Кіріспе

Ресейлік философ және өмірді ұзартушы Николай Федорович Федоров (Николай Фёдорович Фёдоров; 9 маусым 1829 – 28 желтоқсан 1903), отбасында Николай Павлович Гагарин деп аталған, орыс православиелік христиан философы, діни ойшыл және футуролог, кітапхана ғылымының қайраткері және инновациялық педагог. Ол трансгуманизмге бастау болған орыс космосизм қозғалысын құрады. Федоров ғылыми әдістерді қолданып, өмірді радикалды түрде ұзарту, дене өлместігі және тіпті өлгендерді қайта тірілтуді жақтады. Оны "Мәскеудің Сократы" деп атады. Ол тіпті бір адамның өліміне де разы болмай, адамдарды қайта тірілтуді армандады. Ғылымның көмегімен шашырап кеткен молекулалар мен атомдарды жинап, "оларды әкелердің денелеріне енгізуді" жоспарлады. Федоров ғылымға өнер мен дінмен қатар, болашақта тірілермен қайта қосылуы тиіс өлгендерді қоса алғанда, адамзатты біріктірудің ортақ міндетінде орын берді. Ол "ақыл-ойымызбен өлместікке және құдайға ұқсас болуға қабілеттіміз, ал біздің моральдық міндетіміз – барлық уақытта өмір сүрген адамдардың бәрі үшін жұмақты құру" деп сенді.

Философия

Федоров – адамзат пен қоғамның кемелдігі туралы теория салған футуролог. Оның идеяларында өлімсіздік, өлгендерді қайта тірілту, ғарыш және мұхитты мекендеу сияқты радикалды ұсыныстар бар. Ол жалпыға ортақ емес, адамзаттың ортақ міндеті арқылы жалпы өлімсіздік пен қайта тірілуді қалаған, бұл міндеттің өзі оның пікірінше, ата-бабаларға табынудың маңызды бөлігі болған. Федоров адамдардың генеалогиялық және әлеуметтік байланыстарын олардың құндылығын көрсететін фактор ретінде қарастырды және жекеленуді адамды қажетсіз ететін жағдай деп сынады. Оның пікірінше, ортақ міндет – «табиғат күштерін бағындыру, өлімді жеңіп, ата-бабаларды қайта тірілту, осы арқылы олардың да жалпы қайта тірілуге қатысуын қамтамасыз ету». Бұл идея оның философиясының төресінде тұрды, сондықтан «Федоров қандай мәселе жазса да, әрқашан ортақ міндет туралы негізгі ойын жеткізді – қалай ғаламдық бірлікке қол жеткізуге болады, табиғатты тек пайдаланудың орнына ұтымды басқаруға, өлімді жеңуге, ата-бабаларды қайта тірілтуге және ғаламды басқаруға лайық біріккен адамзат құруға». Федоров эволюциялық процестің интеллекттің артуына және тіршілік дамуындағы рөліне бағытталғанын дәлелдеді. Адамзат – эволюцияның шыңы, сонымен қатар оның жаратушысы және бағыт берушісі. Сондықтан адамдар ақыл-ойы мен моральдық қағидаларына сәйкес эволюцияны басқаруы керек. Федоров сондай-ақ өлімнің әлі де жетілмеген, қайшылы келетін адамзат табиғатының айқын белгісі екенін және көптеген зұлымдықтар мен нигилизмнің түпкі себебі екенін айтты. Ол өліммен күрестің ұлттық, нәсілдік, азаматтық немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, Жердегі барлық адамдарды біріктіретін ең табиғи себеп бола алатынын мәлімдеді (осыны ол Ортақ міндет деп атады). Федоров өлім мен өлімнен кейінгі өмірді жан-жақты ғылыми зерттеу нысаны етіп қарастырды, өлімсіздікке қол жеткізу мен қайта тірілуді ғылымның ең маңызды мақсаты деп білді және осы білімнің зертханалардан шығып, баршаның ортақ мүлігіне айналуы керектігін айтты: «Әркім білім алуға тиіс, ал барлық нәрсе білім мен іс-қимылдың нысаны болуы керек».

Жаңартылатын энергия және экологиялық инженерия

Федоров климаттық инженерияны қолдаушы болды. Ол 1891-1892 жылдардағы Ресей ашаршылығына жауап ретінде 1891 жылғы Ресей әскери экспериментін, онда жарылғыш заттарды қолданып бұлттарды жаңбырландыруға тырысты, жоғары бағалады. Федоров бұл адамзатты өзгерте алатынын айтты, себебі әскерилер зорлық-зомбылыққа емес, ортақ мақсатқа жұмылдырылуы мүмкін. Ол бұлттарды жаңбырландыруды аспандық өзендерді суарумен салыстырды және осы бағытты өзгерту – дұрыс христиандық жол екенін, ал Құдайдың еркіне қарсы келу деген наразылықтар ақымақтық екенін түсіндірді. Федоров жаңаруға жарамды энергияны пайдалану – жұмысшыларды кен өндірудегі қанаудан тоқтату үшін моральдық міндет екенін мәлімдеді. Ол әсіресе темір және көмір өндіруді, сондай-ақ күн және жел энергиясынан энергия алуды атап көрсетті. Федоровтың пікірінше, адам табиғатпен үйлесімде өмір сүрмейді, бұл табиғатпен байланыс жоқтығынан туған жалпы қалалық жаңылыс.

Өлімнің екі себебі

Адам өмірі, Федоровтың айтуынша, екі себептен тоқтатылады. Біріншісі – ішкі: адамның материалдық құрылысының өзіндік жаңару қабілеті шексіз емес. Бұл мәселені шешу үшін адам организмінің психофизиологиялық реттелуі қажет. Екінші себеп – сыртқы ортаның болжамсыздығы; оның құрылыс-бұзушы күші табиғатты реттеу арқылы басып жеңілуі керек. Федоров пікірінше, табиғатты реттеу, яғни "табиғатқа ерік пен сананы енгізу" – табиғи апаттардың алдын алу, Жер климатын басқару, вирустар мен эпидемиялармен күресу, күн энергиясын меңгеру, ғарыш кеңістігін зерттеу және онда шексіз шығармашылықпен айналысуды қамтиды.

Барлық адамдар үшін өлместік

Федоровтың пікірінше, барлық қашан да өмір сүрген адамдардың қайта тірілуі мен өлімсіздікке қол жеткізу – екі бір-бірінен ажырамас мақсат. Қайта тірілу болмаса, өлімсіздікке қол жеткізу, әсіресе этикалық және физикалық тұрғыдан мүмкін емес. Бізге өмір мен мәдениет сыйлаған ата-бабаларымыздың жерленген күйде қалуына, туған-туыстарымыз бен достарымыздың өліп кетуіне рұқсат ете алмаймыз. Бүгін тірі адамдар мен болашақ ұрпақтар үшін өлімсіздікке қол жеткізу – өлімге жеңістің тек жартылай ғана бөлігі, тек бірінші кезеңі. Толық жеңіс тек барлық адамдар қайта тіріліп, өлмейтін өмірді баю мүмкіндігіне ие болғанда ғана мүмкін болады.

Жыныстық қатынастар

Сонымен қатар, ол жыныстық қатынастардың еркектерді әйелдерге байланыстырып, ата-бабаларынан бөліп тастайтынын, осының нәтижесінде әлемге келіспеушіліктер енгізілуі мүмкін екенін айтты. Ол барлық адамның үйлену алдында міндетті түрде білім алуы керек деп есептеді, осылайша олар некеге тұруды қалайтынын немесе қаламайтынын өздері шеше алады.

Шетелдіктер

Федоров Жерден тыс өмірдің болу мүмкіндігін ойлады, бірақ егер ол болса да, олардың ортақ тірілту жобасына қатыспағанына келді, және осының салдарынан олардың көзге көрінбеуін түсіндіруге болады. Бұл Ферми парадоксына қатысты алғашқы ұсынылған шешімдердің бірі саналады.

Федоров пен Толстой

Лев Толстой Федоровты жоғары бағалаған, екеуі жақын дос болып, 1880-ші жылдар мен 90-шы жылдардың басында көптеген ойларын бөліскен. Бірақ 1892 жылдан кейін идеологиялық келіспеушіліктер олардың қарым-қатынасын уландырды. Бұл Ресейде нашар егіннен туындаған азық-түлік жетіспеушілігі кезінде болды. Толстой Лондонның "Дейли телеграф" газетінде шаруаларға көмектеспегені үшін Ресей үкіметін сынап, мақала жариялады, бұл көптеген орыс консерваторларын ашуландырды.

Философиялық идеялар

Федоров адамзат пен оның ғаламдағы орны мен рөлін түсінудің жаңа жолдарын ашатын дүниетанымының негізін қалады. Шығыс діндері мен әлем туралы эзотерикалық идеяларға негізделген әмбебап планеталық және ғарыштық дүниетанымын құруға тырысқан көптеген адамдардан өзгеше, Федоров өзін терең сенімді христиан деп есептейді. Ол Коперник революциясы адамзатқа ғарыштық көзқарас ашқаннан кейін ортағасырлық дүниетанымының қолдауға лайық емес деп санайды. Бірақ Федоровтың пікірінше, Христиан іліміндегі ең маңыздысы – болашақтағы дене қайта тірілу туралы жаңалық, «соңғы дұшпанды», яғни өлімді жеңу. Ол бұл жеңіске бауырластық отбасында біріккен Адамзаттың шығармашылық күш-жігері мен еңбегі арқылы қол жеткізілетінін айта отырып, осы сенімді нығайтты. Федоров 19 ғасырдың соңында-ақ 20 ғасырдың екінші жартысында «экологиялық жаһандық проблемалар» және «экологиялық ойлау» деп белгілі болған құбылысты болжады. Ол тұрақты армияны өлім мен жойқын құралдан табиғаттың құрылыссыз күштеріне – құйын, дауыл, құрғақшылық, су тасқынына – қарсы күресуге бағытталған қаруға айналдыру идеясын ұсынды. Бұл құбылыстар бүгінде Адамзатқа жыл сайын миллиардтаған долларлық зиян келтіруде. Қазіргі ғылым принципінде осы құбылыстармен күресу құралдарын ұсынуға қабілетті, ал осы проблемаларды шешудің басты факторы – Адамзаттың бөлінуі, ақыл-сана мен ізгі ниеттің жетіспеуі. Дегенмен, христиандық дүниетанымы бойынша, табиғи апаттардың болуы Адамзаттың біртілдігінің жоқтығын емес, күнәға батудың салдарынан Адам табиғатының бұзылуын көрсетеді. Федоровты естелік пен отантану философы деп атайды. Оның еңбектерінде көптеген беттер орыс және әлемдік тарих пен мәдениетке арналған. Ол өткеннің мәдени мұрасын зерттеу және сақтау туралы өз пікірлерін көп рет білдірді, революцияға дейінгі Ресейде жергілікті тарихты дамытуға үлкен үлес қосты және тарихи ұмытылуды, ұрпақтардың арасындағы үзілісті жеңуге ұмтылды. Федоров – шіркеудің діни өміріне белсенді қатысқан діндар адам еді. Оның өмірлік ұстанымының негізінде Радонежский Сергийдің: «Бұл дүниенің араздық бөлінісін жеңу үшін, Киелі Үштікке қарайық» деген пәтуасы жатты. Федоровтың еңбектерінде Киелі Үштік туралы көп мәліметтер кездеседі, ол Үштікте Адамның болашақ өлмеушілігінің бастауын көреді. Әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан алғанда, Үштік бейнесі үшін оның батыс жекелігінен және шығыстың «жеке тұлғаның әмбебапқа ерігіп кетуінен» өзгеше болды. Оның өмірі мен жазбаларында дін мен ғылымның синтезі айқын көрінеді. Діни публицист және философ Николай Федоровты өз заманының ұлы қасиеттісі деп атады және оны Саровтық Серафиммен салыстырды.

Федоров және кітапханашы

Федоровтың философиясында кітапханалар ерекше орын алды. Федоров кітапханалар мен мұражайлардың рухани мұра орталығы, сондай-ақ жинақтау, зерттеу, білім беру және моральдық тәрбие беру орталықтары ретіндегі маңыздылығы туралы жазды. Кітапханалар ұлы бабалармен байланыс құрады және храмдар сияқты, адамдарды мәдениет пен ғылыммен таныстыратын қоғамдық өмірдің орталығы болуы керек. Федоров халықаралық кітап алмасу, жеке жинақтардан кітаптарды кітапханаларда пайдалану және кітапханаларда көрме бөлімдерін ұйымдастыру идеяларын қолдады. Сонымен қатар, ол кітапханалардың қажеттіліктеріне тікелей қайшы келетін авторлық құқық жүйесіне қарсы болды. Н. Ф. Федоровтың музейлік-кітапханалық білім беру тұжырымдамасы "Экополис және мәдениет" халықаралық қоғамының педагогикалық бағдарламаларының негізіне жатты.

Фёдоровтың ғылым, өнер және дін идеяларының дамуы

Н. Ф. Федоровтың "Ортақ міндет философиясы" арқылы жалпы білімнің терең және ерекше философиялық-ғылыми бағыты басталады: орыс космозмы, белсенді эволюциялық, ноосфералық ой, ХХ ғасырда миколог Наумов, Николай Александрович (ғалым), В. И. Вернадский, А. Л. Чижевский, В. С. Соловьев, Н. А. Бердяев, С. Н. Булгаков, П. А. Флоренский және тағы басқалар сияқты көрнекті ғалымдар мен философтар. Эволюцияның ақыл-ой мен сананы тудыруға бағытталғандығына назар аудара отырып, космосшылар белсенді эволюция идеясын, яғни әлемнің дамуында жаңа саналы кезеңнің қажеттілігін алға тартады. Онда адамзат ақыл-ой мен моральдық сезімдердің талаптарына сәйкес даму бағытын анықтайды, эволюцияның рулін өз қолына алып, айқайлағандай, оны басқарады. Эволюциялық ойшылдар үшін адам – өсу процесіндегі аралық тіршілік иесі, әлі де кемелділіктен алыс, бірақ бірге саналы және шығармашылық қабілеттерімен сыртқы әлемді де, өзінің табиғатын да өзгертуге шақырылған. Бұл, ең алдымен, саналы рухани күштердің құқықтарын кеңейту, материяны рухпен бақылау, әлем мен адамды руханиландыру туралы мәселе. Космостық кеңею осы ұлы бағдарламаның бір бөлігі болып табылады. Космосшылар үлкен тұтастыққа – Жерге, биосфераға, ғаламға қамқорлық жасаумен қатар, ең жоғары құндылықтың ең терең талабын – нақты адамға деген құрметті біріктірді. Ауру мен өлімді жеңу және өлместікке жету мәселелері осы бағытта маңызды орын алады. Н. Ф. Федоров пен орыс философтары-космосшылар ұсынған планеталық дүниетанымы қазір "үшінші мыңжылдықтың дүниетанымы" деп аталады. Адамның саналы шығармашылық ие екендігі, планетадағы барлық тіршілік үшін жауапты эволюцияның қозғаушы күші, жердің "ортақ үй" идеясы біздің заманымызда аса маңызды. Себебі адамзат табиғатқа, оның ресурстарына, адамның өлімге ұшырауына және жеке және қоғамдық зұлымдықтарға қатысты мәселелермен бұрынғыдан да көп бетпе-бет келіп отыр. Космистік философтар біздің заманымыздың жаһандық мәселелерін тиімді шешуге мүмкіндік беретін экологияның өзіндік, шығармашылық тұжырымын ұсынды. Ұлттар мен мәдениеттер арасындағы жемісті диалог идеясы, олардың әрқайсысы "ноосфераны құруға" үлес қосады, этносаралық келісімді, шовинизмге, "ұлттық эгоизмдердің" бәсекелестігіне қарсы тәрбиелеудің тиімді құралы болып табылады. Н. Ф. Федоровтың философиясында жаңа этикалық негіздеме алған сабақтастық, естелік, өткеннің рухани мұрасымен байланыс идеясы бүгінгі күні де өзекті. Космостық ойшылдардың адамның білім мен шығармашылығының барлық саласына моральдық бағыт беру қажеттілігі, ғылымның ғаламдыққа айналуы, Жердегі өмірді сақтау және көбейтудің ортақ міндетіндегі сенім мен білімді татуластыру туралы ойлары маңызды. Федоровты ноосфералық дүниетанымының бастауышы және пайғамбары деп санауға толық құқығымыз бар, оның негіздері В. И. Вернадский мен П. Тейяр де Шарденнің еңбектерінде қаланды. ХХ ғасырдың соңында пайда болған трансгуманизм қозғалысы да Федоровты өзінің алдастығы деп санайды. Алайда, трансгуманизм техникалық жетістіктер арқылы адамның шексіз кемелденуін қалайды, ал Федоров технологияны өркениет дамуының уақытша, қосалқы саласы деп қарастырды. Ол "адамның күштерін өзге бағытта, өзін жақсарту мен өзгертуге жұмсау керек" деп сенді. "Ортақ міндет философиясы" ХХ ғасырдың көптеген жазушыларының, ақындарының, суретшілерінің шығармашылығында жаңғырыс тапты, мысалы В. Брюсов пен В. Маяковский, Н. Клюев пен В. Хлебников, М. Горький мен М. Пришвин, А. Платонов пен Б. Пастернак, В. Чекригин және П. Филонов. Олардың шығармашылығына Федоровтың этикалық талаптарының тереңдігі, оның эстетикасының бірегейлігі, табиғатты реттеу, өлімді жеңу, өткен ұрпақтарға деген қарыз идеясы әсер етті. А. Л. Волынскийдің ойшыл туралы: "Федоров – адамзаттың рухани өміріндегі жалғыз, түсіндіруге болмайтын және теңдесі жоқ құбылыс. Федоровтың дүниеге келуі мен өмірі Ресейдің мыңжылдық өмірін ақтады. Енді ешкім де бізді ұрпақтарға бірде-бір ойды, басталған істің қайраткерлігін қалдырмағанымыз үшін айыптамайды".

Астронавтикамен байланыс

Циолковскийдің ойы: "Жер – адамзаттың бесігі, бірақ мәңгі осы бесікте қалу үшін емес!" Н. Ф. Федоровтың идеяларымен шабыттандырылған. Ол алғаш рет толыққанды жаңарып жаңарған адамзаттың алдында бүкіл ғарыш кеңістігін дамыту жолы жатыр екенін, онда адам Ақыл-ойды жеткізуші ең маңызды рөлді атқаратынын, егер адам марлық әлемдегі Құдайлық Энергияның арнасы болуден бас тартса, ғаламның күйреуі мен жылу өліміне қарсы тұратын күш екенін айтқан. Федоровтың идеялары кейіннен орыс космонавтикасының негізін қалаушыларын шабыттандырды. Федоровтың 1903 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары В. А. Кожевников және Н. П. Петерсон "Ортақ міндет философиясы" деген атпен жариялаған еңбектерін С. П. Королев мұқият оқыды. Николай Федоров князь Гагариннің заңды емес ұлы болғандықтан, Юрий Гагарин мен Николай Федоровтың есімдері космонавтика тарихында қатар тұр деген пікір бар.

1920-шы жылдар

Ресейлік Азамат соғысының ең қаһарлы кезінде биокосмистердің бір тобы құрылды (анархистік универсалистерден бөлініп шыққан). Бұл топ өлімді логикалық жағынан абсурдты, этикалық тұрғыдан төзбейтін және эстетикалық жағынан жаман деп санады, сондай-ақ мемлекеттен галактикалық бостандыққа қол жеткізуді, кеңістік байланыстарын дереу орнатуды жақтады. Екі негізгі талап қойылды: сыртқы кеңістікте еркін қозғалу және мәңгілік өмірге құқық. 1921 жылы Федоровтың ізбасары, ақын Александр Святогоров Биокосмизм манифестін жазды, онда ол өлімнің екі түрін анықтады: денелік және рухани ("тірі кездегі өлім"). Святогоров сондай-ақ Федоровтың Жерді алып жұлдызаралық ғарыш кемесіне айналдыру идеясын одан әрі дамытты.

Қазіргі заман

XX ғасырдың соңында Ресейде Федоровтың еңбектері мен идеяларына қызығушылық қайта жанданды. 1980-ші жылдардың аяғында Мәскеуде Н. Ф. Фёдоров атындағы кітапхана-мұражай құрылды. Н. Ф. Фёдоров атындағы кітапхана-мұражайда физиктер мен биологтар, философтар мен әдебиеттанушылар, саясаткерлер мен кәсіпкерлер Федоровтың идеяларын талқылайтын тұрақты ғылыми-философиялық семинар өткізіледі. 1988 жылы Боровск қаласында, Н. Ф. Федоров пен К. Е. Циолковский 30 жылдық үзіліспен бір мектепте жұмыс істеген жерде, Бірінші Бүкілодақтық Федоров оқулары өткізілді. Федоров оқуларының дәстүрі қалыптасып, 2003 жылы Белградта "Космизм және орыс әдебиеті" халықаралық конгресі Н. Ф. Федоровтың 100 жылдығына арналды. Лепский, Владимир Евгеньевич Федоровтың жекелеушілікке жасаған сын-қатерін пайдаланып, өзін-өзі дамытатын полисубъективті ортаға қоғамдық қатысудың қажеттігін негіздеді. Николай Федоровқа қойылған алғашқы ескерткіш 2009 жылдың 23 қазанында Калуга облысының Боровск қаласында ашылды. Қазіргі заманғы мәдениетте Федоровтың идеялары ғылыми фантастика туындылары арқылы танымал болды, мысалы Ханну Раяниемидің "Кванттық ұры" трилогиясы және Игорь Мирецкийдің "Архивші" романы. Оның идеялары Карл Ове Кнаусгардтың "Мәңгілік қасқырлар" (2021) романында да маңызды орын алады.