Кіріспе

Кипр патшасы 1358-1369 жылдары. Петр I (9 қазан 1328 – 17 қаңтар 1369) – Кипр патшасы және Иерусалимнің титулды патшасы. Әкесінің 1358 жылдың 24 қарашасында тақтан басқаннан бастап, 1369 жылы қайтыс болғанға дейін патшалық құрды. 1346 жылы Триполи графы титулымен марапатталды. Кипр патшасы ретінде ол бірқатар әскери жетістіктерге қол жеткізді, бірақ ішкі келіспеушіліктердің нәтижесінде көптеген жоспарларын іске асыра алмады және үш рыцарының қолынан қаза тапты.

Ерте өмір және таққа отырғызу

Петр 1328 жылы Никосияда дүниеге келді, Кипрдың Гуг IV-нің екінші ұлы, ал біріншісі – екінші әйелі Элис Ибелиннен туған. Гугтың мұрагері – оның тұңғыш ұлы Гай, ол Мари Бурбонға үйленген еді. Бірақ Гай әкесінен бұрын қайтыс болды; және оның ұлы, сондай-ақ Гуг, таққа талаптанғанмен, Петр 1359 жылдың 24 қарашасында Санта-София соборында, Никосияда Лимассол епископы Гай Ибелиннің қолынан Кипр патшасы болып таж кигізілді. 1349 жылы ол ағасы Жоханмен бірге құпия түрде Еуропаға сапар шекті. Бұл олардың әкесіне ұнамады, ол ұлдарын іздеп, қайта әкелу үшін кеме жіберді. Оларды қайта әкелген соң, Петр мен Жохан рұқсатсыз кеткені үшін түрмеге қамалды. Леонтий Махаирас Петр мен Жохан үш күн қамауда болғанын айтса, Вильгельм Махаут Петрдің екі ай тоғыз күн қамауда болғанын мәлімдейді. Петр 1360 жылдың 5 сәуірінде Фамагустадағы Әйіс Николай соборында Иерусалимнің титулды патшасы болып таж киді, әкесінен кейін осы лауазымға ие болды. 1291 жылы Акко түскеннен кейін Кипр Таяу Шығыстағы христиан дінінің соңғы бекінісіне айналды. Петр өз патшалығының маңыздылығын түсінді және оның миссиясы – исламға қарсы күресу деп сенді. Ол Лузиньян әулеті әлі де үміттеніп отырған Иерусалим патшалығын қайта басып алуға ниеттенді.

Түрікпен соғыстар

Көрші мұсылман державалары Кипр үшін үлкен қауіп төндірді, себебі 1291 жылы Акраның құлауымен Таяу Шығыстағы соңғы христиан крестонос державасы жойылды. Осы кезде жаңа исламдық күш пайда болды, бірақ кеңейіп келе жатқан Осман империясы Византия империясының қалған бөлігіне көз тіккен еді. Сонымен қатар, олар негізінен құрлықтағы күш болды, ал аймақтағы қалған латын христиандық мемлекеттері әзірге теңізде өздерін ұстай алды. Кипр патшалары крестонос дәстүрінің басты мұрагерлері еді. 1347 жылы Петр Иерусалимді қайтаруға арналған «Қылыштың рыцарлық орденін» құрды. Патшалық отбасы – Левант жағалауындағы аралға қашқан Иерусалим патшалығының титулды патшалары еді. Олардың саны азайғанмен, крестонос мұрасы теңіз шабуылдары түрінде жалғасты, және олар шектеулі ресурстарына қарамастан, үлкен табысқа жетті. Әкесінен өзгеше, Петр осы дәстүрді қабылдап, Киликия Армениясының бекітілген порты – Корикосқа шабуыл жасады. Оның негізгі қызметі Кіші Азия жағалауында болды, себебі Киликиядағы армян христиандары Кипр патшалығымен некелік байланыстар арқылы тығыз қарым-қатынаста болды. 1360 жылдың қаңтарында Корикос тұрғындары қорғау үшін Кипрге өкілдерін жіберді, өйткені олардың қаласына түріктер қауіп төндіріп тұрды. Петр Роберто де Луисиньян бастаған өз адамының бір бөлігін жіберді. Түріктер Кипрдің Корикос қаласын қоршаудан шығара алмады. Корикос қоршауын Кіші Азияның мұсылман басшылары қауіпті деп қарастырды және Петрге қарсы одақтасып, оған туған жерінде шабуыл жасауды жоспарлады. Олар көптеген кемелермен Кипрге шабуыл жасады, бірақ Петр Родостан келген Сент-Джон рыцарларынан көмек алды. Папа мен қарақшылар да көмектесті. 1361 жылдың шілдесінде Петр 120 кемеден тұратын флотты жинады. Өзінің күштерімен Петр Кіші Азияға шабуыл жасап, алдын ала шабуылдау саясатын жалғастырды. 1361 жылдың 23 тамызында Кипр әскерлері Анталияға қонды, ал Петр 24 тамызда қоршаудан кейін қаланы жаулап алды. Осы жеңістен кейін аймақтың қалған әмірлері Петрге жыл сайынғы салық төлеуді ұсынды. Петр ұсынысты қабылдап, өзінің туын, елтаңбасын және символдарын Кіші Азияның көптеген қалаларында көтеру үшін жіберді. 1361 жылдың 8 қыркүйегіне дейін Анталияда болды. Ол басқа қалаларға да барды, кейбір әмірлер оның алдында тізе бүгіп, сыйлықтар, қамал кілттерін және басқа да сыйлықтар берді. Ол өзінің олжаларымен бірге Кипрге 1361 жылдың 22 қыркүйегінде оралды. Анталияның әмірі Теке қаласын жоғалтқаннан кейін үлкен әскер жинап, көптеген шабуылдардан кейін қаласын қайта басып алуға тырысты. Ауыр шайқастан кейін Кипрліктер қаланы қорғап, Мырр аймағындағы күзетшілерді қоршауға алды.

Еуропалық тур

Осы арада Петр Кипр тағына ие болуын мойындату мәселесіне тап болды, себебі оның жүрегі ауырған немере інісі Хью Франция королінің қолдауымен таққа таласу үшін Рим папасына барып шағымданды. Петр өзінің өкілдерін Папаға жіберіп, одан қолдау сұрағанмен, нәтиже болмады, сондықтан ол өзінің Папаға баруға шешім қабылдады. 1362 жылдың қазан айының соңында ол Пафостан Родос арқылы Венецияға аттанды және онда құрметпен қарсы алынды. Ол Авиньонға сапар шегіп, Кипр тағына талапкермен бірге Папамен кездесті. Петр патша ретінде мойындалды, ал Хью проблеманы шешу үшін үлкен жылдық үлеске келісті. Еуропадағы сапарынан пайдаланып, ол қуатты билеушілерді Киелі жерді және оған тиесілі Иерусалим Корольдігін азат ету үшін крест жорығын ұйымдастырып, оны күшейтуге көндіруге тырысты. Бұл мәселе бұрынғы Папа қайтыс болғаннан кейін жаңадан сайланған Папамен талқыланды. Осы себепті ол Англияға, Германияға және Францияға сапарлады. Англияға сапары барысында бес патшаның тарихи тойы өтті. Ол Генуя, Венеция, Прага және Краков сияқты қуатты қалаларды аралап, поляк королінің қонақтары болған монархтардың басқосуына қатысты. Краковтағы тойларда Петр патша батырлық көрсетті – ол патшалық турнирде жеңіске жетті (орта ғасырлық). Сонымен қатар, ол Лондонға сапар шегіп, Англия, Шотландия, Франция және Дания патшаларының кездесуінде бірнеше монархтармен жолығысты. Ол бұл монархтарды Таяу Шығыста жаңа пан-еуропалық және пан-христиандық крест жорығына қатысуға көндіре алмады. Ал осы уақытта Кипрді Петрдің інісі, ханзада Жан басқарды, ол патшаның орынбасары ретінде қалды және көптеген қиындықтарға тап болды, мысалы, 1363 жылғы жұқпалы аурулар Кипрдің көптеген тұрғындарын құрбан болды (солардың бірі Петрдің әпкесі Эшива болды). Кипр халқының қырылып жатқанын естіген түріктер аралға жаңадан шабуылдар жасап, тонауға кірісті. Сонымен қатар, Кипр мен Генуя әскери-теңіз күштерінің Фамагустадағы қақтығысы саяси мәселеге айналып, ұрыс-дауға және кісі өлтіруге әкелді. Питер Генуяда болғандықтан, генуялықтармен келіссөздер жүргізіп, Кипрдегі генуялық отаршылдардың қандай құқықтары болуы керектігін жариялайтын шартқа қол қойды.

Александрия крест жорығы

Оның әкесі Хью жаңа крест жорығын бастап, Иерусалимді қайтарып алу ниетін тоқтатуға тырысты, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін Петр өз жоспарларын адал түрде іске асыра бастады. Ол Еуропаны аралап, жорықтарына қолдау табуға ұмтылды және 1365 жылғы 11 қазанда 70 кемемен Кипр және Батыс крестоносшыларының біріккен әскерін бастап Александрияны тонауға бет түзеді (Александрия крест жорығын қараңыз). Бірақ еуропалық рыцарьлар Каирге шабуыл жасауға оның ізінен ермеді, сондықтан ол Кипрге қайта оралуға мәжбүр болды. Экспедициясының жалғыз нақты нәтижесі – Мысыр сұлтанының адістігіне айналды. Сирия мен Мысырдағы христиан саудагерлеріне қарсы жазалау шаралары қолданылды, ал Папа Урбан V еуропалық монархтардан қолдау іздеуге тырысқаннан кейін Петрге сұлтанмен бейбіт келісімге келуді ұсынды.

Ливан мен Сирияға шабуыл

Петір өзінің жорығын жалғастырды, бұл жолы Бейрутқа шабуыл жасауды көздеді. Бірақ, оның әскери операциялары Дамаскіге шабуыл жасамау үшін Петірдің әскери дайындықтарына жоғары сыйақы төлеуге дайын болған венециялықтардың араласуынан кейін тоқталды. Ол 1366 жылдың қаңтарында, еуропалық күштерінің мерзімі бітпес бұрын Триполиге шабуыл жасады. 1368 жылы ол Еуропадан әскер жинауға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізбеді. Урбан V тағы да бейбітшілікке шақырды, және Петір Папамен және венециялықтармен бірге Мысырмен бейбітшілік шарты жасасуға мәжбүр болды. Таяу Шығыспен сауда Кипрге пайда келтірді, ал Петірдің арқасында Фамагуста оның заманында Жерорта теңізіндегі ең бай қалалардың біріне айналды. Петірдің кейбір қаржыгер достары Фамагустадан шыққан бай саудагерлер еді, олар оның шешімдеріне әсер ете алатын. Сұлтан Александрияны басып алудың қорлығын енді көтере алмады және Петірмен достық қарым-қатынасқа келісе алмады. Триполиге жасалған шабуыл сұлтанға айқын ескерту болды: ол бейбітшілікке келісіп, сауда жасауға бастаса, әйтпесе шабуылдар жалғаса береді. Сұлтан назарды аудару үшін Кіші Азияның әмірлерін күшейтіп, Корикосқа шабуыл жасау үшін әскер жинады. Петір Корикостағы гарнизонды жаңа әскерлермен нығайтып, түрік шабуылын тойтарды. 1367 жылдың мамырында Анталиядағы гарнизон жалақының кешігуіне байланысты көтеріліс жасады. Петір сол жерге барып, тәртіп орнатып, көтерілістің көшбасшыларын жазалап өлтіді. Каир сұлтанымен бейбітшілікке келісуге келісім болғанмен, оған қол қою мүмкін болмады. 1367 жылдың қыркүйек айының соңында Сирия жағалауына тағы шабуылдар жасалды, Триполи және Тартус, Банияс сияқты Сирия жағалауындағы басқа қалалар қайта басып алынып, тоналды. Бірақ, дауылдың салдарынан шабуылдаушы күштер Латакияға түсе алмады, содан кейін олар Айасқа шабуыл жасау үшін солтүстікке жылжыды, бірақ жақын маңдағы қамалға шабуыл жасаудан бас тартты. Фамагустаға оралғаннан кейін Сидонға шабуыл жасап, үш сауда кемесі мен тағы бір кемені тартып алды, содан кейін Кипрге қайта оралды. Леонтий Махайрас жазғандай, Петір Триполиді ұстай алмауының себебі қаланың қабырғасы болмауы еді.

Қаржы

Еуропа бойынша саяхаттары мен соғыстары үшін оған ақша қажет болды. Мемлекеттік кірісі жоғары болғанына қарамастан, ол одан да көп ақша табуға тырысты, сондықтан кипрлік шаруаларға өздерінің бостандықтарын сатып алу құқығын берді. Осы ереже көптеген кипрліктерге пайда келтірді. Оның кірісінің тағы бір көзі – Исламдық Левантқа жасаған шапқыншылықтары болды.

Өлім

Римде болғанда, Армения барондары оны король деп жариялап, елдерін құтқаруға шақырып, көмек сұрады. Ол Кипрге қайтып келді, бірақ ішкі дау-дамайларға тонып кетті. Еуропада ұзақ болғандықтан, Елеонора патшайым адал болмаған, ол оған жақын ақсүйектерге тирандық көрсетіп, ағаларын өшіктіріп, кек алды. 1369 жылдың 17 қаңтарында ол Никосиядағы Ла Кава сарайында төсегінде үш рыцарінің қолынан қаза болды. Өмірін ерте тоқтатып жіберген қатал мінезіне қарамастан, оның рыцарлық ізденісі мен крест жорығына деген ынтасы оны ерліктің үлгісі деп есептеуге себеп болды. Ол Кипр корольдерінің дәстүрлі жерленген орны – Никосиядағы Святого Доминика шіркеуіне қойылды. Оның орнын ұлы Петр II басты.