Кіріспе
Рим форумындағы ежелгі ғибадатхана Кастор мен Поллюкс ғибадатханасы – Италияның орталық бөлігіндегі Рим форумындағы ежелгі ғибадатхана. Ол бастапқыда б.з.д. 495 жылы Регил көліндегі шайқаста жеңіске жеткеніне алғыс айту мақсатында салынған. Кастор мен Поллюкс (грекше Полидеук) – Диоскурлер, Егіздер жұлдыздығының «екі егізі», Зевс (Юпитер) пен Леданың егіз ұлдары. Олардың культы Грекиядан Магна Греция және Оңтүстік Италияның грек мәдениеті арқылы Римге келген. Рим ғибадатханасы – ежелгі заманнан сақталған Диоскурлер ғибадатханаларының бірі.
The Temple of Castor and Pollux is an ancient temple in the Roman Forum, Rome, Central Italy. It was originally built in gratitude for victory at the Battle of Lake Regillus (495 BC). Castor and Pollux (Greek Polydeuces) were the Dioscuri, the "twins" of Gemini, the twin sons of Zeus (Jupiter) and Leda. Their cult came to Rome from Greece via Magna Graecia and the Greek culture of Southern Italy. The Roman temple is one of a number of known Dioscuri temples remaining from antiquity.
Негізін қалау
Римнің соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербус және оның одақтастары – латындықтар, жаңадан құрылған Рим Республикасына қарсы соғыс ашты. Шаястан бұрын Рим диктаторы Аулус Постумий Альбус Региленсис, егер Республика жеңіске жетсе, Диоскурларға (Кастор мен Поллюкс) ғибадатхана салып беруге уәде берді. Аңыз бойынша, Кастор мен Поллюкс Республикаға көмек ретінде шайқас алаңында екі шебер атты жауынгер болып пайда болды; шайқаста жеңіске жеткеннен кейін олар Римдегі Форумда қайтадан пайда болып, Ютурна бұлағынан жылқыларын суартып, осылайша жеңісті жариялады. Ғибадатхана олардың пайда болған деп есептелетін жерде орналасқан. Постумийдің ұлдарының бірі б.з.б. 484 жылдың 15 шілдесінде (шілде айының идесі) ғибадатхананы тойлау үшін дуумвир болып сайланды.
Тарих
Республика кезеңінде ғибадатхана Рим Сенатының жиналыс орны болды, ал б.з.д. II ғасырдың ортасынан бастап подиумның алғы жағы спикерлерге арналған платформа ретінде пайдаланылды. Императорлық кезеңде ғибадатханада салмақтар мен өлшемдер кеңсесі орналасып, мемлекеттік қазына сақталды. Ғибадатхананың іргетастың арасындағы бөлмелер осы мақсаттар үшін қолданылды. Қазылымдардан табылған заттарға сүйенсек, бөлмелердің бірі тіс дәрігерінің жұмысына арналған болуы мүмкін. Архаикалық ғибадатхана б.з.д. 117 жылы Люций Цецилий Метелл Далматик тарапынан Дальматиялықтарға қарсы жеңісінен кейін толыққанды қайта жаңартылып, кеңейтілді. 73 жылы Гай Веррес осы екінші ғибадатхананы қайта қалпына келтірді. Регіл көліндегі алғашқы жеңісті еске алу мақсатында жыл сайын 15 шілдеде үлкен атты әскер шеруі өткізіліп, онда қалқан мен найза ұстаған 5000-ге жуық жас жігіт қатысты. Шерудің басында ақ аттарда отырған екі жас жігіт Кастор мен Поллукс бейнесін сомдады. 14 ж.б.д. форумның маңызды бөліктерін жойған өрт ғибадатхананы қиратты, ал Ливияның бұрынғы некеден туған ұлы және Августтың асырап алған ұлы, болашақ тақ мұрагері Тиберий оны қайта салды. Тиберий ғибадатханасы біздің заманымыздың 6 жылында ашылды. Бүгін көрініс тапқан қалдықтар Тиберий ғибадатханасынан, тек Метелл дәуіріндегі подиумнан басқа. Осы императорлық қайта құрумен байланысты, культтың өзі императорлық отбасымен байланысты болды. Бастапқыда егіздер Августтың мұрагерлері Гай мен Луций Цезарьмен теңестірілді. Бірақ олар ерте қайтыс болғаннан кейін, Кастор мен Поллукспен байланыс Тиберийге және оның інісі Друзға көшті. Гиббон сенаттың император Максимин Траксқа қарсы және император Гордиан I мен оның ұлы Гордиан II жақтауымен 237 жылы Кастор ғибадатханасында көтеріліс ұйымдастырғанын айтты. Егер ғибадатхана IV ғасырға дейін қолданыста болса, онда Рим империясының соңғы кезеңіндегі жазықсыздарды қуғын сүргенде жабылуы мүмкін еді. Ғибадатхана төртінші ғасырда, Лакус Ютурнаның алдындағы қабырғаны қайта пайдаланған материалдардан салғанда, бұрыннан құлап бастаған болуы мүмкін. Оның кейінгі тарихы туралы ештеңе белгілі емес, тек 15 ғасырда оның бастапқы құрылысының үш бағанасы ғана тұрды. Ғимараттың жанынан өтетін көше Via Trium Columnarum деп аталды. 1760 жылы консерваторлар бағаналардың құлау қаупі бар екенін байқап, жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін мұражай орнатты. Пиранези де, жас ағылшын сәулетшісі Джордж Дэнс кіші де көтеріліп, нақты өлшемдер жасады; Дэнс әкесіне "әлемдегі ең жақсы коринфтік тәртіп үлгісінен жасалған модельге ие" екенін хабарлады. Бүгінде подиум бетінсіз, үш бағанасы мен антаблементтің бір бөлігімен сақталған, бұл Форумның ең танымал ерекшеліктерінің бірі.
Сәулет
Сегіз бағаналы ғибадатхана периптеральді болып, қысқа жағында сегіз коринфтік бағана, ал ұзын жағында он бір бағана орналасқан. Ішінде мозаикамен төселген жалғыз камера болған. Подиумның өлшемдері және биіктігі құрайды. Ғимарат opus caementicium техникасымен салынған және бастапқыда кейіннен алынып тасталған туф тақталарымен қапталған. Ежелгі деректерге сәйкес, ғибадатханаға подиумға өту үшін бір орталық баспалдақ болған, бірақ қазба жұмыстары екі бүйірлік баспалдақтың бар екенін көрсетті.
Археология
Ғибадатхана кешені 1983-1989 жылдар аралығында Инге Нильсен және Б. Пульсен басшылығымен Римдегі скандинавия академияларының бірлескен археологиялық экспедициясымен қазылып, зерттелді.
Кастор мен Поллюкстің басқа ғибадатханалары
Рим ғибадатханасы – ежелгі дәуірден сақталған белгілі Диоскури қасиетті орындарының бірі. Басқаларының арасында, Неапольдегі Сан-Паоло-Маджоре барокколық базиликасы Кастор мен Поллюкс ғибадатханасының орнында салынған. Оның портигі мен фронтоны 1688 жылғы Саннио жер сілкінісіне дейін сақталды; қазір тек үш Коринф колоннасы ғана шіркеудің қасбетіне енгізілген күйінде қалған. Афинадағы Акрополь маңындағы жоғалған Анкаион Диоскури ғибадатханасы болған. Шамамен 150 жылы жазған Паузанияс оны ежелгі деп сипаттаған. Паузания Аргоста Кастор мен Поллюкс, олардың ұлдары Анаксий мен Мнасин, сондай-ақ олардың әйелдері Илаейра мен Фиби бейнеленген тағы бір ғибадатхананы атап көрсеткен. Сицилиядағы Агридженто қаласындағы Валле-деи-Темплинің кең аумағында Диоскури ғибадатханасының орны да бар. 1888 жылы Египеттегі ежелгі грек колониялық қаласы Наукраттағы Диоскури ғибадатханасын сипаттаған Эрнест Артур Гарднер мұндай ғибадатханалардың ерекше бағыты болғанын айтқан. Құдайларға арналған ғибадатханалар көбінесе шығысқа қарап салынатын, ал батырлар мен жартылай құдайлар, мысалы Кастор мен Поллюкске арналған ғибадатханалар батысқа қарап салынатын.
the Baroque basilica church of San Paolo Maggiore in Naples is built on the site of a Temple of Castor and Pollux. Its porch and pediment survived until the 1688 Sannio earthquake; only three Corinthian columns remain, incorporated into the facade of the church. The vanished Anakeion near the Acropolis in Athens was a Dioscuri temple. Writing in about 150 AD, Pausanias described it as ancient. Pausanias identified another temple in Argos depicting Castor and Pollux, their sons Anaxias and Mnasinus, and their wives Hilaeira and Phoebe. The extensive ruins of the Valle dei Templi in Agrigento, Sicily, include the site of another Temple of the Dioscuri. In his 1888 description of the Dioscuri temple in ancient Greek colonial city of Naucratis in Egypt, Ernest Arthur Gardner remarked that such temples were common enough to have a characteristic orientation. Temples to the gods tended to face east. Temples to heroes and demi gods such as Castor and Pollux faced west.