Кіріспе

Қытайдың дәстүрлі ұзындығы бірлігі – чи (тонгьонь пиньинь чи) – дәстүрлі қытай ұзындығының бірлігі. Ол көбінесе «қытай аяғы» деп аударылса да, оның ұзындығы бастапқыда адам қолымен өлшенген қашықтықтан, яғни бас бармақтың ұшынан көрсеткіш бармақтың ұшына дейінгі аралықтан алынған және ежелгі екі естің ұзындығына ұқсас. Ол алғаш рет шамамен 3000 жыл бұрын Қытайдың Шан әулеті тұсында пайда болды және кейін Жапония (шаку), Корея (джа/чеок) және Вьетнам (тхыок) сияқты басқа Шығыс Азия елдері де қабылдады. Оның қазіргі стандартталған шамасы шамамен , бірақ нақты стандарттар Қытай Халық Республикасының материгі, Гонконг арнайы әкімшілік аймағы және Тайваньда әртүрлі. Чи ежелгі және қазіргі түрінде 10 кішірек бірлікке бөлінеді, олар цүн («қытай дюймі») деп аталады. 10 чи – 1 чжанға тең.

Қазіргі заманғы құндылықтар

Қытай Халық Республикасында 1984 жылдан бері чи бір метрдің дәл 1/3 бөлігі деп белгіленген, яғни. Алайда, Гонконг Әкімшілік аймағында сәйкес бірлік, кантон тілінде "chek" деп аталады, ол дәл немесе 1 7/32 футқа тең деп анықталған. Бұл екі бірлік кейде ағылшын тілінде "қытай футы" және "Гонконг футы" деп аталады. Тайваньда чи жапондық шакумен бірдей, яғни.

Тарихи құндылықтар

Ежелгі билеушілер мен басқа да артефактілерді зерттеу, олардың қазіргі заманғы чи өлшемі белгілі болғандықтан, қазіргі зерттеушілерге б.з. дейінгі 2-3 ғасырларда (Цинь әулетінен Хан әулетіне дейін, содан кейін Үш Патшалық кезеңінде) чи-дің құны өзгерген деген қорытынды жасауға мүмкіндік берді. Тіпті одан бұрын, Соғысқан мемлекеттер дәуірінде чи-дің құны шамамен бірдей болды. Ежелгі қытай астрономдары да чи-ді бұрыштық өлшем бірлігі ретінде қолданған деген болжам бар; тарихи жазбаларды талдау нәтижесінде ол бір градусқа тең болуы мүмкін екені анықталды. 19-ғасырда чи-дің құны елдің аймағына және қолданылуына қарай өзгеріп отырды. 1864 жылғы британдық есептемеге сәйкес, Қытайдың көп бөлігінде инженерлердің пайдаланған чи-і тең болды, ал жер өлшеушілердің чи-і болды, ал қашықтықты өлшеу үшін қолданылатын жалпы мән болды. Бірақ Гуанчжоуда жергілікті саудада қолданылатын чи –ден ауытқыды, яғни қазіргі заманғы чекке өте жақын. Гонконгтағы кедендік баждар үшін Қытай-Британия шартымен белгіленген чи-дің құны тең болды.

Қытай тіліндегі қолданысы

Ұзақ тарихы мен кеңінен қолданылуынан қытай тілінде чи (кунмен бірге) метафоралық мағынада да қолданылады. Мысалы, чи-кун, чи және кун өлшем бірліктерінен құралған сөз, заттың көлемін білдіреді, ал "де кун jìn chǐ" идиомасы "тызғын, ашкөз" дегенді білдіреді. Қытайда күнделікті сөйлеу тілінде чи кейде американдық немесе британдық футті білдіру үшін қолданылады.