Кіріспе
Гүлді өсімдіктің түрі Tagetes patula, француздық бармақ гүлі – астралар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі, Мексика мен Гватемалаға тән, сондай-ақ көптеген басқа елдерде табиғи популяциялары кездеседі. Ол кеңінен егіледі, өйткені оңай өсіріледі және сары мен апельсин түстерінің мыңдаған әртүрлі сорттары бар. Кейбір мамандар Tagetes patula-ны мексикалық бармақ гүлі Tagetes erecta-ның синонимі деп есептейді.
Tagetes patula, the French marigold, is a species of flowering plant in the family Asteraceae, native to Mexico and Guatemala with several naturalised populations in many other countries. It is widely cultivated as an easily grown bedding plant, with thousands of different cultivars in brilliant shades of yellow and orange. Some authorities regard Tagetes patula as a synonym of Tagetes erecta, the Mexican marigold.
Атауы
Латын тіліндегі patula деген сөз "таралып өсетін" немесе "жайылып өсетін" дегенді білдіреді.
Сипаттама
Тагетес патула - бір жылдық өсімдік, кейде биіктігі 60 см-ге, ені 30 см-ге жетеді. Кейбір климат аймақтарында шілдеден қазанға дейін гүлдейді. Оның туған жері – Мексиканың орталық таулы аймақтарында, гүлдер қыркүйек айынан бастап қырауға дейін гүлдейді. Ахеналар пісіп, гүлдеу басталғаннан кейін екі апта ішінде түсіп қалады. Гүлшоғырларында көбінесе екі жынысты (еркек және әйел мүшелері бар) гүлдер болады және олар жабайы табиғатта негізінен қоңыздармен, сондай-ақ тахинид шыбындарымен және басқа да жәндіктермен тозаңданады. Барлық қызғалдақ түрлерінің жапырақтарында май бездері бар. Майлардың иісі өткір. Жақсы дренаж болған жағдайда құмды және сазды топырақта да өсе алады. Толық күн сәулесіне немесе жартылай көлеңкеге қажеттілік сезінеді.
Өсіру
Бұл өсімдік жазда сары, қызғылт сары және қызыл қоңыр түстердегі жұмсақ, жарық гүлдері үшін бағаланады. Мексикалық маригольдқа (Tagetes erecta) қарағанда бұл өсімдік төмен бойлы және жайылып өседі. Сондықтан, ол ашық егістікте жиекке отырғызуға арналған өсімдік ретінде жақсырақ. Moreau және авторлар тобы 2006 жылы Solanum tuberosum (картоп) өсімдігін Leptinotarsa decemlineata (картоп қоңызы) зияндылығынан T. patula-мен араластырып қорғауға тырысты, бірақ оның орнына оны қоныстандыруға тартып алатынын анықтады, бұл жұқтырудың күшеюіне және өнімнің төмендеуіне әкелді. (Олар осыны тағы бір репеллент – Armoracia rusticana үшін де анықтады.) Tagetes patula суыққа төзімсіз, Корольдік бау-бақша қоғамының H2 қаттылық деңгейімен бағаланған, белгілі бір температураны көтере алады, бірақ қатты аязға шыдамайды. Бағбандар оны орташа құнарлы, бірақ жақсы дренаждалған топырақта, толық күн сәулесінде және біркелкі ылғалды жағдайда өсіреді.
Дәрілік
Көптеген мәдениеттерде құрғақ жапырақтар немесе гүлдерден жасалған тұндырмалар дәрілік мақсатта қолданылады. Эфир майының саңырауқұлаққа қарсы белсенділігі, оның ішінде кандидозды және өсімдіктердегі саңырауқұлақтық инфекцияларды емдеу мүмкіндігі зерттелуде.
Ас үй
Құрғатылған және ұнтақталған гүл жапырақтары Кавказдағы Грузия Республикасында кең таралған дәмдеуіш, онда олар өте күшті хош иісі мен алтын түсіне байланысты "имерули шафраны" (= "Имерития шафраны") деп аталады, әсіресе Батыс Имерети аймағында танымал. Бұл дәмдеуіш грузин тағамдарына ерекше, топырақтан келгендей дәм береді және грузин асханасында қантеке мен қара бұрышпен үйлесімді деп есептеледі. Ол сонымен қатар "хмели сунели" дәмдеуіш қоспасының құрамындағы маңызды ингредиент, грузин тағамдары үшін Солтүстік Үндістан тағамдарындағы "гарам масала" қандай болса, сондықтан да Грузия Муғал асханасының кейбір элементтерін бөліседі.
Түсіру
Тагетес патула гүлдері жыл сайын өсіріліп, жиналады және құс жемшөптеріне қосылады, осылайша сарығына алтын түс беруге көмектеседі. Гүлдерді адамдарға арналған тағамдарды бояу үшін де пайдалануға болады. Алтын сары бояу жануар терісінен жасалған маталарды (жүн, жібек) бояу үшін қосымша затсыз қолданылады, бірақ мақта және синтетикалық маталарға қосымша зат қажет.
Иісі
Өсімдік гүлдеген кезде толығымен жиналып, эфир майы алу үшін дестилляцияланады. Май парфюмерияда қолданылады. Ол сандал майымен араластырылып, "attar genda" атты хош иіс суы жасалады. Өсімдіктің мың грамдарынан шамамен 60 грамм май, гүлдерден және жасыл жапырақтарынан алынады.