. Нормандтар Англияны жаулап алғаннан кейінгі ерте орта ғасырларда қабырғалар күрделі жұмыстардан өтті, оған кренальдар, қосымша қақпалар және мұнаралар мен бастиондар кірді. Қала қабырғасының жеті қақпасы мен төрт бағанынан өзге, Темзада кемелерден тауар түсірілетін 13 су қақпасы болды. Олардың ішінде Биллингсгейт және Бриджгейт қақпалары бар. Бұдан өзге, Tower Hill Postern сияқты жаяу өтетін қақпалар да болды. Орта ғасырлық қорғаныс жүйесінің тағы бір ерекшелігі – қабырғаның сыртындағы қорғаныс арығын қайта жаңарту болды. Houndsditch көшесінің аты осы бұрынғы қорғаныс құрылысының бір бөлігін еске салады. 1213 жылы арық қайтадан қазылған, қалпына келтірілген арықтың тереңдігі 6 фут, ені 9 мен 15 фут аралығында болды. Арықты қайта қазу Уолбрук өзенінің бір бөлігін қаладан тысқары бұрып жіберуі мүмкін, ал қабырғаның өзі бөгет сияқты кедергі келтіріп, Уолбрукты тоқтатқандықтан, қабырғаның солтүстігіндегі Мурфилдс аймағында батпақты жағдайларға соқтырды. Орта ғасырлар бойы Лондонның өсуімен қалалық құрылыс қала қабырғасының шегінен тысқары кеңейді. Бұл кеңеюге байланысты "Сыртқы" және "Ішкі" деген қосымша сөздер пайда болды, олар қаланың қай бөлігі – әдетте, аудандары – Лондон қабырғасының ішінде немесе сыртында орналасқанын көрсетеді. Дегенмен, Фаррингдон және (бұрынғы) Бридж ғана жеке аудандарға бөлінді (Бридж Сыртқы қақпалардың ар жағында орналасқан). Кейбір аудандар – Алдерсгейт, Бишопскейт және Крипплегейт – қабырғаның ішінде де, сыртында да жатқан аумақты қамтиды. Олар жеке аудандарға бөлінбесе де, қабырғаның ішіндегі бөлігі ("бөлімі") карталарда, құжаттарда және т.б. "ішкі" деп, ал қабырғаның сыртындағы бөлігі "сыртқы" деп белгіленеді. Көне тілде инфра (ішкі) және экстра (сыртқы) сөздері де қолданылды, сондай-ақ қаланың қабырғалы бөлігінің ішінде немесе сыртында орналасқандығын сипаттау үшін "интрамуральдық" және "экстрамуральдық" терминдері қолданылады. Бұл қосымша қала қақпаларының жанындағы кейбір шіркеулер мен приходтарға қатысты, мысалы, Ньюгейттегі Сент-Оддон және Бишопскейтсіз Сент-Ботольф.
Блэкфрайрс кеңейтімі
Эдуард I доминикандық монахтарға (немесе қара монахтарға) Лудгейт пен Темза арасындағы қала қабырғасының бір бөлігін бұзуға және жаңа бағыт беруге рұқсат берді. Олар 1284 және 1320 жылдар аралығында кезең-кезеңмен бұл жұмысты жүзеге асырып, қабырғамен қоршалған аумақты Флит өзеніне дейін кеңейтіп, өздерінің жер-шегін қамтыды. Бұл батысқа қарайғы кеңейтім Лудгейттің қорғаныс қабілетін арттырған болуы мүмкін.
Қабырға және дамыған аймақ
Орта ғасырларда қаланың дамыған аумағы көбінесе Қала қабырғасымен шектелген, бірақ қабырға сыртында да даму болды, әсіресе Фаррингдонның үлкен батыс бөлігінде. Қабырға қауіпсіздік қамтамасыз еткенмен, қолжетімділік пен өсуге кедергі келтірді. Қаланың құзыретінің шегі 1000 жылдан бері қазіргі күнге дейін көп өзгерген жоқ; бірақ қабырға сыртындағы аймақтар ұзақ жылдар бойы азат тұрды немесе сирек адамдарға мекен болды. Шекараның айқын соңғы өзгерісі – Стоудың «Лондон туралы зерттеуі» 1603 жылы қабырғаға жақын Моорфилдс бөлігінің қала құзыретінен тыс болғанын көрсетеді. Қала құзыретінің шекарасы «қалалық тосқауылдармен» белгіленген, ол ескі қабырғалы аумақтың сыртында орналасқан баж алынатын қақпалар еді; Холборн тосқауылы, Темпл тосқауылы, Вест Смитфилд тосқауылы және Уайтчапел тосқауылы. Бұл қалаға кіретін маңызды қақпалар болды және оларды бақылау қаланың белгілі бір саудалар бойынша артықшылықтарын сақтауда маңызды рөл атқарды.
Лондонның Ұлы өртінде
1666 жылдың қыркүйегінде болған Лондонның Ұлы өрті кезінде, қамалдың ішіндегі ортағасырлық Лондон қаласының көбі дерлік қиратылды, бірақ қабырғалары мен қақпалары сақталып қалды.
Құру
Лондон қаласының жеті қақпасы, жылдар бойы көптеген жөндеулер мен қайта құрулардан өткен, 1760 және 1767 жылдар аралығында бәрі де бұзылғанға дейін тұрды. Қабырғаларды бұзу жұмыстары 19 ғасырда да жалғасты, бірақ қабырғаның үлкен бөліктері басқа құрылыстардың құрамына енгізілді.
Лондон жарылысы
Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалау және ғимараттар мен төңіректегі ландшафттың кең ауқымда қирауы Лондон қабырғасының көптеген бөліктерін ашты. 1940 жылғы 28 тамызда сағат 00:15-те, бомбалаудың алғашқы толқынында Фор көшесі мен Крипплгейт маңындағы Сент-Альфаж шіркеуінің қорықтары арасындағы ғимараттар мен қабырғаның бөліктері қиратылды. Бұл 300 жылдан астам уақыт бойы көрінбеген қабырғаның бөліктерін көрсетті, себебі оның маңындағы қираған ғимараттардың қалдықтары тазартылды. 1940 жылғы 29 желтоқсандағы ауыр бомбалау Лондонның екінші Ұлы өрті деп аталатын жағдайға әкелді. Бомбадан зақымдалған Нобл көшесіндегі қабырғаның бір бөлігі Лондон мұражайының жанынан табылған еді.
Соғыстан кейінгі шығын
1957 жылы Лондон қабырғасы жолындағы жұмыстар барысында қабырғаның 64 метрлік бөлігі табылды. Кейіннен жол өзгертулерге орай және жаңа тұрақ салу үшін бұл бөлік бұзылып, ал 11 метрлік бөлігі сақталды.
Қорғау және мұраны қорғау
1984 жылы Лондон мұражайы Лондон мұнарасынан мұражайға дейін 23 плиткадан тұратын қабырға бойындағы жол жасады. Кейінгі жылдары олардың бір бөлігі жойылды. Нобл көшесінде панельдер ойылған әйнек панельдермен алмастырылды. Бұл жолдың барлық бөлігі үшін жаңа панельдердің үлгісі ретінде көзделген, бірақ басқа алмастырулар жасалмады. Қабырғаның ең үлкен және ең оңай қол жетімді фрагменті Тауэр Хилл метро станциясының сыртында орналасқан, ал оның алдында император Траянның көшірме мүсіні тұр. One America Square ғимаратының жертөлесінде сақталған тағы бір бөлігі бар. Ескі Бейлидің жертөлесінде де қалдықтар кездеседі.
Қазіргі қалаға әсері
Римдік және ортағасырлық қабырғалардың орналасуы Лондонның дамуына терең әсер етті, тіпті бүгінгі күнге дейін. Бұл әсер Лондон қабырғасы деп аталатын жол арқылы да көрінеді. Қазіргі заманғы жол батыста Ротонда және Алдерсгейт торабынан басталып, шығысқа қарай Мургейттен өтеді, содан кейін Қала қабырғасының бағытына параллель жүреді және Бишопскейтке жеткенше Вормвуд көшесіне дейін созылады. Дегенмен, мұндай орналасу 1957-1976 жылдар аралығындағы қайта құрудың нәтижесі. Бұрын Лондон қабырғасы тар болып, Вормвуд көшесінен Вуд көшесіне дейін Қала қабырғасының бойымен толығымен артта жатқан. Батыс бөлігі қазір Сент-Альфаж бағы болып табылады.
Лондон мұнарасы
Қабырғаның шығыс бөлігі қазіргі Лондон мұнарасынан басталады. Мұнара аумағында қабырғаның ең шығыс бөлігінің қалдықтарын көруге болады, сондай-ақ Мұнараны кеңейту үшін көп бөлігі бұзылғанға дейін оның қалай өткенін көрсететін Мұнара аумағындағы солтүстікке қарай жүретін жолдардағы сызықтар да бар. Бұдан кейін қабырға Лондон мұнарасының ордасынан Tower Hill Postern, Gate 1-ге дейін жалғасты. Moorgate 1846 жылға дейін, қабырға бұзылғаннан кейін біраз уақыт бойы оңтүстіктен тікелей келу жолы болмады. Осы қабырға бөлігінің орнында салынған қазіргі Лондон қабырғасы жолы осы қақпаның іргетасынан өтеді. Осы жерден солтүстікке қарай Финсбериге қарай жолдар салынған.
Ақсақалдар
Лондон Шартерхаусына, Клеркенвелл және Ислингтонға қарайтын бағыт.
Алдерсгейт
Жергілікті маршруттарға тікелей қол жеткізу мүмкіндігі.
Ньюгейт
Хай Холборн және Оксфорд көшесі, Дьявол шоссесі арқылы Сильчестер және Бат қалаларына, ал Уотлинг көшесі Сент-Олбанс және Батыс Мидлендс аймағына қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұл жолдар Флит өзенінің үстінен өтеді.