Кіріспе

Оңтүстік Африканың ерте юра дәуіріндегі жойылған динозаврлар туысы Abrictosaurus (/ə/, /b//r//ɪ//k//t//ə/'/s//ɔː//r//ə//s/; "оянған кесіртке") – ерте юра дәуірінде қазіргі Оңтүстік Африканың Лесото және Оңтүстік Африка сияқты аймақтарында өмір сүрген гетеродонтозавридтер туысы. Ол екі аяқты шөп жейтін немесе барлық жейтін жануар болған және ең алғашқы гетеродонтозавридтердің бірі еді. Оның ұзындығы шамамен болған және салмағы болған. Бұл динозавр туралы тек екі жеке тұлғаның қазба қалдықтары белгілі, олар Лесотодағы Кача-Нек ауданының Жоғарғы Эллиот формациясынан және Оңтүстік Африканың Кейп провинциясынан табылған. Жоғарғы Эллиот формациясы ерте юра кезеңінің Хеттанг және Синемур қабаттарына жатады, шамамен 200-190 миллион жыл бұрын пайда болған деп саналады. Бұл формация құмды төбелерді, сондай-ақ маусымдық су тасқынына ұшырайтын жазықтарды, жартылай шөлейтті, сирек жауын шашынды ортада сақтап қалған деп есептеледі. Бұл формациядан табылған басқа динозаврлар: терапод Мегапнозавр, сауроподоморф Массоспондил, сондай-ақ Гетеродонтозавр және Ликорин сияқты басқа гетеродонтозавридтер. Құрлықта тіршілік ететін крокодиломорфтардың, цинодонттардың және ертедегі сүтқоректілердің қалдықтары да көптеп кездеседі.

Сипаттама

Гетеродонтозавридтер, мысалы, Абриктозавр, кішкентай, ерте орнитисхиандар болды, олар ерекше гетеродонт тістері үшін аталған. Олар жоғарғы және төменгі жақтарындағы үлкен, иттің тісіне ұқсас тістерімен (көбінесе каниформдар деп аталады) ең жақсы танымал. Жақтардың алдыңғы бөлігінде тістер болмаған, өйткені өсімдіктерді шабу үшін қатты мүйізді тұмсық қолданылған. Үш премаксилляр тісі болды, алғашқы екеуі кішкентай және конус тәрізді, ал үшіншісі жоғарғы каниформды, тіпті одан да үлкен төменгі каниформға, бірінші тіс сүйегі тісін құру үшін үлкейтілген. Жоғарғы жақтағы үлкен саңылау (немесе диастема) төменгі иттің тісіне орналасқан және премаксилляр тістерін жоғарғы жақ сүйегінің кеңірек шайнау тістерінен бөліп тұрған. Төменгі жақ сүйегінің қалған бөлігінде де осындай тістер болған. Дегенмен, Абриктозаврдың екі экземплярының бірінде каниформдар анық байқалған. Жоғарғы каниформның биіктігі 10,5 миллиметр (0,4 дюйм) болса, төменгісі 17 мм (0,67 дюйм) жеткен. Бұл каниформдардың тек алдыңғы беті тісті болған, ал Lycorhinus және Heterodontosaurus-тің алдыңғы және артқы шеттері тісті. Абриктозаврдың алдыңғы аяқтары да Heterodontosaurus-қа қарағанда кішкентай және әлсіз болған, сондай-ақ алдыңғы аяқтың төртінші және бесінші саусақтарында бір фаланга сүйегі кем болған.

Тарих және атау

Абриктозаврдың екі экземпляры да Лондон университетінің коллекциясында сақталады. Голотиптік экземпляр Лесотода табылды және ол жартылай бас сүйек пен қаңқадан тұрады (UCL B54). 1974 жылы осы экземпляры алғаш рет сипаттаған палеонтолог Ричард Тулборн оны Lycorhinus консорс деп атады. UCL B54-те Lycorhinus angustidens типтік түрінде табылған каниноформдар болмағандықтан, Тулборн оны аналық деп есептеді. 1975 жылы Джеймс Хопсон Оңтүстік Африкада табылған, бұрын Тулборн Lycorhinus angustidens деп белгілеген, фрагментті гетеродонтозавр бас сүйегін (UCL A100) қайта сипаттады. UCL A100 L. angustidens-ке жатпайтынын, бірақ UCL B54-ке көбірек ұқсас екенін көрсеткеннен кейін, Хопсон екі экземплярды қамтитын жаңа туыс тегін құрды. Abrictosaurus атауы (грекше αβρικτος (abriktos) – «ояу» және σαυρος (sauros) – «кесіртке» деген мағынаны білдіреді) Хопсонның Тулборнның гетеродонтозавридтер астивация кезеңдерінен (ыстық және/немесе құрғақ маусымдардағы ұйқыға келу) өтетіні туралы гипотезасымен келіспеуін көрсетеді. Түрлік атауы сақталды, нәтижесінде жаңа биномдық атау Abrictosaurus consors пайда болды. Хопсонның атауын өзгерткеніне қарамастан, Тулборн Lycorhinus angustidens, Heterodontosaurus tucki және Abrictosaurus consors-ті Lycorhinus туысының үш түрі деп санады. Көптеген палеонтологтар үш туысты да бөлек сақтайды, бірақ палеонтологияда түр мен туысқа нақты анықтама жоқ.

Жыныстық диморфизм

Гетеродонтозавридтердегі жыныстық диморфизм гипотезасы ұзақ уақыттан бері Абриктозаврға қатысты келген. Түйе тістері – көптеген қазіргі сүтқоректілерде, оның ішінде мысық, морж, Азия пілі және көптеген шошқаларда кездесетін жыныстық диморфизмнің белгісі, мұнда түйе тістері көбінесе еркектерде болады. UCL B54-те түйе тістерінің болмауы оның әйел екеніне, тіпті басқа түрдің әйелі болуы мүмкін деген пікірлерге әкелді. UCL A100-дегі қанайналы тіс тәрізді құрылымдардың табылуы A. consors-та да осы "еркек" белгісі бар екенін көрсетті, бұл оның өз алдына дербес түр екендігін ұғындырады. Дегенмен, UCL B54 қысқа беті мен бірікпеген сакральдық (жамбас) омыртқаларына сүйене отырып, жасөспірім болуы мүмкін. Сондықтан, түйе тістерінің жоқтығы екіншілік жыныстық белгі емес, жасөспірімдік белгі болуы мүмкін, бұл жыныстық диморфизм туралы дәлелдерді әлсіретеді.