Кіріспе

Метапонт немесе Метапонтиум (Μεταπόντιον) қаласы – Таранто шығанағында, Брадан және Казуент (қазіргі Басенто) өзендері арасында орналасқан Ұлы Грекияның маңызды қаласы. Ол Гераклеядан шамамен 20 км, Тарентумнан 40 км қашықтықта жатқан. Метапонт қаласының қираған орындары Италияның Базиликата аймағындағы Матера провинциясындағы Бернальда коммунасының Метапонто бөлігінде орналасқан.

Қор

Метапонт ежелгі грек ахей колониясы болғанымен, оған одан да ертерек тарихы бар деген әртүрлі әңгімелер айтылады. Страбон мен Солин қаланың негізін Нестормен бірге Трояға барған пилиандардың біріне жатқызады. Ал Юстин, керісінше, оны Епей қалағанын айтады; оның дәлелі ретінде, тұрғындары Минерва храмында батырдың Троян атын жасау үшін қолданған құралдарын көрсеткен. Ефордың хабарлауынша, тағы бір дәстүр бойынша, қаланың шығу тегі фокиялықтарға дейін жетеді, ал оның негізін салушы – Дельфи маңындағы Крисаның билеушісі Даулиус. Басқа аңыздар оның тарихын одан да ертерек заманға дейін жеткізеді. Сиракузалық Антиохтың айтуынша, қала бастапқыда Метабус деп аталған, бұл атау сол аттас батырдан шыққан, ол грек мифологиясында Меланиппенің күйеуі және Эол мен Беоттың әкесі ретінде танымал.

Ерте тарих

Бұл жерде Ахай колониясынан бұрынғы қоныс болған-жоқ екенін анықтау мүмкін емес. Бұл қаланың негізі қаланған кезде бұл жердің бос болғаны белгілі; сондықтан Ахай қоныстанушылары Тарантиндердің оны иеленуіне жол бермеу үшін оны отарлауға ниеттенді. Осы мақсатпен, Леукипп есімді басшының басшылығымен ана елден колония жіберілді. Бір дерек бойынша, ол алаялық келісім арқылы жерді иеленуге мәжбүр болған. Бірақ, басқа, сенімдірек мәлімдемеге сәйкес, жаңа қоныстанушылар бастапқыда Тарантиндермен, сондай-ақ көршілес энотриан тайпаларымен күреске түсті. Бұл күрес келісіммен аяқталып, олар өздері иеленген аумақты бейбіт түрде пайдалануға мүмкіндік алды. Метапонттың отарлану күні нақты анықталмайды; бірақ, оқиғалардың барысынан, бұл Тарантум, Сибарис және Кротон отарланғаннан кейін болғаны анық. Сондықтан, Евсевий көрсеткен б.з.д. 774 жылғы дата толығымен негіссіз. Мұндай қателік қалай туындағанын түсіну де қиын. Бұл шамамен б.з.д. 700-690 жылдарға жатуы мүмкін. Метапонттың алғашқы кезеңдері туралы ақпарат өте аз, алайда оның аумағының жоғары құнарлылығының арқасында ол тез дамып, гүлденгені анық. Оның негізіне әкелген саясат оны Сибарис және Кротон сияқты басқа Ахай қалаларымен тығыз одақтастыққа біріктірді. Тарихта оның аты алғаш рет осы екі қаламен бірлесіп Сириске қарсы лига құрғанда кездеседі, мақсаты – сол қаланың иониялық отарлаушыларын қуу. Соғыс Сиристің басып алынуымен және жойылғандығымен аяқталды деп есептеледі, бірақ біздің мәліметтеріміз өте күңгірт, ал оның уақыты нақты белгісіз. Метапонт Кротон мен Сибарис арасындағы соғысқа қатысқан жоқ, бірақ оның аты Пифагордың реформаларымен және олардың салдарымен байланысты жиі айтылады. Шындығында, Метапонт осы философтың ілімдері мен мектебінің ең мықты тамыр тартқан қалаларының бірі болғанға ұқсайды. Пифагоршылар Кротоннан қуылғаннан кейін де Метапонтта қалды, тіпті философ өзі де зейнетке шығып, сонда қайтыс болды. Метапонттықтар оның есін жоғары бағалады; олар ол тұрған үйді Церераға арналған храм ретінде қадірледі және ол орналасқан көшеге Музей деген ат берді. Оның қабірі Цицерон заманында да көрсетіліп тұрды. Кейіннен Метапонттықтар Кротонда туындаған дау-жанжалды тарату үшін делдал ретінде шақырылды, сондықтан олар осыдан туындаған азаматтық келіспеушіліктерден салыстырмалы түрде аз зардап шеккен сияқты.

Пелопоннес соғысы

415 ж.б.д. Сицилияға афиналық жорық кезінде Метапонтиндер, Магна Грекияның басқа мемлекеттері сияқты, бастапқыда қатаң бейтараптықты сақтауға тырысты; бірақ келесі жылы Афинамен одақ құрып, Демосфен мен Евримедон басқаратын әскерге шағын көмекші күш жіберуге көндірілді. Осы кезде Метапонт гүлденген және бай қала болғанға ұқсайды. Географиялық орнының арқасында ол Сиракуздың Дионисийінен шабуылдан қорғалған; және ол басқа грек қалаларымен бірге лукандықтардың күшейіп келе жатқан күшінен қауіп көргенімен, олармен соғыстарға елеулі қатысқан жоқ және олардың шабуылдарынан көп зиян шекпеген сияқты. Оның аты 345 ж.б.д. жылы Тимолеон Сицилияға жорық жасағанда қайтадан еске алынады, бірақ ол оның ісіне қолдау көрсеткен жоқ. 332 ж.б.д. жылы Епир патшасы Александр Тарантиннің шақыруымен Италияға келгенде, Метапонтиндер бірінші болып осы монархпен одақтасып, оны лукандықтар мен брутиялықтарға қарсы соғыста қолдады. Сондықтан, 326 ж.б.д. Пандосияда жеңілгеннен және қайтыс болғаннан кейін, оның денесі Метапонтқа жерлену үшін жіберілді. Бірақ бірнеше жыл өткен соң, 303 ж.б.д. Спарталық Клеоним Тарантиннің шақыруымен келгенде, Метапонтиндер, себебін білмейміз, басқаша саясат ұстанды және осы басшының наразылығына ұшырады, нәтижесінде ол өз әскерін, сондай-ақ лукандықтарды да оларға қарсы бұрды. Ол содан кейін достық қарым-қатынаспен қалаға кірді, бірақ олардан үлкен сомада ақша талап етті және басқа да түрлі зәбір-зекетер жасады. Осы кезеңде Метапонт әлі де бай болғандығы анық; бірақ оның азаматтары көршілері Тарантиндегідей жалқаулық пен исіншілікке беріліп, күш-қуаттың жетіспеуімен белгілі болды.

Пирр соғысы және Рим билігі

Метапонтиктер мен тарантиктер Пирр Италияға келгенде оған белсенді қолдау көрсеткен сияқты, алайда олар оның ондағы соғыстарында есімдері аталмаған, сондай-ақ Римнің билігіне қашан өткені нақты белгісіз. Дегенмен, олардың есімі Екінші Пуникалық соғыста бірнеше рет қайта-қайта айтылады. Олар Канна шайқасынан кейін Ганнибалға қолдау білдіргендердің алғашқыларының бірі болды; бірақ оған қарамастан, олардың қаласы бірнеше жылдан кейін римдік гарнизонмен басылып алынды, және тек 212 ж.б.э. Тарантумды басып алғаннан кейін ғана олар осы күштен құтылып, ашық түрде Карфагеннің жағына шыға алды. Ганнибал енді Метапонтты карфагендік гарнизонмен басып алып, оны өзінің маңызды қоймаларының біріне айналдырды. Бірақ Метавр шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін, ол б.з.б. 207 жылы Италияның осы бөлігінен бас тартып, Метапонттан әскерін шығарып, тұрғындарын Римнің кек алуынан сақтап алу үшін одан да көшірді.

Құлдырау

Осы уақыттан бастап Метапонт атауы классикалық тарихта қайтадан көзге түспейді және оған тигізген соққыдан ешқашан қалпына келмегені анық. Бірақ ол толығымен жойылған жоқ, өйткені оның аты Помпоний Меланың еңбектерінде кездеседі, ол жойылған жерлерді ескермейді, ал Цицерон оны сапармен болғандағы әңгімесінде, қала әлі де тұрғанын көрсетеді. Дегенмен, басқа жерде ол Магна Греция қалаларының өз заманында толық құлдырап кеткенін айтады; Страбон да солай деп мәлімдейді, ал Паузаний оның кезінде Метапонт толығымен қираған, театр мен қабырғаларының ізі ғана қалған деседі. Сондықтан, аты Птолемейде де кездеседі, ал Метапонтин аймағы Liber Coloniarum (262-бет) еңбегінде айтылса да, қаланың барлық іздері кейіннен жоғалып, тіпті Антонин жолдарында да көрсетілмейді, онда Тарантумнан Тюрийге дейінгі жағалау жолы сипатталған. Бұл жер бұрыннан бері малярияға ұшыраған болуы мүмкін, содан бері де шөлге айналған. Метапонт Сибарис, Кротон және Тарантумнан гөрі аз айтылса да, барлық деректерде ол өркендеген шағында Магна Грецияның ең бай және гүлденген қалаларының бірі болғаны айтылады. Оның жерінің құнарлылығы, әсіресе астық өсіруде, көрші Сиритис аймағымен бәсекелесіп отырды. Метапонтиктер Дельфидегі ғибадатханаға алтын егістіктің сыйлықтарын жібергені белгілі, бұл астықтың алтыннан жасалған бір шоғы немесе бір будасы болуы мүмкін. Сондықтан, астықтың бір басы олардың монеталарындағы ерекше символға айналды, олардың саны мен әртүрлілігі қаланың байлығын көрсетеді. Олардың Паузаний заманында Олимпиадада әлі де сақталған өз қазынасы болған. Геродот айтуынша, олар Аристосқа ерекше құрмет көрсеткен, өйткені ол Кизикте жоғалып кеткеннен кейін 340 жыл өткен соң олардың қаласына келген. Олар алаңның ортасына оған арнап мүсін орнатып, Аполлонға арналған құрбандық тақтасын лавр ағаштарымен қоршаған. Монеталарынан олар қаланың негізін қалаушы ретінде Левкиппке де батырлық құрмет көрсеткенін көруге болады. Страбон олардың пилиандық тегінің дәлелі ретінде Нелеидтерге құрбандық шалуды жалғастырғанын айтады. Метапонттың орны мен қалдықтарын герцог де Луйн мұқият зерттеп, оларды арнайы еңбекте суреттеген. Паузаний айтқан ежелгі қабырғалар мен театрдың ізі жоқ. Қазіргі кездегі ғимараттардың ең маңыздысы – ғибадатхана, оның қалдықтары Браданның оң жағалауында, сағасынан шамамен 3 км қашықтықта орналасқан. Олар қазір Таволь Палатин деп аталады. Он бес бағана әлі де тұр, он бір жағында және бес екінші жағында, бірақ екі шеті, сондай-ақ арканың үстіндегі және қабырғалары cella-ның барлық entablature-і жоғалып кеткен. Архитектурасы дориялық стильде, бірақ оның пропорциялары Паэстумның атақты ғибадатханаларына қарағанда жеңіл және нәзік: және ол, әрине, кейінгі уақытқа жатады. Алдыңғы ғибадатханадан оңтүстікке қарай 3 км-дей жерде және Браданның ауызынан аз қашықтықта тағы бір ғибадатхананың қалдықтары, бірақ құлап қалған және қираған үйінділер көрінеді. Бұл Чиеса ди Сансоне деп аталатын жер, қаланың өзінің орнында болған сияқты, оның айналасында көптеген ғимараттардың іргетастары табылған. Егер алыс жатқан ғибадатхана қала қабырғаларының ішінде болған-жоқпын күмәндануға болады, бірақ ежелгі қаланың көлемін анықтау қазір мүмкін емес. Torre di Mare, қазіргі уақытта жазықтағы жалғыз тұрғын орын, орта ғасырдағы қамалдан алынған ғимараттан атын алған; ол теңізден 2,5 км қашықтықта және ежелгі Казуент, Базиенто өзенінен бірдей қашықтықта орналасқан. Оның қарама-қарсы жағында, теңіз жағалауында, қазір Санта-Пелагина көлі деп аталатын тұзды сулы шағын бассейн немесе лагуна орналасқан. Бұл, терең немесе кең болмаса да, Метапонттың ежелгі порты болған болуы мүмкін. Осылайша, Метапонт екі өзен – Брадан мен Казуент (Басенто) арасында орналасқан және (өзінің порты мен қосымшаларымен) аралық кеңістіктің едәуір бөлігін алып тұрған. Аппиан Метапонт пен Тарант арасындағы бірдей аталатын өзен туралы айтады, бұл, әдетте, Метапонт өзені деп аталатын Брадан болуы мүмкін. Бұл, әрине, Октавиан мен Антонийдің жағалауда кездескенін сипаттаған сипаттамаға сәйкес келетін жалғыз өзен.

Ақша шығару

Метапонт монеталары, бұрын айтылғандай, өте көп санында кездеседі, ал кейінірек соғылғандарының көбі өте әдемі өңделген. Ерте заманғы монеталар, Кротон мен Сибарис монеталары сияқты, теріс бедерлі (инкус) қалыпта жасалған, яғни аверстегі рельефті сурет реверсте ойылып бедерленген түрінде қайталанады. Кейбір зерттеушілер бұл ерекшелікті Пифагордың ойлап тапқандығын болжайды. Монета қалыптарының өсі әрқашан бір бағытта болады. Кейінірек соғылған монеталардың аверсінде ең көп кездесетін бейне – Церераның басы, бірақ б.з.д. 4 ғасырдың ортасында қаланың негізін қалаушы деп есептелетін Леукипп батырының бейнесі алғаш рет пайда болады. Бұл, Епирдің Александр I-нің Оңтүстік Италияға жасаған жорығымен байланысты болуы мүмкін деп саналады.