Мойзе Эмиро: Француз дінтанушысы және метафизигі

Кіріспе

Француз протестант теологы және метафизигі (1596–1664 жж.)

Моиз Эмиро (латынша: Moyses Amyraldus; 1596 жылдың қыркүйегі – 1664 жылдың 8 қаңтары), ағылшын тіліндегі мәтіндерде көбінесе Мозес Эмиро деп аталады, француз гугеноты, реформат теологы және метафизигі болған. Ол Христостың құрбандығының және өсиет теологиясының мәніне қатысты кальвин теологиясына өзгерістер енгізген амиральдизм доктринасының авторы.

Өмір

Эмиро Бургиль қаласында, Анжу провинциясындағы Чанжон аңғарында дүниеге келді. Оның әкесі заңгер болғандықтан, оны да сол мамандыққа дайындап, гуманитарлық ғылымдарды Орлеанда оқығаннан кейін Пуатье университетіне жіберді. Университетте ол заң ғылымдары бойынша бакалавр (BA) дәрежесін алды. Университеттен үйіне қайтып келе жолда Саумр қаласынан өтіп, ондағы протестант шіркеуінің пасторымен кездесіп, осы пастор оны қаланың губернаторы Филипп де Морнеймен таныстырды. Жас Эмироның қабілеті мен біліміне тәнті болған олар, оны заңнан теологияға ауысуға ынталандырды. Әкесі оған филология және философиялық білімін қайта қарап, Кальвиннің «Институттарын» оқып шығуға кеңес берді. Ол солай жасады және теологияны таңдады. Ол Саумр академиясына көшіп, Джон Камероннан білім алды, ол оны ең талантты шәкірті деп есептеді. Ол жақсы білім алып, француз протестант шіркеуінің діни қызметкері болуға лайық деп танылды. Сол кездегі азаматтық соғыстар мен жағдайлар оның жолына кедергі келтірді. Оның алғашқы шіркеуі Мэн провинциясындағы Сент-Эйньян қаласында болды, онда ол екі жыл қызмет етті. Парижге көшіп келген Жан Дайль Саумр шіркеуіне Эмироны өзінің орнына тағайындауды ұсынды, оны «өзінен де жоғары» деп мақтап айтты. Сол кезде Саумр университеті де оны теология профессоры қылып қарастырды. Париж және Руан қалаларының ірі шіркеулері де оны қолдады және оны жеңіп алу үшін өкілдерін Анжу провинциялық синодына жіберді. Эмиро бұл шешімді синодқа қалдырды. 1633 жылы ол Саумрға тағайындалды, сонымен қатар пасторлық қызметпен бірге профессорлық қызметке де ие болды. Оның тұсауын алу кезінде ол «De Sacerdotio Christi» тақырыбында диссертация қорғады. Оның профессорлары Луи Каппель және Жозеу де ла Плейс болды, олар да Камеронның шәкірттері және өмір бойы достары болды, сонымен қатар теология бойынша емтихан тапсыратын студенттердің диссертациялары жинағы «Theses Salmurienses» жинағын жасауға бірлесіп жұмыс істеді. Эмиро француз протестантизміне жаңа бағыт берді. 1631 жылы ол «Діндер туралы» еңбегін жариялады және осы жылдан бастап шіркеудегі маңызды тұлғалардың біріне айналды. 1631 жылы Шарентон ұлттық синодында Анжу, Туран және Мэн провинциялық синодының өкілі ретінде тағайындалды, ол корольге Нант жарлығының бұзылуы мен талаптарына қатысты шағымдарын ұсыну үшін оратор болып тағайындалды. Бұрынғы депутаттар патшаға тізе бүгіп сөйлеген болса, католиктерге тұруға рұқсат етілген еді. Эмиро жиналыс оны тұруға рұқсат берсе ғана сөйлеуге келісті. Оған қарсы күшті қарсылық болды. Кардинал Ришелье өзі, одан төмен шенді лауазымды тұлғалармен бірге, Эмироны жеке кездесуде тізе бүгуге көндіруге тырысты, бірақ Эмиро өз ұстанымынан мойын бұрмады және оны жүзеге асырды. Оның осы оқиғаға байланысты жасаған «орациясы» француздық «Меркуре» журналында бірден жарияланды және француз протестантизмінің тарихындағы маңызды оқиға болып сақталды. Оның бұл мәселе бойынша қатысуы болмаған кезде, жиналыс лютерандардың Франциядағы реформацияланған шіркеулермен Иеміздің дастарқанында қатысуына рұқсат беру туралы мәселені талқылады. Ол оралғанға дейін бұл мәселе оң шешімге ие болды, бірақ ол бұл шешімді керемет шешендікпен мақұлдады және содан бері Реформацияның негізгі ілімдерін ұстанатын барлық шіркеулер арасындағы қарым-қатынасты сақтауда алдыңғы қатарда болды. Пьер Бейль Эмироның авторы болған отыз екі кітаптың атауларын келтіреді. Бұл оның сол кезде Еуропаны дүр сілкіндірген және мазалаған тағдыр және арминиандыққа қатысты барлық маңызды дауларға қатысқанын көрсетеді. Ол өзінің ұстазы Камеронның кальвинизмін берік ұстады, бірақ Англиядағы Ричард Бакстер сияқты, өзінің кеңдігі мен қайырымдылығымен түрлі түсініксіздіктерге ұшырады. 1634 жылы ол «Трайт де ла предостиниация» еңбегін жариялады, онда ол «Универсализм гипотетикусы» арқылы предостиниацияның қатал ерекшеліктерін жұмсартуға тырысты. Ол Құдай барлық адамның сенімін сақтап, бақытты өмір сүруін алдын ала белгілеп қойғанын үйретті. Бұл ерестік айыбына себеп болды, ол 1637 жылы Аленсонда өткен және Бенджамин Баснаж (1580-1652) төрағалық еткен ұлттық синодта ақталды. 1644 жылы Шарентондағы ұлттық синодта бұл айып тағы да көтеріліп, ол тағы да ақталды. 1659 жылы Лодундағы синодқа жасалған үшінші шабуыл да сәттілік әкелген жоқ. Саумр университеті француз протестанттығының университетіне айналды. Эмироның лекцияларына жүзге жуық студент қатысты. Олардың бірі Уильям Пенн болды, ол кейіннен Америкада Пенсильвания штатын құрды, оның негізінде Эмироның діни еркіндік туралы көзқарастары жатты. Эмироның тағы бір тарихи рөлі Пьер ле Гуз де ла Бершьер (1600-1653) бастамасымен жасалған, Гренобль парламентінің бірінші президенті, Саумрге жер аударылғаннан кейін Франция католиктері мен француз протестанттарының қайта құру және бірігу жолындағы келісімдерде белсенді қатысуы болды. Ришелье Эмиромен жеке кездесулерінде үлкен жеңілдіктер жасады, бірақ Англиядағы Вустер Хаус келісімдері сияқты, олар сәтсіз аяқталды. Эмироның саяси білімі мен шешендігіне барлық тарап мойын бұрды. Оның «1641 жылғы Діннің сенімінде ақиқатты түсіну және ақылды төмендету» еңбегі оны метафизик ретінде жоғары деңгейге көтерді. Оның даулы жазбаларын есептемегенде, ол француз протестанттығының қарапайым халқы үшін ұзақ жылдар бойы «үйдің отын жағуға арналған» рухани кітаптардың көптеген серияларын қалдырды. Олардың ішінде «Өлімнен кейін адалдардың жағдайы», «Иеміздің дұғасы туралы», «Іздердің құндылығы туралы», «Ақталу туралы» және Ескі және Жаңа өсиет кітаптарының парафраздары бар. 1657 жылы ауыр құлаудан кейін оның соңғы жылдары әлсіреген. Ол 18 қаңтарда 1664 жылы Саумр қаласында қайтыс болды.

Amyraut was born in Bourgueil, in the valley of the Changeon in the province of Anjou. His father was a lawyer, and, preparing Moses for the same profession, sent him, on the completion of his study of the humanities at Orléans, to the university of Poitiers. At the university he took the degree of licentiate (BA) of laws. On his way home from the university he passed through Saumur, and, having visited the pastor of the Protestant church there, was introduced by him to Philippe de Mornay, governor of the city. Struck with young Amyraut's ability and culture, they both urged him to change from law to theology. His father advised him to revise his philological and philosophical studies, and read over Calvin's Institutions, before finally determining a course. He did so, and decided on theology. He moved to the Academy of Saumur and studied under John Cameron, who ultimately regarded him as his greatest scholar. He had a brilliant course, and was in due time licensed as a minister of the French Protestant Church. The contemporary civil wars and excitements hindered his advancement. His first church was in Saint Aignan, in the province of Maine. There he remained two years. Jean Daillé, who moved to Paris, advised the church at Saumur to secure Amyraut as his successor, praising him "as above himself." The university of Saumur at the same time had fixed its eyes on him as professor of theology. The great churches of Paris and Rouen also contended for him, and to win him sent their deputies to the provincial synod of Anjou. Amyraut had left the choice to the synod. He was appointed to Saumur in 1633, and to the professor's chair along with the pastorate. On the occasion of his inauguration he maintained for thesis De Sacerdotio Christi. His co professors were Louis Cappel and Josué de la Place, who also were Cameron's pupils and lifelong friends, who collaborated in the Theses Salmurienses, a collection of theses propounded by candidates in theology prefaced by the inaugural addresses of the three professors. Amyraut soon gave to French Protestantism a new direction. In 1631 he published his Traité des religions; and from this year onward he was a foremost man in the church. Chosen to represent the provincial synod of Anjou, Touraine and Maine at the 1631 National Synod of Charenton, he was appointed as orator to present to the king The Copy of their Complaints and Grievances for the Infractions and Violations of the Edict of Nantes. Previous deputies had addressed the king on their bent knees, whereas the representatives of the Catholics had been permitted to stand. Amyraut consented to be orator only if the assembly authorized him to stand. There was intense resistance. Cardinal Richelieu himself, preceded by lesser dignitaries, condescended to visit Amyraut privately, to persuade him to kneel; but Amyraut held resolutely to his point and carried it. His "oration" on this occasion, which was immediately published in the French Mercure, remains a striking landmark in the history of French Protestantism. During his absence on this matter the assembly debated "whether the Lutherans who desired it, might be admitted into communion with the Reformed Churches of France at the Lord's Table." It was decided in the affirmative previous to his return; but he approved with astonishing eloquence, and thereafter was ever in the front rank in maintaining intercommunion between all churches holding the main doctrines of the Reformation. Pierre Bayle recounts the title pages of no fewer than thirty two books of which Amyraut was the author. These show that he took part in all the great controversies on predestination and Arminianism which then so agitated and harassed all Europe. Substantially he held fast the Calvinism of his preceptor Cameron; but, like Richard Baxter in England, by his breadth and charity he exposed himself to all manner of misconstruction. In 1634 he published his Traité de la predestination, in which he tried to mitigate the harsh features of predestination by his Universalismus hypotheticus. God, he taught, predestines all men to happiness on condition of their having faith. This gave rise to a charge of heresy, of which he was acquitted at the national synod held at Alençon in 1637, and presided over by Benjamin Basnage (1580–1652). The charge was brought up again at the national synod of Charenton in 1644, when he was again acquitted. A third attack at the synod of Loudun in 1659 met with no better success. The university of Saumur became the university of French Protestantism. Amyraut had as many as a hundred students in attendance upon his lectures. One of these was William Penn, who would later go on to found the Province of Pennsylvania in America based in part on Amyraut's notions of religious freedom Another historic part filled by Amyraut was in the negotiations originated by Pierre le Gouz de la Berchère (1600–1653), first president of the parlement of Grenoble, when exiled to Saumur, for a reconciliation and reunion of the Catholics of France with the French Protestants. Very large were the concessions made by Richelieu in his personal interviews with Amyraut; but, as with the Worcester House negotiations in England between the Church of England and nonconformists, they inevitably fell through. On all sides the statesmanship and eloquence of Amyraut were conceded. His De l'elevation de la foy et de l'abaissement de la raison en la creance des mysteres de la religion (1641) gave him early a high place as a metaphysician. Exclusive of his controversial writings, he left behind him a very voluminous series of practical evangelical books, which have long remained the "fireside" favourites of the peasantry of French Protestantism. Amongst these are Estat des fideles apres la mort; Sur l'oraison dominicale; Du merite des oeuvres; Traité de la justification; and paraphrases of books of the Old and New Testament. His closing years were weakened by a severe fall he met with in 1657. He died on 18 January 1664 in Saumur.

XVII ғасырдағы қарсыластар

Кальвинисттік ортодоксияны Амироут пен Саумурға қарсы қорғаған бірнеше дінтанушы болды, олардың ішінде Фридрих Спангейм (1600–1649) және Франсис Турретин (1623–1687) есімдері бар. Нәтижесінде, Саумур теологиясы мен Амиралдизмге қарсы әрекет ету үшін Хельветикалық консенсус жазылды.