Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Француз кальвинистік теолог, реформатор және ғалым (1519–1605)
French Calvinist theologian, reformer and scholar (1519–1605)
Теодор Беза (Theodorus Beza; немесе de Besze; 24 маусым 1519 – 13 қазан 1605) – француз кальвинистік протестант теологы, реформатор және ғалым, протестанттық реформацияда маңызды рөл атқарған. Ол Жан Кальвиннің шәкірті болды және өмірінің көп бөлігін Женева қаласында өткізді. Беза Кальвиннен кейін Женева Республикасының рухани жетекшісі болды.
Theodore Beza (Theodorus Beza; or de Besze; June 24, 1519 – October 13, 1605) was a French Calvinist Protestant theologian, reformer and scholar who played an important role in the Protestant Reformation. He was a disciple of John Calvin and lived most of his life in Geneva. Beza succeeded Calvin as the spiritual leader of the Republic of Geneva.
Ерте өмір
Теодор Беза Францияның Бургундиядағы Везеле қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Пьер де Безе, Везеле қаласының корольдік губернаторы, де Безе әулеті деп аталатын Бургундияның танымал әулетінің ұрпағы және ақсүйек тегінен шыққан; анасы Мари Бурдело жомарттығымен белгілі болды. Безаның әкесінің екі інісі болды: Николай, Париж Парламентінің мүшесі; және Клод, Бове епархиясындағы Фромон цистерциандық монастырының аббаты. Николай, үйленбеген, Везеле сапарында Теодорға қатты риза болды, сондықтан ата-анасының рұқсатымен оны Парижге алып барып, білім алуына жағдай жасады. 1528 жылдың желтоқсан айында Теодор Парижден атақты неміс ұстазы Мелхиор Вольмардан сабақ алу үшін Орлеанға жіберілді. Ол Вольмардың үйіне қабылданды, ал бұл күн кейін екінші туған күні ретінде тойланды. Жас Беза көп ұзамай ұстазымен бірге Буржға келді, онда Франция I Францисктің қарындасы Ангулем герцогинясы Маргарет оны шақырды. Ол кезде Бурж Франциядағы Реформация қозғалысының орталығы болды. 1534 жылы Франция I Франциск шіркеудегі жаңашылдыққа қарсы жарлық шығарғаннан кейін Вольмар Германияға оралды. Беза, әкесінің тілегімен, заңгерлік білім алу үшін Орлеанға қайтып, төрт жыл (1535–1539) сонда өткізді. Заңгерлік мамандық оған қызығушылық тудырмады, ол көбінесе ежелгі классиктерді, әсіресе Овидий, Катулл және Тибуллды оқудан ләззат алды. 1539 жылдың 11 тамызында ол заңгерлік лиценциат дәрежесін алды және әкесінің қалауынша Парижге барып, тәжірибе жинауға кірісті. Оған көмектесу үшін туыстары оған екі жәрдемақы алды, олардың кірісі жылына 700 алтын тәжді құрады; ал оның ағасы оны өзінің мұрагері етіп тағайындауға уәде берді. Беза екі жыл Парижде тұрып, әдеби ортада белгілі бір беделге ие болды. Көптеген құлқындардан сақтану үшін екі досының білуімен, ол 1544 жылы қарапайым отбасынан шыққан Клаудин Деноз атты жас қызға үйленуге келісім берді, оған жағдайынша ресми түрде үйленедіндей уәде берді. 1548 жылы ол «Жувенилиа» атты латын поэзиясының жинағын жариялады, бұл оны танымал етті және ол замандастарының ең жақсы латын поэзиясының авторларының бірі саналды. Бірақ оның еңбегі күтпеген сынапқа ұшырады; Филип Шафф айтқандай, «Жаман ойлы адамдар оның жолдарында оның ешқашан айтпаған нәрселерін оқыды және ол тіпті ойда да кінәлі емес қылмыстарды көзге елестетті». Кітабы жарық көргеннен кейін көп ұзамай ол ауырып қалды, ал оның ауруы оның рухани қажеттіліктерін көрсетті. Бірте-бірте ол Мәсіхте құтқарылуды қабылдады, бұл оның рухын көтеріп жіберді. Содан кейін ол сол кездегі байланыстарын үзуге шешім қабылдады және 1548 жылдың 23 қазанында Клаудинмен бірге евангелистердің (Реформация қозғалысының жақтастары) панасы болған Женева қаласына келді.
Theodore Beza was born at Vézelay, in Burgundy, France. His father, Pierre de Beze, royal governor of Vézelay, descended from a Burgundian family of distinction known as the de Beze family and was of noble birth; his mother, Marie Bourdelot, was known for her generosity. Beza's father had two brothers; Nicholas, who was member of Parliament at Paris; and Claude, who was abbot of the Cistercian monastery of Froimont in the diocese of Beauvais. Nicholas, who was unmarried, during a visit to Vézelay was so pleased with Theodore that, with the permission of his parents, he took him to Paris to educate him there. From Paris, Theodore was sent to Orléans in December 1528 to receive instruction from the famous German teacher Melchior Wolmar. He was received into Wolmar's house, and the day on which this took place was afterward celebrated as a second birthday. Young Beza soon followed his teacher to Bourges, where the latter was called by the duchess Margaret of Angoulême, sister of Francis I. At the time, Bourges was the focus of the Reformation movement in France. In 1534, after Francis I issued his edict against ecclesiastical innovations, Wolmar returned to Germany. Beza, in accordance with the wish of his father, went back to Orléans to study law, and spent four years there (1535–39). The pursuit of law had little attraction for him; he enjoyed more the reading of the ancient classics, especially Ovid, Catullus, and Tibullus. He received the degree of licentiate in law August 11, 1539, and, as his father desired, went to Paris, where he began to practice. To support him, his relatives had obtained for him two benefices, the proceeds of which amounted to 700 golden crowns a year; and his uncle had promised to make him his successor. Beza spent two years in Paris and gained a prominent position in literary circles. To escape the many temptations to which he was exposed, with the knowledge of two friends, he became engaged in the year 1544 to a young girl of humble descent, Claudine Denoese, promising to publicly marry her as soon as his circumstances would allow it. In 1548 he published a collection of Latin poetry, Juvenilia, which made him famous, and he was considered one of the best writers of Latin poetry of his time. But his work attracted unexpected criticism; as Philip Schaff says, "Prurient minds read between his lines what he never intended to put there, and imagined offences of which he was not guilty even in thought." Shortly after the publication of his book, he fell ill and his illness, it is reported, revealed to him his spiritual needs. Gradually he came to accept salvation in Christ, which lifted his spirits. He then resolved to sever his connections of the time, and went to Geneva, the French city of refuge for Evangelicals (adherents of the Reformation movement), where he arrived with Claudine on October 23, 1548.
Лозаннадағы мұғалім
Ол Джон Кальвинмен кездесті, ол оны бұрын Вулмардың үйінде кездестірген еді және шіркеуде үйленді. Беза бірден жұмыс таба алмағандықтан, бұрынғы ұстазы Вольмармен кездесу үшін Тюбингенге сапарлады. Ол үйге қайтып бара жатқанда, 1549 жылдың қараша айында Лозаннадағы академияда грек тілінің профессоры болып тағайындалған Пьер Виретке барды. Беза Киелі кітапқа негіделген драма, «Абрахам құрбандық шалған» деген шығарманы жазуға уақыт тапты, онда ол католицизм мен протестантизмді салыстырды және бұл жұмыс жақсы қабылданды. Кейбір өлеңдерде музыкалық орындалу туралы нұсқаулар бар, бірақ музыка сақталған жоқ. 1544 жылы Клемент Маро қайтыс болғаннан кейін, Иоанн Кальвин Безадан Забурлардың француз тіліндегі ұйқасты аудармасын аяқтауды сұрады. Оның отыздан төрт аудармасы 1551 жылы Женевалық Забур кітабының басылымында жарияланды, ал тағы алты аудармасы кейінгі басылымдарға қосылды. Бұл Париж Парламентінің бұрынғы президенті Пьер Лизеге және «отты палатаның» (chambre ardente) басты ұйымдастырушысына бағытталған сатира еді, ол сол кезде (1551) Париждің жанындағы Сент-Виктор аббаттығының басшысы болып, көптеген polemikalyқ жазбаларды жариялаған. Безаның осы кезде қатысқан екі маңызды дау болды. Біріншісі – тағдырдың алдын ала белгіленуі туралы ілім және Кальвиннің Жером Эрмес Болсекпен болған дауы. Екіншісі – 1553 жылдың 27 қазанында Женевада Микаил Серветтің өртелуіне қатысты. Кальвин мен Женевалық билікті қорғап, Беза 1554 жылы «De haereticis a civili magistratu puniendis» атты еңбегін жариялады (1560 жылы француз тіліне аударылды).
He was received by John Calvin, who had met him already in Wolmar's house, and was married in the church. Beza was at a loss for immediate occupation so he went to Tübingen to see his former teacher Wolmar. On his way home, he visited Pierre Viret at Lausanne, who brought about his appointment as professor of Greek at the academy there in November 1549. Beza found time to write a Biblical drama, Abraham Sacrifiant , in which he contrasted Catholicism with Protestantism, and the work was well received. The text of some verses includes directions for musical performance, but no music survives. After Clément Marot's death in 1544, John Calvin asked Beza to complete his French metrical translations of the Psalms. Thirty four of his translations were published in the 1551 edition of the Genevan Psalter, and six more were added to later editions. a satire directed against Pierre Lizet, the former president of the Parlement of Paris, and principal originator of the "fiery chamber" (chambre ardente), who, at the time (1551), was abbot of St. Victor near Paris and publishing a number of polemical writings. Of a more serious character were two controversies in which Beza was involved at this time. The first concerned the doctrine of predestination and the controversy of Calvin with Jerome Hermes Bolsec. The second referred to the burning of Michael Servetus at Geneva on October 27, 1553. In defense of Calvin and the Genevan magistrates, Beza published, in 1554, the work De haereticis a civili magistratu puniendis (translated into French in 1560).
Протестанттардың атынан сапарлар
1557 жылы Беза француз үкіметі тарапынан қудаланып жүрген Италияның Пьемонт аймағындағы вальденстерге ерекше назар аударды. Олардың атынан ол Уильям Фарельмен бірге Бернге, Цюрихке, Базельге және Шаффхаузенге, содан кейін Страсбургке, Момпельгардқа, Баденге және Гёппингенге сапарлады. Баден мен Гёппингенде Беза мен Фарель 1557 жылдың 14 мамырында вальденстердің қасиетті рәсімге қатысты көзқарастары туралы мәлімдеме жасады. Жазбаша мәлімдемеде олардың ұстанымы анық баяндалды және лютерандық теологтар оны жақсы қабылдады, бірақ Берн мен Цюрихте оған қарсы шықты. 1558 жылдың күзінде Беза Фарельмен бірге Страсбург арқылы Вормсқа екінші сапар жасады, француз гугеноттарына қарсы қудалаудан зардап шеккендердің пайдасына империяның Евангелиялық князьдері араға түсуін қамтамасыз етуді үміттене отырып. Вормс колоквиумда жиналған Меланктон мен басқа да теологтармен Беза барлық протестант христиандарының бірігуін ұсынды, бірақ бұл ұсынысты Цюрих пен Берн дәйбеспен қабылдамады. Неміс князьдеріне Франциядағы гугеноттарға қарсы жаулық тоқтағаны және француз сарайына елшілік жіберілмейтіні туралы жалған хабарлар жетті. Осының салдарынан Беза Фарель, Йоханнес Будейус және Гаспар Кармельмен бірге Страсбург пен Франкфуртқа тағы бір сапарға шықты, онда Парижге елшілік жіберу туралы шешім қабылданды.
In 1557, Beza took a special interest in the Waldensians of Piedmont, Italy, who were being harassed by the French government. On their behalf, he went with William Farel to Bern, Zürich, Basel, and Schaffhausen, then to Strasburg, Mömpelgard, Baden, and Göppingen. In Baden and Göppingen, Beza and Farel made a declaration concerning the Waldensians' views on the sacrament on May 14, 1557. The written declaration clearly stated their position and was well received by the Lutheran theologians, but was strongly disapproved of in Bern and Zurich. In the autumn of 1558, Beza undertook a second journey with Farel to Worms by way of Strasburg in the hopes of bringing about an intercession by the Evangelical princes of the empire in favor of the persecuted brethren at Paris. With Melanchthon and other theologians then assembled at the Colloquy of Worms, Beza proposed a union of all Protestant Christians, but the proposal was decidedly denied by Zurich and Bern. False reports reached the German princes that the hostilities against the Huguenots in France had ceased and no embassy was sent to the court of France. As a result, Beza undertook another journey with Farel, Johannes Buddaeus, and Gaspard Carmel to Strasburg and Frankfurt, where the sending of an embassy to Paris was resolved upon.
Женеваға қоныс аудару
Лозаннаға оралғаннан кейін Беза қатты мазасыздыққа түсті. Көптеген пасторлар мен профессорлармен бірігіп, Вирет ақыры консистория құру және, әсіресе, қасиетті тамақ ішу рәсімі кезінде шіркеуден шығаруды қолданатын шіркеу тәртібін енгізу туралы ойлады. Бірақ сол кезде Лозаннаны бақылап отырған Берн халқы кальвинистік шіркеу басқаруын қабылдағысы келмеді. Бұл көптеген қиындықтарға себеп болды, сондықтан Беза 1558 жылы Женеваға қоныстануды дұрыс деп шешті. Мұнда оған жаңадан ашылған академияда грек тілінен кафедра берілді, ал Кальвиннің қайтысынан кейін теологиядан да кафедра берілді. Ол сондай-ақ уағыз айтуға міндетті болды. Ол Пьер Оливетанның бірнеше жыл бұрын бастаған Жаңа Өсиет аудармасын қайта қарап, аяқтады. 1559 жылы ол гугеноттардың мүддесі үшін тағы бір сапарға шықты, бұл жолы Гейдельбергке. Шамамен сол кезде ол Гамбургте Иоахим Вестфаль мен Тилеманн Хешузиусқа қарсы Кальвинді қорғауға мәжбүр болды. Бұл poleмикалық қызметтен гөрі Безаның өзінің сенімін жариялауы маңыздырақ болды. Ол бастапқыда әкесіне өз іс-әрекеттерін ақтау үшін дайындаған, ал Безаның отандастары арасында Евангелиелік білімді тарату мақсатымен қайта жөнделген күйінде жарияланған еді. Ол 1560 жылы латын тілінде басылып, Вольмарға арналды. 1563, 1572 және 1585 жылдары Лондонда ағылшын тіліне аудармалары жарық көрді. Немец, голланд және итальян тілдеріне де аудармалар шығарылды.
Upon his return to Lausanne, Beza was greatly disturbed. In union with many ministers and professors in city and country, Viret at last thought of establishing a consistory and of introducing a church discipline which should apply excommunication especially at the celebration of the communion. But the Bernese, then in control of Lausanne, would have no Calvinistic church government. This caused many difficulties, and Beza thought it best in 1558, to settle at Geneva. Here he was given chair of Greek in the newly established academy, and after Calvin's death also that of theology. He was also obliged to preach. He completed the revision of Pierre Olivetan's translation of the New Testament, begun some years before. In 1559, he undertook another journey in the interest of the Huguenots, this time to Heidelberg. At about the same time, he had to defend Calvin against Joachim Westphal in Hamburg and Tilemann Heshusius. More important than this polemical activity was Beza's statement of his own confession. It was originally prepared for his father in justification of his actions and published in revised form to promote Evangelical knowledge among Beza's countrymen. It was printed in Latin in 1560 with a dedication to Wolmar. An English translation was published at London 1563, 1572, and 1585. Translations into German, Dutch, and Italian were also issued.
1560-63 ж. оқиғалары
Сол кезде Францияда жағдай осылайша өзгерді ki, протестантизмнің ең жақсы болашағы мүмкін болып көрінді. Наварра королі Антуан евангелистік ақсақалдардың шұғыл өтініштеріне бойын беріп, шіркеудің көрнекті ұстазын тыңдауға дайын екенін жариялады. Беза, француз дворяны және француз протестанттығының мегаполисі академиясының басшысы, Нерак сарайына шақырылды, бірақ ол корольдің жүрегіне евангелистік сенімнің тұқымын себіп қоюға қол жеткізе алмады. Келесі жылы, 1561 жылы, Беза Пуасси жиынында евангелистерді өкілдік етіп, евангелистік сенімнің қағидаларын шешендікпен қорғады. Жиын нәтижесіз аяқталды, бірақ Беза Францияның барлық реформаланған қауымдарының басшысы және қорғаушысы ретінде бірден құрметке бөенді де, жек көрінді де. Королева тағы бір жиын өткізуді талап етті, ол 1562 жылғы 28 қаңтарда Сен-Жерменде ашылды, бұл Реформация дінінің жақтастарына маңызды жеңілдіктер берген атақты қаңтар жарлығы жарияланғанынан кейін он бір күн өткен соң болды. Бірақ католик партиясы протестантизмді құлатуға (1 наурыздағы Васси қырғынынан кейін) дайындалып жатқаны анық болған кезде, жиын тоқтатылды. Беза империяның барлық реформаланған қауымдарына шұғыл хат (25 наурыз) жіберді және гугеноттардың көшбасшысы Кондемен және оның әскерлерімен бірге Орлеанға аттанды. Мәселені жылдам және тиімді шешу қажет еді. Бірақ онда әскер де, ақша да болған жоқ. Кондедің өтініші бойынша Беза екі нәрсені де алу үшін барлық гугенот қалаларын аралады. Ол сондай-ақ реформаторлардың дұрыстығын дәлелдейтін манифест жазды. Беза өз діндестерінің арасынан әскер мен ақша жинау үшін жіберілген елшілердің бірі ретінде Англияға, Германияға және Швейцарияға сапар шегуге тағайындалды. Ол Страсбург пен Базельге барды, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Содан кейін ол 4 қыркүйекте Женеваға оралды. Ол он төрт күннен аспағанда, Д'Андэлот оны тағы бір рет Орлеанға шақырып алды. Науқан сәттілікке ие болып жатты, бірақ Конде қабылдаған, бейбітшілік орнату туралы өкінішті жарлықтың жариялануы (12 наурыз, 1563 жыл) Беза мен бүкіл протестанттық Францияны қорқытып жіберді.
In the meantime, things took such shape in France that the happiest future for Protestantism seemed possible. King Antoine of Navarre, yielding to the urgent requests of Evangelical noblemen, declared his willingness to listen to a prominent teacher of the Church. Beza, a French nobleman and head of the academy in the metropolis of French Protestantism, was invited to Castle Nerac, but he could not plant the seed of Evangelical faith in the heart of the king. In the following year, 1561, Beza represented the Evangelicals at the Colloquy of Poissy, and in an eloquent manner defended the principles of the Evangelical faith. The colloquy was without result, but Beza as the head and advocate of all Reformed congregations of France was revered and hated at the same time. The queen insisted upon another colloquy, which was opened at St. Germain Jan. 28, 1562, eleven days after the proclamation of the famous January edict, which granted important privileges to those of the Reformed faith. But the colloquy was broken off when it became evident that the Catholic party was preparing (after the Massacre of Vassy, on March 1) to overthrow Protestantism. Beza hastily issued a circular letter (March 25) to all Reformed congregations of the empire, and went to Orléans with the Huguenot leader Conde and his troops. It was necessary to proceed quickly and energetically. But there were neither soldiers nor money. At the request of Conde, Beza visited all Huguenot cities to obtain both. He also wrote a manifesto in which he argued the justice of the Reformed cause. As one of the messengers to collect soldiers and money among his coreligionists, Beza was appointed to visit England, Germany, and Switzerland. He went to Strasburg and Basel, but met with failure. He then returned to Geneva, which he reached September 4. He had hardly been there fourteen days when he was called once more to Orléans by D'Andelot. The campaign was becoming more successful; but the publication of the unfortunate edict of pacification which Conde accepted (Mar. 12,1563) filled Beza and all Protestant France with horror.
Кальвиннің мұрагері
Беза 22 ай бойы Женевадан кетіп, ал қаланың мектебі мен шіркеуінің қажеттіліктері, әсіресе Кальвиннің денсаулығы оның қайта оралуын талап етті, себебі ауырғандықтан және жұмыс істей алмайтындықтан Кальвиннің орнын ешкім баса алмады. Кальвин мен Беза міндеттерін кезекпен, апта сайын бірлесіп атқаруға келісті, бірақ Кальвин көп ұзамай (1564 жылдың 27 мамырында) дүниеден өтті. Заңды түрде Беза оның ізбасары болды. 1580 жылға дейін Беза Пасторлар кеңесінің төрағасы ғана емес, сонымен қатар 1559 жылы Кальвин құрған Женевадағы ірі білім орнының нағыз руы болды, ол гимназия мен академиядан тұрды. Өмірінің соңына дейін Беза жоғары білімге үлкен қызығушылық танытты. Жақын соңғы қырық жыл бойы протестант жастары оның теологиялық лекцияларын тыңдау үшін лекция залына ағылып келді, онда ол ең таза кальвинистік догманы түсіндірді. Ол кеңесші ретінде билік өкілдері мен пасторлардың барлығынан құрмет көрді. Ол Женевада заң мектебін ашты, онда ғасырдың ең көрнекті заңгерлері – Франсуа Хотман, Жюль Пациус және Денис Годфрой кезекпен дәріс берді.
For 22 months Beza had been absent from Geneva, and the interests of school and Church there and especially the condition of Calvin made it necessary for him to return, as there was no one to take the place of Calvin, who was sick and unable to work. Calvin and Beza arranged to perform their duties jointly in alternate weeks, but the death of Calvin occurred soon afterward (May 27, 1564). As a matter of course Beza was his successor. Until 1580, Beza was not only moderator of the Company of Pastors, but also the real soul of the great institution of learning at Geneva which Calvin had founded in 1559, consisting of a gymnasium and an academy. As long as he lived, Beza was interested in higher education. The Protestant youth for nearly forty years thronged his lecture room to hear his theological lectures, in which he expounded the purest Calvinistic orthodoxy. As a counselor he was listened to by both magistrates and pastors. He founded a law school in Geneva in which François Hotman, Jules Pacius, and Denys Godefroy, the most eminent jurists of the century, lectured in turn.
1564 жылдан кейінгі оқиғалар
Кальвиннің ізбасары Беза, оның ісін жалғастырып қана қоймай, Женева шіркеуіне де бейбітшілік сыйлады. Биліктегілер Кальвиннің идеяларын толыққанды қабылдап, рухани мәселелерді "сөз уағыздаушылары" мен "консистория" институты арқылы басқарды, бұл берік негізге орнатылды. 1564 жылдан кейін доктриналық даулар тумады. Талқылаулар практикалық, әлеуметтік немесе шіркеулік сипаттағы мәселелерге қатысты болды, мысалы, пасторлар үстінен судьялардың билігі, уағыздау еркіндігі және пасторлардың Пасторлар кеңесінің көпшілігіне бағыну міндеті. Беза өзінің пікірін әріптестеріне таңуға тырыспады, ойсыз немесе ызалы әріптестеріне қатысты қатаң шаралар қолданбады, бірақ кейде олардың мәселелерін қарап, делдалдық жасады. Дегенмен, ол көбінесе олардан өте күшті қарсылыққа тап болды, тіпті отставкаға кетуге мәжбүр болу қаупі туды. Ол биліктегілердің жағын алуға бейім болғанымен, рухани биліктің құқықтары мен тәуелсіздігін қорғаудың жолын білді, бірақ Кальвин сияқты оған үстемдік беруге жол бермеді. Беза Пасторлар кеңесінің тұрақты басшысы болуының дұрыс емес екенін ойлады. Ол кеңеске Шағын Кеңеске өтініш беруге көндірді, осы лауазымның мерзімі шектелуі керек екенін сұрады. 1580 жылы Кеңес апта сайын кезекпен төрағалық етуге келісім берді. Оның қызметі өте жемісті болды. Ол кеңес пен билік арасындағы келіспеушіліктерді шешті, соңғысы тіпті саяси мәселелерде де оның кеңесін сұрады. Ол Еуропадағы реформалық қозғалыстың барлық көшбасшыларымен хат алмасып тұрды. 1572 жылы Бартоломей күніндегі қырғыннан кейін ол босқындарды Женевада құшақ жайып қарсы алу үшін ықпалын пайдаланды. 1574 жылы ол "Магистраттардың құқығы" атты еңбегін жазды, онда діни мәселелердегі зорлық-зомбылыққа қарсы күрестің қажеттігін баса көрсетті және халықтың лайықсыз биліктің әрекетіне қарсы тұруға, қажет болған жағдайда қару қолдануға және оны орнынан алуға құқығы бар екенін мәлімдеді. Ол өз ұстазы сияқты ұлы догматик болмаса да, немесе шіркеу саласында жаңашыл болмаса да, Беза гуманист, экзегет, оратор және діни және саяси істердегі көшбасшы ретінде танымал болды, бұл оны бүкіл Еуропадағы кальвинистердің жетекшісі болуға лайықты етті. Ол қатысқан әр түрлі дауларда жиі ашушаңдық пен төзбеушілік танытты, бұл Цюрихтегі итальяндық қауымның пасторы Бернардино Очино (көп әйел алу туралы трактатындағы кейбір мәселелер үшін) және Базельдегі Себастьян Кастеллио (Киелі кітаптың латын және француз тілдеріне жасаған аудармалары үшін) ерекше зардап шегуіне себеп болды. Беза реформацияланған Франциямен тығыз байланыста болды. Ол 1571 жылдың сәуір айында Ла-Рошельде өткен жалпы синодтың төрағасы болды және шіркеу тәртібін жою туралы немесе азаматтық үкіметті шіркеу басшысы ретінде мойындау туралы шешім қабылдамады, өйткені Париждік пастор Жан Морель мен философ Пьер Рамус талап еткен. Сондай-ақ, ол Цвинглиандыққа қарсы Иеміздің кешкі асы туралы кальвинистік доктринаны ("Мәсіхтің денесінің мәні") қайта растады, бұл Беза мен Рамус және Генрих Булингер арасындағы дауға себеп болды. Келесі жылы (1572 жылдың мамыр айында) ол Нимдегі ұлттық синодтың жұмысына белсенді қатысты. Ол сондай-ақ Германиядағы Аугсбург конфессиясына қатысты дауларға қызығушылық танытты, әсіресе 1564 жылдан кейін Мәсіхтің тұлғасы және тағам туралы доктринаға қатысты, және Иоахим Вестфаль, Тилеманн Хешузиус, Николаус Сельнеккер, Йоханнес Бренц және Якоб Андреаға қарсы бірнеше еңбектер жариялады. Бұл оны, әсіресе 1571 жылдан кейін, Меланктонға қарсы лютерандыққа адалдардың бәрінің жек көруіне себеп болды.
As Calvin's successor, Beza was very successful, not only in carrying on his work but also in giving peace to the Church at Geneva. The magistrates had fully appropriated the ideas of Calvin, and the direction of spiritual affairs, the organs of which were the "ministers of the word" and "the consistory", was founded on a solid basis. No doctrinal controversy arose after 1564. The discussions concerned questions of a practical, social, or ecclesiastical nature, such as the supremacy of the magistrates over the pastors, freedom in preaching, and the obligation of the pastors to submit to the majority of the Company of Pastors. Beza did not force his will upon his associates, and took no harsh measures against injudicious or hot headed colleagues, though sometimes he took their cases in hand and acted as mediator; and yet he often experienced an opposition so extreme that he threatened to resign. Although he was inclined to take the part of the magistrates, he knew how to defend the rights and independence of the spiritual power when occasion arose, without, however, conceding to it such a preponderating influence as did Calvin. Beza did not believe it wise for the Company of Pastors to have a permanent head. He convinced the Company to petition the Small Council to have limited terms for the position of moderator. In 1580 the Council agreed to a weekly rotating presidency. His activity was great. He mediated between the compagnie and the magistracy; the latter continually asked his advice even in political questions. He corresponded with all the leaders of the Reformed party in Europe. After the St. Bartholomew's Day Massacre (1572), he used his influence to give to the refugees a hospitable reception at Geneva. In 1574, he wrote his De jure magistratuum (Right of Magistrates), in which he emphatically protested against tyranny in religious matters, and affirmed that it is legitimate for a people to oppose an unworthy magistracy in a practical manner and if necessary to use weapons and depose them. Without being a great dogmatician like his master, nor a creative genius in the ecclesiastical realm, Beza had qualities which made him famous as humanist, exegete, orator, and leader in religious and political affairs, and qualified him to be the guide of the Calvinists in all Europe. In the various controversies into which he was drawn, Beza often showed an excess of irritation and intolerance, from which Bernardino Ochino, pastor of the Italian congregation at Zurich (on account of a treatise which contained some objectionable points on polygamy), and Sebastian Castellio at Basel (on account of his Latin and French translations of the Bible) had especially to suffer. Beza continued to maintain the closest relations with Reformed France. He was the moderator of the general synod which met in April, 1571, at La Rochelle and decided not to abolish church discipline or to acknowledge the civil government as head of the Church, as the Paris minister Jean Morel and the philosopher Pierre Ramus demanded; it also decided to confirm anew the Calvinistic doctrine of the Lord's Supper (by the expression: "substance of the body of Christ") against Zwinglianism, which caused a dispute between Beza and Ramus and Heinrich Bullinger. In the following year (May, 1572) he took an important part in the national synod at Nîmes. He was also interested in the controversies which concerned the Augsburg Confession in Germany, especially after 1564, on the doctrine of the Person of Christ and the sacrament, and published several works against Joachim Westphal, Tilemann Heshusius, Nikolaus Selnecker, Johannes Brenz, and Jakob Andrea. This caused him to be hated by all those who adhered to Lutheranism in opposition to Melanchthon, especially after 1571.
Монбельярдың әңгімесі
Безаның лютерандармен кездескен соңғы маңызды пікір таласы 1586 жылғы 14-27 наурызда Монбельяр коллоквиумында болды (оны Момпельгард коллоквиумы деп те атайды), оған лютеран граф Фридрих Вюртемберг француз тілді және реформаланған тұрғындардың, сондай-ақ Монбельярға қашқан француз ақсүйектері шақырған болатын. Әрине, коллоквиумның мақсаты болған бірігу орындалмады; алайда ол реформаланған шіркеуде маңызды дамуларға әкелді. text="Лютерандық тараптан Андреа мен Лукас Осиандерлер, оларға екі саяси кеңесші, Ханс Вольф фон Анвейль мен Фридрих Шиц көмектесті; реформаланған тараптан Беза, Абрахам Мускул (Берн пасторы), Антон Фаюс (Женева дьяконы), Питер Хайбнер (Берн грек тілі профессоры), Клаудиус Альберий (Лозанна философия профессоры) және екі кеңесші, Берннің Самуэль Майері мен Женеваның Антон Маризиусы". Якоб Андреа дайындаған коллоквиум актілерінің басылымы жарық көрген кезде, швейцариялық дін қызметкерлерінің лютерандық тобына жататын Бургтан (Бернге жақын) Самуэль Губер Монбельярда Беза мен Мускул ұсынған алдын-ала белгілеудің суперлапсариандық доктринасына қатты наразылық білдірді және Мускулды Берн судьяларына доктриналық жаңашыл деп шағымдауды міндет деп санады. Мәселені шешу үшін судьялар Губер мен Мускул арасында коллоквиум ұйымдастырды (2 қыркүйек 1587 ж.), онда біріншісі универсализмді, екіншісі – рақымдың ерекшелігін қорғады. Коллоквиум нәтиже бермегендіктен, 1588 жылғы 15-18 сәуірде Бернде дебаттар ұйымдастырылды, онда қабылданған доктриналық жүйені қорғау Безаға тапсырылды. Дебатты басқарған Гелветика кантондарының үш делегаты соңында Безаның Монбельярда ұсынған оқымысты православиелік деп дәлелдегенін жариялады және Губер лауазымынан босатылды.
The last polemical conflict of importance Beza encountered from the Lutherans was at the Colloquy of Montbéliard, March 14–27, 1586, (which is also called the Mompelgard Colloquium) to which he had been invited by the Lutheran Count Frederick of Württemberg at the wish of the French speaking and Reformed residents as well as by French noblemen who had fled to Montbéliard. As a matter of course the intended union which was the purpose of the colloquy was not brought about; nevertheless it called forth serious developments within the Reformed Church. text="On the Lutheran side appeared Andrea and Lucas Osiander, assisted by the two political counsellors, Hans Wolf von Anweil and Frederich Schiitz; on the part of the Reformed, Beza, Abraham Musculus (pastor at Berne), Anton Fajus (deacon at Geneva), Peter Hybner (professor of the Greek language at Berne), Claudius Alberius (professor of philosophy at Lausanne), and the two counsellors, Samuel Meyer, of Berne, and Anton Marisius, of Geneva." When the edition of the acts of the colloquy, as prepared by Jakob Andrea, was published, Samuel Huber, of Burg near Bern, who belonged to the Lutheranizing faction of the Swiss clergy, took so great offense at the supralapsarian doctrine of predestination propounded at Montbéliard by Beza and Musculus that he felt it to be his duty to denounce Musculus to the magistrates of Bern as an innovator in doctrine. To adjust the matter, the magistrates arranged a colloquy between Huber and Musculus (September 2, 1587), in which the former represented the universalism, the latter the particularism, of grace. As the colloquy was resultless, a debate was arranged at Bern, April 15–18, 1588, at which the defense of the accepted system of doctrine was at the start put into Beza's hands. The three delegates of the Helvetic cantons who presided at the debate declared in the end that Beza had substantiated the teaching propounded at Montbéliard as the orthodox one, and Huber was dismissed from his office.
Соңғы күндер
Сол уақыттан бастап Безаның қызметі көбінесе үй ісіне шектелді. Оның әйелі Клаудин 1588 жылы қырық жылдық некеден кейін баласыз дүниеден озды, ол Бернге дауға қатысуға бірнеше күн бұрын болған еді. Достарының кеңесімен ол екінші рет генуялық жесір Катарина дель Пианомен үйленді, қартайған шағында көмекші болсын үшін. Алпыс бес жасқа дейін ол тамаша денсаулыққа ие болды, бірақ содан кейін оның күш-қуатының біртіндеп азаюы байқалды. Ол 1597 жылдың қаңтарына дейін оқытумен айналысты. Қартайған шағындағы ең қасіретті оқиға – король Генрих IV-нің католицизмге қайта оралуы (1593 ж.), оның барлық ынтасы мен насихаттарына қарамастан. 1596 жылы Германия, Франция, Англия және Италиядағы иезуиттер Беза мен Женева шіркеуі Римге оралды деген жалған ақпарат таратып, Беза бұған сатиралық жауап берді, оның ой-өрісі мен сөз өнері бұрынғысынан кемдемегенін көрсетті. Ол Женевада қайтыс болды. Ол Кальвин сияқты Plain Palais жалпы зиратына жерленбеді (савойялықтар оның денесін Римге алып кетуі мүмкін деген қорқыныш болды), бірақ қала басшыларының бұйрығымен Санкт-Пьер монастырына жерленді.
After that time Beza's activity was confined more and more to the affairs of his home. His wife Claudine had died childless in 1588 after forty years of marriage, a few days before he went to the Bern Disputation. He contracted, on the advice of his friends, a second marriage with Catharina del Piano, a Genoese widow, in order to have a helpmate in his declining years. Up to his sixty fifth year he enjoyed excellent health, but after that a gradual sinking of his vitality became perceptible. He was active in teaching until January 1597. The saddest experience in his old days was the conversion of King Henry IV to Catholicism, in spite of his most earnest exhortations (1593). In 1596 a false report was spread by the Jesuits in Germany, France, England, and Italy that Beza and the Church of Geneva had returned into the bosom of Rome, and Beza replied in a satire which showed that he still possessed his old fire of thought and vigor of expression. He died in Geneva. He was not buried, like Calvin, in the general cemetery, Plain Palais (for the Savoyards had threatened to abduct his body to Rome), but at the direction of the magistrates, in the monastery of St. Pierre.
Гуманистік және тарихи жазбалар
Безаның әдеби қызметінде де, өмірінде де гуманист кезеңін (оның "Ювенилия" басылымымен аяқталған) және дін қызметкері кезеңін ажырату қажет. Пасторальдық және әдеби дарынының үйлесімімен Беза француз тілінде сахнаға қойылған алғашқы драма, "Абрам құрбандық" жазды; бұл Расиннің туындыларына көшкен жол және бүгінге дейін кейде қойылады. Кейінірек жазылған гуманистік, өткір, сатирикалық "Пассавантий" және оның "Пьер Лизе арызы" оның кейінгі жылдары алғашқы құмарлығына оралатынын көрсетеді. Өмірінің соңында ол "Cato censorius" (1591) еңбегін жариялады және "Poemata" жинағын қайта қарап, одан жастық шақтағы ерекшеліктерді жойды. Оның тарихнамалық еңбектерінің ішінде, тек иконографиялық құндылығы бар "Иконос" (1580) еңбегінен басқа, Франция Корольдігіндегі реформаланған шіркеулер тарихы" (1580) және Кальвиннің өмірбаяны, сондай-ақ Кальвиннің "Хабарламалар мен жауаптар" жинағының (1575) редакциясы да айтуға лайық.
In Beza's literary activity as well as in his life, distinction must be made between the period of the humanist (which ended with the publication of his Juvenilia) and that of the ecclesiastic. Combining his pastoral and literary gifts, Beza wrote the first drama produced in French, Abrahm Sacrifiant; a play that is an antecedent to the work of Racine and is still occasionally produced today. Later productions like the humanistic, biting, satirical Passavantius and his Complainte de Messire Pierre Lizet prove that in later years he occasionally went back to his first love. In his old age he published his Cato censorius (1591), and revised his Poemata, from which he purged juvenile eccentricities. Of his historiographical works, aside from his Icones (1580), which have only an iconographical value, mention may be made of the famous Histoire ecclesiastique des Eglises reformes au Royaume de France (1580), and his biography of Calvin, with which must be named his edition of Calvin's Epistolae et responsa (1575).
Теологиялық еңбектер
Бірақ осы гуманистік және тарихи зерттеулердің бәрін оның теологиялық еңбектері ("Tractationes theologicae") асып түседі. Онда Беза Кальвиннің мінсіз шәкірті немесе alter ego болып көрінеді. Оның өмірге қарайтын көзқарасы детерминистік, ал діни ойлауының негізі – Құдайдың абсолютті, мәңгілік және өзгермейтін еркінің нәтижесі ретінде барлық уақытша болмыстың қажеттілігін мойындау, сондықтан тіпті адамзаттың құлдырауы да оған әлемдік құдайлық жоспардың бір бөлігі болып көрінеді. Беза діни көзқарастарын, кесте түрінде, негізгі супралапсариялық ойлау жүйесінен туындаған түсініктер арқылы толық ашады. Осыны ол өте пайдалы еңбегі "Summa totius Christianismi"-де жазған. Безаның "De vera excommunicatione et Christiano presbyterio" (1590) еңбегі Томас Эрасттың "Explicatio gravissimae quaestionis utrum excommunicatio" (1589) еңбегіне жауап ретінде жазылды және шіркеу билігінің (азаматтық емес) құлшылықтан айыру құқығын қорғауда маңызды рөл атқарды.
But all these humanistic and historical studies are surpassed by his theological productions (contained in Tractationes theologicae). In these Beza appears the perfect pupil or the alter ego of Calvin. His view of life is deterministic and the basis of his religious thinking is the predestinate recognition of the necessity of all temporal existence as an effect of the absolute, eternal, and immutable will of God, so that even the fall of the human race appears to him essential to the divine plan of the world. Beza, in tabular form, thoroughly elucidates the religious views which emanated from a fundamental supralapsarian mode of thought. This he added to his highly instructive treatise Summa totius Christianismi. Beza's De vera excommunicatione et Christiano presbyterio (1590), written as a response to Thomas Erastus's Explicatio gravissimae quaestionis utrum excommunicatio (1589) contributed an important defense of the right of ecclesiastical authorities (rather than civil authorities) to excommunicate.
Безаның грек тіліндегі Жаңа заңы
Безаның Киелі кітапты зерттеу саласына қосқан үлесі де ерекше маңызды. 1565 жылы ол грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің басылымын жариялады, оған Вульгата мәтіні және оның жеке аудармасы (бұрын 1556 жылы жарық көрген, бірақ бізге белгілі ең ерте нұсқасы 1559 жылға дейін сақталмаған) қатар бағаналарда келтірілді. Бұрын жарияланған түсіндірмелер де қосылды, бірақ ол оларды одан әрі байытып, кеңейтті. Осы грек мәтінінің басылымын дайындауда, әсіресе 1582 жылы жарық көрген екінші басылымын дайындауда Беза екі өте құнды қолжазбадан көмек алған болуы мүмкін. Бірі – Codex Bezae немесе Cantabrigensis, ол кейін Беза Кембридж университетіне сыйлап, қазір Кембридж университетінің кітапханасында сақтаулы; екіншісі – Беза Клермонт қаласында тапқан Codex Claromontanus (қазір Париждегі Ұлттық кітапханада сақталған). Дегенмен, Безаның ең басты қарызы осы дереккөздерге емес, белгілі Роберт Этьеннің 1550 жылғы басылымына, ол Эразмның кейінгі басылымдарының біріне негізделген болатын. Безаның осы бағыттағы еңбегі келешек ұрпаққа зор пайда келтірді. Оның латын тіліндегі аудармасы және оған қоса жазылған мол түсіндірмелер туралы да осыны айтуға болады. Ол жүзден астам рет жарық көрген деген мәлімет бар. Кейбір ғалымдар Безаның тағдыр туралы ілімі Киелі кітапты түсіндіруіне тым күшті ықпал еткенін айтса да, оның Жаңа Өсиетті түсінуге үлкен үлес қосканы даусыз.
Of no less importance are the contributions of Beza to Biblical scholarship. In 1565 he issued an edition of the Greek New Testament, accompanied in parallel columns by the text of the Vulgate and a translation of his own (already published as early as 1556, though our earliest extant edition dates to 1559). Annotations were added, also previously published, but now he greatly enriched and enlarged them. In the preparation of this edition of the Greek text, but much more in the preparation of the second edition which he brought out in 1582, Beza may have availed himself of the help of two very valuable manuscripts. One is known as the Codex Bezae or Cantabrigensis, and was later presented by Beza to the University of Cambridge, where it remains in the Cambridge University Library; the second is the Codex Claromontanus, which Beza had found in Clermont (now in the Bibliothèque Nationale de France in Paris). It was not, however, to these sources that Beza was chiefly indebted, but rather to the previous edition of the eminent Robert Estienne (1550), itself based in great measure upon one of the later editions of Erasmus. Beza's labours in this direction were exceedingly helpful to those who came after. The same thing may be asserted with equal truth of his Latin version and of the copious notes with which it was accompanied. The former is said to have been published over a hundred times. Although some contend that Beza's view of the doctrine of predestination exercised an overly dominant influence upon his interpretation of the Scriptures, there is no question that he added much to a clear understanding of the New Testament.
Көркем шығармаларда
Теодор Беза Агостино ди Бонденоның тарихи романы «Colloqui di Poissy» (Рим, 2018) ішіндегі кейіпкер ретінде бейнеленеді.
Theodore Beza appears as a character in the Colloqui di Poissy, an historical novel by Agostino di Bondeno (Rome, 2018).