Кіріспе
Француз протестант пасторы және жазушысы Якоб Аббади (abadi; шамамен 1654 – 25 қыркүйек 1727), сондай-ақ Жак немесе Джеймс Аббади деп те белгілі, француз протестант пасторы және жазушысы болған. Ол Ирландиядағы Киллалое кафедрасының деканы атанды.
Jakob Abbadie (abadi; c. 165425 September 1727), also known as Jacques or James Abbadie, was a French Protestant minister and writer. He became Dean of Killaloe, in Ireland.
Өмір
Жак Аббадие, мүмкін 1654 жылы Бьарнның Най қаласында дүниеге келген, бірақ 1657 және 1658 жылдары да айтылады; ол, ең болмаса, Виолент де Фортанер мен Пьер Аббадидің үшінші баласы, 1654 жылдың 27 сәуірінде крещениеден өткен Жак Аббадие болған деседі. Сэмюэл Смайлз оны «Бьарнның көрнекті әулетінің мұрагері» деп атады; ата-анасының кедейлігі оның білім алу мүмкіндігінен айырған болар еді, егер ауданның белгілі протестанттары оның біліміне қажетті қаржыны өз мойнына алмағанда. Оның білімі Ней қаласының пасторы Жан де ла Пласетт басшылығымен басталды. Ол Пуйлоренде, Сомюр академиясында және Седан академиясында оқыды, он жеті жасында теология докторы атағын алған деседі. Бірақ 1727 жылдың 5 қазанындағы Daily Courant газетінде жарияланған некрологта: «Христиан дінінің шындығы туралы тамаша трактатын жазуға ол жиырма екіге де толмаған» делінген. Соған шамамен уақытта Фредерик Вильгельм, Бранденбург сайлаушысы оны Берлиндегі француз шіркеуінің пасторы болуға шақырды. Сайлаушы шақыруын Аббадие Парижде тапты, ал оны сайлаушының өкілі граф д’Эспенс жеткізді. Бастапқыда граф д’Эспенстің резиденциясындағы пәтерде орналасқан босқындар қауымы 1685 жылы Нант эдиктының жойылғаннан кейін Бранденбургке көшудің артуына байланысты біртіндеп өсті. Сайлаушы өзінің сарайының ежелгі капелласын қауымға дайындауды бұйырды, ал қызметтерге оның отбасының жас мүшелері жиі қатысты. Аббадие Берлинге 1680 және 1681 жылдары келгені айтылады. Жеті-сегіз жыл бойы ол сайлаушымен жақын қарым-қатынасын пайдаланып, Франциядан, әсіресе туған Беарн провинциясынан келген босқындардың қиын жағдайын жеңілдетті. Аббадие 1688 жылдың 29 сәуірінде қайтыс болған Ұлы сайлаушының өліміне дейін Берлиндегі пасторлық қызметін жалғастырды. 1688 жылы маршал Шомбергпен бірге Англияға барды, ал келесі жылы Лондондағы француз савой шіркеуінің пасторы болды. 1689 жылдың күзінде ол маршалмен бірге Ирландияға барды. Бойн шайқасынан кейін Аббадие Лондонға оралды. Кейіннен ол осы шіркеуде қолданылған ағылшын литургиясының француз тіліне аудармасының жаңа басылымын, Георг I-ге арналған алғы сөзбен бірге жариялады. Ол Лондон мен Дублиндегі уағыздарға жиі шақырылды, бірақ ағылшын тілін жетік білмеуі Англияда оның мансабына кедерлес болды, сондай-ақ Дублиндегі Сент-Патрик шіркеуінің деканатынан айырды, оған Вильгельм III тағайындағысы келген. Аббадие Савойдағы қызметіне берілгендігінен және ағылшын климатынан денсаулығы нашарлады. Сондықтан ол Ирландияға көшті, ал 1699 жылы патша оған Киллалое деканатын берді, оның 1688 жылғы төңкерісті қорғауы оның құрметіне ие болды. Аббадие өмірінің қалған бөлігін жазу және уағыз айтумен өткізді, сонымен қатар, кеңсесінің міндеттерін толық орындамағандықтан (жиі қызметтен қашып отырды), Англия мен Голландияға сапарларымен әртүрлі болды, онда оның көптеген кітаптары басылды. Аббадие «La Vérité» кітабын басып шығару үшін Голландияға барды, «Le Triomphe» және басқа да еңбектерін дайындау кезінде 1720-23 жылдары Амстердамда үш жылдан астам уақыт тұрды. Ол 1723 жылы Ирландияға оралды. Аббадие Киллалое деканы ретіндегі табысы соншалықты аз болғандықтан, ол әдеби көмекшіні жалдай алмады; Армаг архиепискобы Хью Болтер, Аббадие атынан Ирландияның Лорд-лейтенанты Лорд Картеретке жүгініп, оған Лондон епискобы доктор Эдмунд Гибсонға таныстыру хатын алды, содан кейін Аббадие Ирландиядан кетті. Ол Мэрилебонда қоныс тепті. Ол 1727 жылдың 25 қыркүйегінде Мэрилебондағы үйінде 73 жасында қайтыс болды.
Шығармалары
Аббади діни трактаттарымен ең танымал. Олардың бірнешеуі француз тілінен басқа тілдерге аударылып, Еуропа бойынша кеңінен таралды. Олардың ең маңыздылары – «Христиан дінінің шындығы туралы» (1684); оның жалғасы, «Иса Мәсіхтің құдайлығы туралы» (1689); және «Өзін-өзі тану өнері» (1692). Берлинде тұрғанда ол 1684, 1686 және 1688 жылдары Голландияға бірнеше рет сапар шекті, негізінен «Христиан дінінің шындығы туралы» (Traité de la Vérité), 1684 жылғы басылымын қадағалау үшін. Кітап көптеген басылымдардан өтіп, бірнеше тілге аударылды, ал 1694 жылы Генри Луссан оны ағылшын тіліне аударды. Үшінші томмен толықтырылған «Иса Мәсіхтің құдайлығы туралы» (Traité de la Divinité de Nôtre Seigneur Jésus Christ) 1689 жылы Роттердамда жарық көрді. 1719 жылы Лондонда «Ариандық удың қарсы керемет құрал» (A Sovereign Antidote against Arian Poyson) деген атпен ағылшын тіліндегі аудармасы шықты, ал 1777 жылы Абрахам Бут оны «Иса Мәсіхтің құдайлығы христиан дінінің мәні» (The Deity of Jesus Christ essential to the Christian Religion) деген атпен «қайта қарап, түзетіп, бірнеше жерлерде қысқартты». Атеизм, деизм және социнизм сияқты ерестерге қарсы күрескен үш томдық «Трайттың» (Traité) христиандықты қорғауы мақтауға лайық болды. «Реформаталған христиан дінінің шындығы» (La Vérité de la Religion Chrétienne Réformée, 1717) – Рим-католик шіркеуінің ерекше ілімдеріне шабуыл жасайтын, дау тудыратын трактат; оны Мит епискобы болған доктор Ральф Ламберт ағылшын тіліне аударды. Бұл еңбек 1723 жылы «Тағдырдың және Діннің жеңісі; немесе Құдай Ұлының жеті тостағанды ашуы, онда Аянның бірінші бөлігі Тарихта белгілі және Құдай Сөзінде даусыз түсіндіріледі. Христиан дінінің шындығының жаңа және айқын дәлелі» (Le Triomphe de la Providence et de la Religion; ou, l'Ouverture des sept Seaux par le Fils de Dieu) деген атпен аяқталды. Аббади Шомбергпен бірге Ирландияда «Өзін-өзі тану өнері» (L'Art de se connoître soi même; ou, La Recherche des Sources de la Morale) атты ең табысты еңбектерін бастады, ол 1692 жылы Роттердамда жарық көрді және көптеген басылымдардан өтті. Бұл еңбектің басқа тілдерге аудармаларының ішінде Rev. Томас Вудкок жасаған танымал ағылшын нұсқасы «Өзін-өзі тану өнері» (The Art of Knowing One self, 1694) бар. 274 беттік осы еңбектің соңғы 50 беті мақтаныш туралы айтады, ол бес салаға бөлінген: құрметке құштарлық, мақтанғаныш, босқындық, амбиция және текетірестік. Аббадидің ерте жазбаларының ішінде төрт «Жазбалардан әртүрлі мәтіндерге уағыздар» (Sermons sur divers Textes de l'Ecriture, 1680); «Эвхаристиядағы Иса Мәсіхтің денесінің нақты болуы туралы ойлар» (Réflexions sur la Présence réelle du Corps de Jésus Christ dans l'Eucharistie, 1685); және жоғары лауазымдағы тұлғаларға арналған екі өте мақтанға толы сөздер бар, олар тиісінше «Бранденбург сайлаушысының мадақтауы» (Panégyrique de Monseigneur l'Electeur de Brandebourg, 1684); және «Англия, Шотландия, Франция және Ирландия патшайымы Мария Стюарттың мадақтауы» (Panégyrique de Marie Stuart, Reine d'Angleterre, d'Ecosse, de France, et d'Irlande, de glorieuse et immortelle mémoire, décédée à Kensington le 28 décembre 1694, 1695), сондай-ақ Англияда 1695 жылы «біздің марқұм егеменді ханым туралы мадақтау» (A Panegyric on our late Sovereign Lady) ретінде жарық көрді. Бұл төрт шығарма және басқа да уағыздар 1760 жылы Амстердамда үш томдық жинақ ретінде қайта басылды және оған М. Аббадидің өмірі мен шығармалары туралы тарихи эссе (Essai historique sur la Vie et les Ouvrages de M. Abbadie) қосылды. Эвхаристия туралы памфлет 1835 жылы Тулузада «Транссубстанциация туралы төрт хат» (Quatre Lettres sur la Trans substantiation) деген атпен қайта басылды және 1867 жылы Джон В. Хамерслидің ағылшын тіліндегі аудармасында «Эвхаристиядағы химиялық өзгеріс» (the Chemical Change in the Eucharist) ретінде жарық көрді. «Британ ұлтының қорғанысы» (Défense de la Nation Britannique, 1693) – Пьер Бейльдің «Босқындарға маңызды кеңес» (Avis important aux Réfugiés, 1690) еңбегіне жауап ретінде жазылған Даңқты революцияны қорғау. Ол Мэри патшайымның жерлеу рәсіміне арналған сөз сөйледі. Аббади патшаның өтініші бойынша 1696 жылғы Англиядағы соңғы қастандықтардың тарихын жазды (Histoire de la dernière Conspiration d'Angleterre, 1696), ол Голландияда қайта басылды және ағылшын тіліне аударылды, ал Портленд графы мен хатшысы сэр Уильям Трумбулл авторға түпнұсқа құжаттарды ұсынды. Бұл еңбек Аббадидің мансабына көмектесті. Оның жариялануынан кейін «ол кісі оны Ирландияға жіберді, Лорд судьяларына шіркеуде оған қандай да бір мәртебе беруді бұйырды, бұл бұйрық оны Киллау деканатына тағайындау арқылы орындалды» (Daily Courant, 5 қазан 1727). Ол өзінің шығармаларын төрт томдық толық басылымға қайта қарастырды, оған екі жарияланбаған трактат, «Жанның өміршеңдігін дәлелдеудің жаңа тәсілі» (Nouvelle Manière de prouver l'Immortalité de l'Ame) және М. Бейльдің философиялық түсініктемесі туралы жазбалар қосылуы керек еді. Оның өлімінен кейін олардың іздері табылған жоқ.