Кіріспе

Шореа – Диптерокарпациялар тұқымдасына жататын, көбінесе тропикалық жаңбыр ормандарында өсетін шамамен 196 түрді қамтитын ағаштар туысы. Бұл туыс 1793–1798 жылдары Британдық Шығыс Үндістан компаниясының генерал-губернаторы болған сэр Джон Шордың құрметіне аталған. Шореа туысына жататын ағаштардың ағашы лауан, луан, лауан, меранти, серая, балау, банкирай және филиппин махогани деген жалпы аттармен сатылады.

Таксономия

Шореяның (қазіргі саль, S. robusta, Үндістан ормандарындағы ең көп кездесетін ағаш түрі болып табылады) қазбалары Гуджараттың эоцендік кезеңінен белгілі. Оларды олардың дамар шайырынан пайда болған янтарь қалдықтары арқылы тануға болады. Басқа қазбалардың ішінде сол аймақтан миоцен дәуіріне жатқан қазбаланған жеміс бар; бұл жеміс Малай түбегінде өсетін S. macroptera-ға ең жақын.

Сипаттама

Шorea spp. Оңтүстік-Шығыс Азияға, Үндістанның солтүстігінен Малайзия, Индонезия және Филиппинге дейін табиғи түрде таралған. Батыс Малайзия мен Филиппинде осы туыс тропикалық ормандардың көкжиегін басып алады. Ең биік тіркелген тропикалық гүлді өсімдік – Малайзияның Сабах (Борнео) штатындағы Данум аңғарының қорғалатын аймағында табылған Shorea faguetiana. Ал Борнео аралындағы Сабахтың Тауау таулары ұлттық паркінде кем дегенде бес басқа да түр 80 метрден аса биіктікте өлшенген: S. argentifolia, S. gibbosa, S. johorensis, S. smithiana және S. superba. Борнео – 138 түрі бар Shorea туысының даму орталығы, олардың 91 түрі осы аралға ғана тән.

Репродуктивті биология

Shorea spp-тің көп бөлігі жалпы гүлдеуге жататын түрлер, бұл 3–10 жылдық аралықта кездейсоқ болатын құбылыс. Осы кезде диптерокарптардың дерлік барлық түрлері және басқа отбасыларға жататын түрлер де көптеп гүлдейді. Жалпы гүлдеудің тұқым жеушілерді қанағаттандыру және/немесе тозаңдану процесін жеңілдету үшін пайда болғаны есептеледі. Гүлдеуге Ла-Ниньядан Эль-Ниньоға өтетін кезеңдегі құрғақшылықтар себеп болатындығы айтылады. Гүлдеудің масштабы Эль-Ниньоның оңтүстік осцилляциясы (ENSO) циклымен байланысты құрғақшылықтың уақытына байланысты деп саналады, ал ең ірі гүлдеулер бірнеше жыл гүлдеусіз өткеннен кейін болады. Тұқым жеушілер мен өлім-жітім диптерокарптардың, мысалы, Shorea-ның көбею процесіне әсер етеді. Сингапурда бақа жейтін макакалар мен көбелек құрттары тұқым жеушілер ретінде белгілі.

Қолданылуы

Көптеген экономикалық маңызды ағаш түрлері Шорея туысына жатады. Олар әртүрлі сауда атауларымен сатылады, оның ішінде "лауан", "лауан", "меранти", "серая", "балау", "банкирай" және "Филиппин махагоны". (Әрбір атаумен байланысты түрлердің тізімін Диптерокарп ағаштарының жіктелуі туралы мақалада қараңыз.) Солтүстік Америкада сатылатын "Филиппин махагоны" нағыз махагони емес, Шорея туысына жататын ағаштардың қоспасы. Shorea spp. түрлерінен алынатын басқа өнімдерге даммар және иллипе жатады. Даммар – әртүрлі түрлерден жиналатын шайыр. Оның түсі түрлі таксономиялық топтарда өзгеше болады. Shorea wiesneri көптеген веб-сайттарда даммардың маңызды көзі ретінде көрсетілген; алайда, бұл сауда атауы немесе синоним болуы мүмкін. Борнео майы Шорея түрлерінің жұмыртқа тәрізді, қанатты жемісінен алынады.

Қорғау мәртебесі

Қазіргі кезде IUCN Қызыл тізімінде тіркелген 148 шоря түрінің көпшілігі аса қауіпті деп саналады. IUCN-ның диптерокарптарды тізімге енгізуіне қатысты кейбір алаңдаушылықтар бар, себебі қауіп деңгейін бағалауға қолданылатын критерийлер көбінесе жануарлар популяциясының сипаттамаларына негізделген. Бұл, ағаштар сияқты ұзақ өмір сүретін және мекендеу ортасына қатысты организмдерге қолданғанда, қауіптің деңгейін шамадан тыс жоғары бағалауға алып келуі мүмкін деп есептеледі. Shorea түрлері туралы бет қауіптілік жіктемелерін ұсынады. + Shorea spp-нің сақталу статусы IUCN қызыл тізімі санаты Түрлер саны Құрып кеткен1 Аса қауіпті102 Қауіпті3 Кем қауіпті6 Дерек жеткіліксіз2 Бағаланбаған~48