Кіріспе
Блез Паскальдің хаттары 1656–57 жылдары жарық көрді. Lettres provinciales (Облыстық хаттар) – француз философы және теологы Блез Паскальдың Луи де Монтальте деген псевдониммен жазған он сегіз хаттан тұратын серия. Янсенистер мен иезуиттер арасындағы формулярлық даудың қалыбында жазылған бұл хаттар, 1656 жылы Париждегі Сорбоннадағы Теология факультетінде еретик деп танылған көзқарастары үшін сотталған Паскальдың досы Порт-Рояль-де-Шамптан шыққан Антуан Арнольдты қорғауға бағытталған. Бірінші хат 1656 жылдың 23 қаңтарымен, ал он сегізіншісі 1657 жылдың 24 наурызымен даталанған. Көптеген жағдайларда қалған он сегіз хатқа қосымша жиі кездесетін толық емес жиырма бірінші хат та кіреді. Бұл хаттарда Паскаль иезуит теологтары жиі қолданатын риторикалық әдіс – казуистиканы әзілмен сынға алып, иезуиттерді моральдық жайсыздыққа айыптады. «Облыстық хаттарды» жазу кезінде жасырын өмірге мәжбүр болған Паскаль оларды париждік досына провинциядағы моральдық және теологиялық мәселелер туралы баяндама ретінде ұсынды, бұл мәселелер астанадағы зиялы және діни ортаны қозғады. Хаттарда Паскальдің үні жаңа мүміннің ынтасымен және әлемдік адамның зиялы қабілетімен үйлеседі. Олардың стилі діни ықпалынан гөрі, әдеби туынды ретінде де танымалдыққа ие болуына себеп болды. Бұл танымалдылыққа Паскальдің аргументтеріндегі юмор, сықақ және сатира да үлкен үлес қосты. Хаттар Вольтер және Жан-Жак Руссо сияқты француз жазушыларының прозасына да әсер етті. Паскальдің шеберлікпен жазған «Облыстық хаттары» Порт-Рояль теологтарының еңбегісіз мүмкін болмас еді. Шын мәнінде, Паскаль қолданған көптеген аргументтер Арнольдтың «Jésuites моральдық теологиясында» кездеседі, бұл иезуит Николя Коусенді Паскальдің қаралауына жауап беруге итермеледі. Паскальдің иезуиттердің казуистикасы туралы негізгі көзі Антонио Эскобардың «Summula casuum conscientiae» (1627) еңбегі болды, оның бірнеше тұжырымдары кейіннен Папа Иннокентий XI айыптады. Парадоксалды түрде, «Облыстық хаттар» саяси және теологиялық деңгейде жеңіліс пен моральдық деңгейде жетістікке жетті. 1. Бір жағынан, Құдай жанға сүйіспеншіліктің белгілі бір мөлшерін құяды, бұл оны бұйрылған нәрсеге бейімдейді, ал екінші жағынан, қарсы тұратын құштарлық оны кері бағытта жетелейді. 2. Құдай жанға өзінің әлсіздігін білдіреді. 3. Құдай оны емдей алатын дәрігердің білімін ашады. 4. Құдай оған емделуге деген құштарлықты сезіндіреді. 5. Құдай оған дұға етуге және көмек сұрауға шақырады. «Егер осылардың бәрі орын алып, жан арқылы өтпесе», - деп қосты иезуит, «әрекет дұрыс күнә емес және оны кінәлауға болмайды, М. Ле Мойн осы жерде және одан кейін көрсеткендей». Паскаль бұл «жамандықтары ақыл-ойынан асып кеткен» және «барлық түрлі ләззаттардың мәңгілік айналымына» берілгендердің бәрі, егер олар өз әрекеттерінің зиянды екенін білмесе, осы іліммен ақталады дегенді білдіреді. Ол Киелі кітапқа сілтеме жасап, Құдайға сенетін, бірақ зұлым іс-әрекеттерін білмейтіндер (және осылайша, иезуиттердің «нақты рақымынан» уақытша айырылғандар) әлі де күнәкар екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, Паскаль Этьен Бонидің «Сомме дес грехи, которые совершаются во всех штатах» (Париж, 1634) еңбегінің авторы Аристотельді осы күнә туралы ілімді (Бонидің пікірінше, адам әрекетті білген жағдайда ғана тиімді бола алады) ақтауға тырысуын сынайды. Бауньи Аристотельдің «Никомах этикасының» III, 1-ші тарауынан үзінді келтіріп, ерікті әрекет үшін жақсы немесе жаман екенін білу қажеттігін айтады. Паскаль, сондай-ақ Аристотельдің сөзін келтіріп (бұл пікір таласта ол осы аргументті қолданған жалғыз адам болған сияқты), Аристотель тек іс-әрекеттің нақты жағдайларын білу туралы ғана айтты, бірақ жақсылық пен жамандықты ажырата білу қабілеті туралы мүлдем емес, өйткені Аристотель бұл қабілетсіз адам мүлдем кешірілмейді, керісінше, жаман адам деп саналады деп мәлімдеді.
The Lettres provinciales (Provincial letters) are a series of eighteen letters written by French philosopher and theologian Blaise Pascal under the pseudonym Louis de Montalte. Written in the midst of the formulary controversy between the Jansenists and the Jesuits, they are a defense of the Jansenist Antoine Arnauld from Port Royal des Champs, a friend of Pascal who in 1656 was condemned by the Faculté de Théologie at the Sorbonne in Paris for views that were claimed to be heretical. The first letter is dated January 23, 1656 and the eighteenth March 24, 1657. A fragmentary nineteenth letter is frequently included with the other eighteen. In these letters, Pascal humorously attacked casuistry, a rhetorical method often used by Jesuit theologians, and accused Jesuits of moral laxity. Being quickly forced underground while writing the Provincial Letters, Pascal pretended they were reports from a Parisian to a friend in the provinces, on the moral and theological issues then exciting the intellectual and religious circles in the capital. In the letters, Pascal's tone combines the fervor of a convert with the wit and polish of a man of the world. Their style meant that, quite apart from their religious influence, the Provincial Letters were popular as a literary work. Adding to that popularity was Pascal's use of humor, mockery, and satire in his arguments. The letters also influenced the prose of later French writers like Voltaire and Jean Jacques Rousseau. Brilliantly written by Pascal, the Provincial Letters would not have been possible without the work of theologians from Port Royal; indeed, most of the arguments Pascal deployed were already to be found in Arnauld's Théologie morale des Jésuites, something which led the Jesuit Nicolas Caussin to reply to Pascal's perceived libel. Pascal's main source on Jesuit casuistry was Antonio Escobar's Summula casuum conscientiae (1627), several propositions of which would be later condemned by Pope Innocent XI. Paradoxically, the Provincial Letters were both a success and a defeat: a defeat, on the political and theological level, and a success on the moral level.1. On the one hand, God sheds abroad on the soul some measure of love, which gives it a bias toward the thing commanded; and on the other, a rebellious concupiscence solicits it in the opposite direction. 2. God inspires the soul with a knowledge of its own weakness. 3. God reveals the knowledge of the physician who can heal it. 4. God inspires it with a desire to be healed. 5. God inspires a desire to pray and solicit his assistance. "And unless all these things occur and pass through the soul," added the Jesuit, "the action is not properly a sin, and cannot be imputed, as M. le Moine shows in the same place and in what follows." Pascal replied, that this meant that all those whose "vices have got the better of their reason" and who indulge in "a perpetual round of all sorts of pleasures", so long as they are ignorant of the immorality of their actions, were excused by this doctrine. While he argued, citing the Bible, that those who did believe in God but were deprived of knowledge of their evil actions (and thus deprived, for a moment, of the Jesuits' "actual grace") were still sinners. Furthermore, Pascal ridiculed the attempt of Etienne Bauny, author of a Somme des péchés qui se commettent en tous états (Paris, 1634), to use Aristotle to justify this doctrine of sin (which could, according to Bauny, only be effective if man possessed the knowledge of the action). Bauny thus quoted the Nicomachean Ethics, III, 1, alleging that a voluntary action needed knowledge of what was good or evil in it. Pascal replied, also quoting Aristotle (he seemingly was the only one to use this argument in this debate), that Aristotle spoke only of knowledge of the actual circumstances of the act, but not at all of the capacity to discriminate between good and evil – since Aristotle stated that one who was devoid of that capacity was not excused at all, but rather considered a vicious man.
Казуистика
Қалған хаттар негізінен иезуиттердің казуистикасына шабуыл жасау болып табылады. Бесінші хат, полиция іздестіруінен кейін ашық түрде жарық көрген, ясеннистік достық баспаларда, әсіресе иезуиттердің моральдық ықтималдық іліміне қарсы сынға арналған, оған сәйкес, «әдеби пікір» қабылдауға болады, яғни, егер ол басқа пікірден аз ықтимал болса да, теологтың өкілеттігімен сенуге болатын пікір, әсіресе қандай мінез-құлық ұстану керек, күнәлардың сипаты және т.б. Паскаль иезуит казуистерінің жазған түрлі кітаптарынан, атап айтқанда Антонио Эскобар мен Мендозаның үлкен табысқа жеткен *Summula casuum conscientiae* (1627), сондай-ақ Томас Санчес, Винченцо Филлиуччи (иезуит және Санкт-Петербургтегі қамауда ұстау), Антонино Диана, Пол Лейман, Этьен Бауни, Луи Целот, Валериус Регинальдус, Бернард Лами (сойқыншылықты қорғау үшін 1649 жылы 8 қазанда Лювен факультеті цензура жасаған) т.б. Бесінші хатта ол қытайлық ырымдарды өткізудегі дауға қатысты, ол иезуиттердің айыптауымен және *Congregatio de Propaganda Fide*-нің кез-келген сылтаумен жалған тәңірлерге табынуды тыйым салу шешімімен аяқталды. Ол сондай-ақ христиандық ізгіліктер мен табиғи ізгіліктер арасындағы қарым-қатынас мәселесіне назар аударды, ол 17-ғасырдың бірінші жартысында талқыланды, Жан-Пьер Камю мен Арнольдан кейін Паскаль иезуит Антуан Сирмондқа шабуыл жасады, ол табиғи ізгіліктер мен христиандық ізгіліктер арасындағы сәйкестікті іс жүзінде мойындады. 1656 жылы 10 сәуірде жазылған VI хаттан бастап, Паскаль иезуиттердің казуистикасы мен оның «релаксациялы мораль» туралы көптеген мысалдар келтіреді, көптеген дереккөздерді келтіреді (олардың көбі Эскобардан келді). Ол казуистиканы негізінен иезуит мәтіндерін келтіре отырып, ораза ұстауға жол бермеу үшін (Винченцо Фильюччидің *Moralium quaestionum de christianis officiis et casibus conscientiae tomus*, Лион, 1622; Эскобар жиі келтіреді) негіздерді келтіреді; кедейлерге беруден (Дианадан Габриэль Васкеске жанама түрде сілтеме жасау; Эскобардан Санчестің дәл бір цитатын келтіре отырып, ол Пьос IV-тің *Contra sollicitantes* және Пьос V-тің *Contra clericos* паптық бұқаларынан, соңғысы содомит діни қызметкерлеріне қарсы бағытталған); Жетіінші хатта, қастандықтарға (әсіресе дін қызметкерлеріне) және екіжақты қастандықтарға жол беретін ұсыныстар, егер қайырымдылық қайырымдылыққа бағытталмаса; басқалары сотқа өшімдікке жол беруді, егер ол жемқорлыққа жол бермеу үшін арналған болса; басқаларға жемқорлыққа жол бермеу; «Мен тағы да ант беремін» немесе «Мен ұрлаймын» деген сөздерді айқайта айтып, басқалардың келісімшарттарын бұзу, мысқылықпен «Мен ант беремін» дегенді және басқаларды ұрлауды» деп айқайта айтты. Кейіннен осы қорқынышты ұсыныстардың бірқатары Папа Иннокентий XI-нің айыптауымен аяқталды. Тоғызыншы хатта иезуит «Пилагиоға ашылған жұмақ, Құдайдың анасына арналған жүз ғибадат, оңай орындалады» деп аталатын кітапты келтіріп, көкке кірудің оңай жолдарын түсіндіреді. Оныншы хат мойындау рәсімін жеңілдету үшін казуистік процедураларға және ару мен өкініштің тиісті рөлдері арасындағы пікірталасқа арналған; иезуит кейіпкері адамның құтқарылуы үшін тек өкініш пен өкініш құрметіне қосылған ару жеткілікті деп мәлімдейді, ал баяндаушы өкініш пен Құдайдың сүйіспеншілігінің қажеттілігін талап етеді, бұл туралы Янсенстер, әббе де Сент-Сиран және Янсениус жиі келтіретін Киелі кітап үзінділерін келтіреді. Он үшінші және он төртінші хаттар иезуиттердің адам өлтіруді заңды деп тануын сынға алады. Соңғысында Паскаль иезуиттердің ең қорқынышты ұсыныстарын талқылаудан бас тартады, тирандықтар мен аборттарды заңды етеді. Ол басқалармен қатар Анкира Синоды (341) кезінде ресми түрде қабылданған қасақана кісі өлтірген күнәкарларға арналған шіркеудің өкініш саясатын келтіреді. Он жетінші хатта Паскаль Янсениус жұмысына Папаның *Cum Occasione* папалық бұғысында айыптайтын 5 ұйғарымның енгізілуіне қатысты «de facto vs de juris» пікірталасын және тиімді рақым мәселесін қайта қарастырды (толық мәлімет үшін Формулярлық дауды қараңыз). Порт-Рояль мен Паскаль, Рим папасы осы 5 ұйғарымды еретикалық деп айыптаса да, оларды Янсениустан таппайды деп дәлелдеді. Сонымен қатар, олар папа тек сенім мәселесінде ғана билік етеді деп мәлімдеді, ал техникалық де факто мәселесінде емес. Осылайша, Паскаль иезуиттердің дәлелдерін негізге ала отырып, Яссенистің еңбегінде осы 5 ұйғарым жоқ деп сенуді еретик деп санауға болмайды деп, Паптың айыптауы тек ерестің өзіне ғана шектелгенін, оларды Яссенистің еңбегіне енгізу...
Реакциялар мен мұра
Lettres provinciales-ке болған реакция айтарлықтай болды. Паскальдың өткірлігі, юморі және езелгі институттарды сынайлау арқылы жасаған шабуылдары оның еңбектерін өте танымал етті. Бірақ, оның жариялануы көбінесе жасырын баспа арқылы жүрді, ал 1660 жылы Людовик XIV кітапты тыйым салып, оны жойып, өртеуге бұйырды. Шіркеу оны Index Librorum Prohibitorum тізіміне енгізді. Паскальдің өзі де жасырын өмір сүріп, арзан қонақ үйлерде тұруға мәжбүр болды. Дегенмен, хаттар сақталып қалды және Вольтер мен Жан-Жак Руссо сияқты кейінгі француз жазушыларының прозасына әсер етті. Жетінші хаттан алынған "ниеттің бағыты" туралы бөлім Мольердің "Тартуф" пьесасына әсер етті (IV акт, V көрініс, 1489–1493). Олар алғаш рет Антуан Арнольд тарапынан латын тіліне аударылды, содан кейін көптеген басқа тілдерге, соның ішінде 1657 жылы ағылшын тіліне (Les Provinciales, немесе Иезуиттердің құпиясы, Сорбоннада янсенистер мен молинистер арасындағы қазіргі даулар туралы жазылған хаттарда ашылған, Лондон, Ройстон, 1657) англикандық теолог Генри Хаммонд аударды, ал 1684 жылы Бальтазар Винфельд француз, латын, испан және итальян тілдерінде полиглот аудармасын жариялады.
Ықтималдық туралы
"О, иә, – деді ол, – біз жауапты қалай қаласақ солай береміз; немесе, дәлірек айтқанда, біздің кеңесімізді сұраған адамдарға қалай ыңғайлы болса солай. Міне, біздің ережелеріміз, Лейман, Васкес, Санчес және жиырма төрт қадірлі тұлғалардан алынған, Лейманның сөздерімен: «Дәрігер кеңес сұрағанда, өзінің пікірі бойынша ғана емес, тіпті өзінің пікіріне қайшы кеңес бере алады, егер бұл пікір кеңес сұраған адамға артық тиімді немесе ұнамды болса – si forte haec favorabilior seu exoptatior sit. Мен одан да әрі барып айтамын: егер ол кеңес сұраған адамға білімді адамның ықтимал деп санайтын пікірін берсе, тіпті ол өзінің санасында мүлдем жалған екеніне көз жеткізсе де, онда ешқандай ақылға сыймас нәрсе жоқ». (V хат)
"Басқаша айтқанда, – дедім мен, – олар дін қызметкерлері, ақсүйектер және қара халық үшін қағидалар жасап алған. Мен оларды естігім келіп қызығамын." (VI хат)
"Есің қысқа екен, – деді монах. – Мен сені жақында аталарымыз Селло мен Реджинальдтың айтуынша, 'адамгершілік мәселелерде біз ежелгі аталарды емес, қазіргі заманғы казуисттерді бағалауымыз керек' деп айтпадым ба?" (VI хат)
"In other words," said I, "they have got maxims for the clergy, the nobility, and the commons. Well, I am quite impatient to hear them." (Letter VI)
"You have a very short memory, returned the monk. "Did I not inform you a little ago that, according to our fathers Cellot and Reginald, 'in matters of morality we are to follow, not the ancient fathers, but the modern casuists?'" (Letter VI)
Антонино Диананың жекпе-жектерді ақтауы туралы
"Егер джентльмен, – дейді ол Диана келтірген үзіндіде, – егер оған дуэльге шақырылған болса, дінсіз екені белгілі болса және егер ол ашық және салғырт түрде берілген әдеттері адамдарды оның Құдайдан қорқудан емес, қорқақтықтан туындайды деген қорытуға әкелсе, оны «құс емес, еркек» деп айтуға итермелейтін болса, *gallina, et non vir*; мұндай жағдайда ол өз ар-намысын сақтау үшін белгіленген жерге баруы мүмкін – әрине, дуэльге қатысу ниетімен емес, тек оны шақырған адам оған әділетсіз шабуыл жасаса, өзін қорғау үшін. Оның бұл әрекеті, өзінен қарағанда, толығымен бейтарап болады; себебі, бір адамның далаға шығып, біреумен кездесуді күтіп серуендеуі және шабуылға ұшыраған жағдайда өзін қорғауында қандай моральдық жамандық бар? Осылайша, джентльмен ешқандай күнә жасамайды; себебі, бұл іс жүзінде шақыруды қабылдау деп есептелмейді, оның ниеті басқа жағдайларға бағытталған, ал шақыруды қабылдау – жекпе-жекке қатысу ниетімен, біз джентльменнің мұндай ниеті болмағанын болжаймыз. – «Сіз маған берген уәдені орындамадыңыз, мырза», – дедім мен. – «Бұл, әдетте, дуэльге рұқсат беру емес; керісінше, казуист осы амалдың тыйым салынғанына сенімді, сондықтан ол осы әрекетке рұқсат берген кезде оны дуэль деп атаудан сақтанады». (VII хат) "Бұл – өте ізгілікпен жасалған кісі өлтіру!" – дедім мен. – «Дегенмен, оның ізгілігіне қарамастан, егер адамға жауына опасыздықпен кісі қолуға рұқсат берілсе, ол қастандық болып саналады». (VII хат)
"A most pious assassination!" said I. "Still, however, pious though it be, it is assassination, if a man is permitted to kill his enemy in a treacherous manner." (Letter VII)
Пайдақорлық және сиқыршылық туралы
Біздің аталарымыздың пікірінше, өсімпұл – пайызды өсімпұл ретінде алу ниетінен ғана тұрады. Эскобар сәйкесінше, қалай өсімпұлдан аулақ болуға болатынын көрсетеді, жай ғана ниетті өзгерту арқылы. (VIII хат) "Санчес айтқандай, мұнда ерекшелік бар. Егер сиқыршы шайтандық өнерді білмесе – *si sit artis diabolicae ignarus* – ол нәрсені қайтаруға міндетті: бірақ егер ол тәжірибелі сиқыршы болса және шындыққа жету үшін бар күшін салса, міндеттемесі тоқтатылады; себебі мұндай сиқыршының еңбегін белгілі бір ақша сомасына бағалауға болады." "Бұнда бір мәні бар", - дедім мен, "өйткені бұл бақсыларды өнерлерінде шеберлікке жетуге, адал табыс табуға, сіз айтар болсаңыз, халыққа адал қызмет ету арқылы үміттендіру үшін тамаша жоспар." (VIII хат)
"Distinguo, as Sanchez says, here. If the magician be ignorant of the diabolic art – si sit artis diabolicae ignarus – he is bound to restore: but if he is an expert sorcerer, and has done all in his power to arrive at the truth, the obligation ceases; for the industry of such a magician may be estimated at a certain sum of money." "There is some sense in that," I said; "for this is an excellent plan to induce sorcerers to aim at proficiency in their art, in the hope of making an honest livelihood, as you would say, by faithfully serving the public." (Letter VIII)
Басқа
Мен қысқа хат жазар едім, бірақ уақытым жетпеді. (XVI хат)
Облыстық хаттар туралы цитаталар
Вольтер хаттардың ұлылығы туралы былай деді: "Барлық түрлі шешендік осы хаттарда кездеседі". Ол оларды "Францияда жарық көрген ең жақсы жазылған кітап" деп атады. Босуэге өзі жазбағанда қандай кітап жазғысы келетінін сұрағанда, ол Паскальдің "Провинциялық хаттары" деп жауап берді.