Қытай патшасы Улиннің реформалары: Ху киімдері мен ат үстінен садақ ату

Кіріспе

Чжао патшасы Вулин (б.з.д. 295 жылы қайтыс болды, б.з.д. 325-299 жылдары билік құрды) Қытай тарихындағы Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Чжао мемлекетімен билік етті. Оның билігі бір маңызды оқиғамен әйгілі: "Ху киімін кию және ат үстінен садақ ату" реформалары (қытай тілінде: 胡服骑射). Ол әскери шаралар мен іс-шараларда қорғау киімдерін енгізгені үшін мақталады. Чжао Сухоудың (Чжао маркизі Су) ұлы, Чжао патшасы Вулин б.з.д. 325 жылы, Соғысқан мемлекеттер кезеңінің ортасында таққа отырды. Оның билігі Соғысқан мемлекеттердегі басқа да бірнеше көрнекті тұлғалардың пайда болуымен бірге жүрді. Ол Чжао билеушісінің арасында өзін "патша" (王) деп атаған алғашқысы болды, бірақ кейін бұл шешімнен бас тарды. Кейін ол бұл атақты өлімнен кейін алған құрметті атауы ретінде иеленді.

Мемлекет билігі және реформалар

Оның билігінің алғашқы жылдары Чжао патшалығын донгху, линху (оңайлаштырылған және дәстүрлі қытайша: 林胡), луфан (оңайлаштырылған қытайша: 楼烦) және бейди, барлық көшпелі мал шаруашылығы тайпалары үнемі мазалады. Бұл оның кейінгі реформаларына түрткі болған болуы мүмкін. Басқа жағынан, Циньмен болған үлкен жеңілістен кейін Вулингтің өзі де қорланды. Бұрын, б.з.д. 325-323 жылдары ол Хан, Вэй, Ян және Чжуншань билеушілерімен бірге өзін патша деп жариялаған еді. Алайда, 318 жылы Чжао Цинь қолынан ауыр жеңіліс көрді, бұл Вулингті патшалық билігі болмағандықтан, ол осы атаудан бас тартуы керек деген ойға жетертті. 307 жылы Вулинг реформалар жүргізе бастады. Көбінесе әскери салаға бағытталған бұл реформалар әскерді жауынгерлік қимылдарға бейімдеуге арналған еді. Осыған дейін Чжао қолбасшылары атқа мініп жүргенде, әдеттегі киім мен сарайлық киім киетін. Вулинг барлық қолбасшыларға, соның ішінде сарай мен әскерге Ху стиліндегі киім – шалбар, белбеу, етік, тері бас киім және тері киімдерін киюді бұйырды. Ол әскер құрамында жеке атты әскер бөлімін құрып, оларды тек атты шабуылға ғана емес, сонымен қатар ат үстінде садақ атуға да оқытты. Көптеген реформаторлар мен шенеуніктер реформаларды ұлылық пен күшке жетудің жолы деп қарап қолдағанмен, патша отбасының консервативті мүшелері, мысалы, Чжао Вулингтің інісі Чэнг мырза (қытайша: 公子成) оған қарсы болды, "шетелдік киімді көшіру және ескі дәстүрлерді өзгерту" (қытайша: "襲遠方之服, 變古之教") болмауы керек деп талап етті. Чэнг мырза тіпті сарайға келмей де қойды. Вулинг қарсылықты басу үшін көп шаралар қолданды. Ол: "Әлемді басқарудың бір ғана жолы жоқ, сондай-ақ елге пайда келтіру үшін ескі дәстүрді міндетті түрде көшірудің қажеті де жоқ" (қытайша: "理世不必一道, 便國不必法古") және "Ескімен жаңаны өлшеушілер өзгеріске жете алмайды" (қытайша: "以古制今者, 不達于事之變") деді. Ол сарайда "шетелдік" киім киіп жүріп, басқаларды да солай істеуге көндірді. Ол тіпті Чэнг мырзаға барып, Ху халқының киім-кешегін сыйлады. Ақыры Чэнг мырза мойынсұнып, дау-жанжал тоқтады. Вулингтің реформалары Чжао әскерінің жауынгерлік қабілетін едәуір арттырды. Сол жылы Чжао Чжуншань мемлекетіне шабуыл жасап, бірнеше қалаларды басып алды. 306 жылы Чжао әскері солтүстік аймақтарына жорық жасады. Солтүстік жорығы өте сәтті болды: Луфан және Линху патшалары бағынды, ал олардың жерлері Дай губернаторының басқаруына берілді. Келесі жылы Чжуншаннің бір бөлігі аннексияланды. Б.з.д. 304 жылы Сары өзеннің жоғарғы ағысы Хисонг (қытайша: 河宗氏) және Сю (қытайша: 休) сияқты Ху тайпаларынан тартып алынды. 302 жылы патша Вулинг екі округ құрды – Юнчжун (қытайша: 雲中) және Цзююань (қытайша: 九原). Бес жылдан астам уақыт ішінде Чжао Вулинг өз елін Янмен шекараға дейін, Сары өзеннің жоғарғы ағысына және солтүстікке қарай кеңейтіп, Луфан (婁煩) және Линху (林胡) патшаларын Чжаоға бағынуға мәжбүр етті. Патша Вулинг олардың әскерлерін бағындырып, өз әскеріне қосты, нәтижесінде толықтай жергілікті және қайратты көшпелі жауынгерлерден тұратын қосымша бөлімдер құрылды.

During the early years of his reign, the Kingdom of Zhao was constantly harassed by the Donghu, the Linhu (Simplified and Traditional Chinese: 林胡), the Loufan (Simplified Chinese: 楼烦) and the Beidi, all nomadic animal husbandry tribes. This might have been the inspiration for his later reforms. On another level, Wuling himself had been humbled after a great defeat by Qin. Previously, during 325 323 BC, he, along with the rulers of Han, Wei, Yan and Zhongshan, had declared himself king. However, in 318 BC, Zhao suffered a great defeat in the hands of Qin, causing Wuling to muse that since he did not have the power of a king, he should not use the title. In 307 BCE, Wuling started his reforms. Mostly military, they concentrated on making the military more suited to fighting battles. Up to that time, Zhao commanders riding on horseback still wore robes and normal court attire. Wuling ordered all commanders, including the whole court and military, to adopt the Hu style of dress: pants, belt, boots, fur caps and fur clothes. He created a cavalry division in the army and trained them not only in the ways of a cavalry charge, but also in horse archery. While many reformists and officials supported the reforms, seeing it as a way to greatness and power, conservative members of the royal family such as Zhao Wuling's uncle Lord Cheng (Chinese: 公子成) disliked it, claiming that there should not be any "Copying of barbaric clothing and changing of old rules" (Chinese: "襲遠方之服, 變古之教"). Lord Cheng even went so far as to be absent from court. Wuling did much to check the opposition. He said, "There is not only one way to rule the world, nor is there any need to copy the old to benefit the country" (Chinese: "理世不必一道, 便國不必法古") and "Those who use the old to define the new do not achieve change" (Chinese: "以古制今者, 不達于事之變"). He wore the "barbaric" clothes on court and persuaded others to do the same. He even visited Lord Cheng and gave him a suit of the Hu people's clothing. Finally, Lord Cheng relented, and the controversy stopped. Wuling's reforms greatly improved the fighting capability of the Zhao military. The same year, the Zhao attacked the state of Zhongshan and took several cities. In 306 BCE the Zhao military launched expeditions into the northern territories. The northern expedition was highly successful: the kings of the Loufan and Linhu surrendered and their territories became administered by a governor of Dai. In the next year, parts of Zhongshan were annexed. In 304 BCE the upper reaches of the Yellow River were invaded and taken from the Hu tribes like the Hezong (Chinese: 河宗氏) and the Xiu (Chinese: 休). In the conquered areas King Wuling created two prefectures in 302 BCE Yunzhong (Chinese: 雲中) and Jiuyuan (Chinese: 九原). In a little over five years Zhao Wuling had expanded his country to the border with the Yan, the upper reaches of the Yellow River and into the north, and had forced the Loufan (婁煩) and Linhu (林胡) kings to submit to Zhao. King Wuling took control of their armies and added them to his military, creating extra divisions made up entirely of indigenous and hardy nomadic warriors.

Абдикация және өлім

299 жылы Чжао Вулинг тақтан бас тартып, оның кіші ұлы, 12 жасар Чжао Хеге (何) Чжао Хуэйвэнь патшасы (惠文王) болу құқығын берді. Ол бұл кезде де-факто билеуші болып қала берді және өзін «Иеміз Әке» (Zhufu, 主父) деп атады, бұл атақ кейінгі қытайлық династиялардың Тайшанг Хуанына ұқсас еді. Жаңа атағымен ол көрші елдерге сапар шегіп, Луфан патшасымен кездесіп, Чжао елшісі кейпінде Цинь мемлекетіне жасырын сапар жасады. 296 жылы ол Жоңшан мемлекетін жаулап алды. 295 жылы, қазіргі Гуанчжоң ауданындағы Шакиу (沙丘) жерінде саяхаттап жүрген Чжао Вулингтің үлкен ұлы Чжао Чжан (章) Ханданда Чжао Хуэйвэнь патшасына қарсы көтеріліс жасады, бірақ премьер-министр Ченг мырза мен оның қолбасшысы Фенян мырза, сондай-ақ Ли Ю (李) басқаратын әскерлерден жеңіліске ұшырады. Чжао Чжан Шакиудағы Чжуфу сарайына қашып келді, онда Чжао Вулинг оған аянып, сарайында қонақ ретінде ұстады. Ченг мырза мен Ли Ю әскерлері Шакиуға жетіп, Чжао Чжанды өлтірді. Шакиуды қоршауы үшін жазаланамын деп қорқып, Ли Ю сарайды тастап кетуге және патша Вулингті кешеннің ішінде қамап, тамақ пен су беруді тоқтатуға бұйрық берді. 100 күннен кейін патша аштықтан көз жұмды. Бұл оқиға Шакиу оқиғасы деп танылды.