Кіріспе
Бірмалық буддалық монах, көтеріліске жетекшілік еткен (1876–1931) Сая Сан, сонымен қатар Хсая (шын аты Яр Кяу, ; 24 қазан 1876 – 28 қараша 1931) – дәрігер, бұрынғы монах және 1930–1932 жылдардағы Британдық Бирмадағы Сая Сан көтерілісінің басшысы. Сая Сан көтерілісі деп аталған көтерілістер сериясы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы отаршылдыққа қарсы ең маңызды қозғалыстардың бірі саналады. Оның ұлттық және тарихи мәніне байланысты, Сая Сан және оған байланысты көтеріліс туралы пікірталас әлі де жалғасып келеді, әсіресе ғылыми орталарда.
Saya San also spelled Hsaya (original name Yar Kyaw, , ; 24 October 1876 – 28 November 1931) was a physician, former monk and the leader of the Saya San Rebellion of 1930–1932 in British Burma. The series of uprisings that have been called the Saya San Rebellion has been regarded as one of Southeast Asia's quintessential anti colonial movements. Because of its national and historical nature, discussions about Saya San and the rebellion associated with him has persisted to this day, particularly within academic spheres.
Сая Санның өмірі
Сая Сан Шюбо қаласының тумасы еді, ол Солтүстік-орталық Бирмадағы ұлтшыл монархисттік көзқарастардың орталығы және 1752 жылдан бастап 1886 жылы Үшінші ағылшын-бирма соғысының аяқталуына дейін Мьянманы басқарған Конбаунг (немесе Алангпая) әулетінің туған жері болатын. Ол 1876 жылдың 24 қазанында дүниеге келген. Оның нағыз аты Яр Кяу еді. Оның ата-анасы У Кяе мен Дау Хпет, олар бес баласымен бірге Таейткан ауылшаруашылық ауылында тұрды. Яр Кяу ерте жасында жергілікті ауыл монастырында оқып, буддалық наным-сенімдермен танысты. Содан кейін ол жиырмаға жуық жасқа дейін жақын жердегі Хпо Хму монастырында оқуын жалғастырды. Яр Кяу көп ұзамай Нга Каунг Инн ауылына кетті, себебі ауыл шаруашылығында еңбек етудің орнына кілем мен себет сату арқылы жақсырақ өмір сүре алады деп үміттенеді. Кейін ол Ма Кеймен танысып, үйленді, олардың Ко По Тин мен Ма Сейн деген екі баласы болды. Экономикалық жағдай жақсармағандықтан, Яр Кяу Төменгі Бирмадағы Мулмейнге кетті, онда күріш егістігінің кеңеюіне байланысты жұмыс мүмкіндіктері жақсырақ болды. Біраз уақыт ағаш шеберлігімен айналысып, кейін бақсылық және дәстүрлі емшілікпен табыс тапқан ол, дәстүрлі емдеу тәжірибелері туралы екі мақала жазды, ол Батыс медицинасының құзыреті мен тиімділігіне күдік тудырды. Сая Санның дәрігерден саяси белсендіге айналуының себебі нақты белгілі емес. Көптеген адамдар оның 1920 жылдары У Сой Тейн басқаратын Бирма қауымдастықтарының бас кеңесіне (GCBA) қосылғанына сенеді. Ол өзінің саяси мансабын өз ауылының өкілі ретінде бастады және көп ұзамай Мулмейн қаласы мен ауданының бөлімшесін басқарды. 1924 жылы GCBA-ның жылдық съезінде 45 жастағы Сая Сан бирмалық шаруалардың тұрмыс жағдайын зерттеу комиссиясының төрағасы болып сайланды. 1890 жылдарға қарай отаршылдық шенеуніктер негізгі бейбіттендіру кампаниялары сәтті аяқталғанын анықтады және олар жаңа колония ұсынған кең тектес, минералды және ауыл шаруашылығы ресурстарын қолдауға болатын әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылым құруға назар аудара алды. Үндістанның провинциясы ретінде қосылған Британдық Бирма Нью-Делиде құрылған әкімшілік саясатқа, сондай-ақ Үндістанның азаматтық қызметіне тән көптеген рәсімдік құрылымдарға бағынатын болды. Жаңа аумақтар округтерге бөлініп, оларға шағын көмекші персоналмен комиссар тағайындалды. Британдық Үндістанның көзқарасы мен тәжірибесі арқылы бирмалық халық, мәдениет, тіл және тарих императорлық зерттеулер арқылы құрылды, олар енді жаңа аумақтарды картаға түсіруге тырысты. Жергілікті емдеу тәжірибелері, рәсімдер, халық аңыздары, билік туралы түсініктер мен ауыл өмірі аудандық қызметкердің бақылауындағы нәрсені қаншалықты жақсы түсінгеніне қарай ұйымдастырылып, жіктелетін. Сонымен қатар, британ үкіметі 1885-1886 жылдары Бірма Корольдігін аннексиялаған кезде, олар Бірма патшалық тағын Калькуттадағы мұражайға көшірді. Ал Мандалай сарайы ерлер клубына айналдырылды, бұл бирмалықтар үшін қорқынышты болды. Басқаша айтқанда, отарлаушы билік ежелгі Бирманың әлеуметтік ландшафтын көптеген наразылық туғызған түрде өзгертті.
Сая Сан көтерілісінің мәні
Сая Сан көтерілісі – 20 ғасырдағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі отаршылдыққа қарсы күрес қозғалыстарының бірі. Бірақ, оның қалдырған мұрасы – ол бүгінгі күнге дейін ұлттық батыр ретінде еске алынады, ұлттық бірліктің символы, тіпті оның суреті Мьянма банкноталарында бейнеленген. Сая Сан көтерілісі маңызды, себебі ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы, әсіресе отарлық кезеңдегі, басқа да көтерілістер мен революцияларды түсінуге көмектеседі. Сая Сан көтерілісінің мысалы тарих жазудағы әртүрлі тарихнамалардың тарихқа қалай әсер ететінін көрсетеді. Отарлық тұжырым сол кездегі басым идея болғандықтан, ол архивтік деректерге негізделген түсіндірмелерді бақылауға мүмкіндік берді, тіпті олардың бәсі жоқ және тек отарлық көзқараспен ұсынылғанына қарамастан. Яғни, Сая Сан көтерілісі туралы ресми архивтер көтеріліс туралы көп мәлімет бермеді, тек этнология, құқық және география салаларын біріктіретін әкімшілік контекстті қамтыды. Сол уақытта болған Тай Нгуен көтерілісін немесе Тин Совет қозғалысын қарастырайық. Әртүрлі көзқарастарды алуға мүмкіндік беретін басқа да дереккөздер бар еді. Дэвид Марр Вьетнам туралы жазғанда «Қарсылық моделі» немесе схемасын ұсынады. Оның пікірінше, дәстүрлі қарсылық бар, көбінесе ғалымдар элитасы жетекшілік етеді. Одан кейін прогрессивті болуға тырысатын ғалымдар элитасы бастаған өтпелі қарсылық пайда болады. Соңында, батыстық білім алған көшбасшылар жетекшілік ететін қазіргі заманғы қарсылық бар. Сая Санның оқиғасын Дэвид Маррдың қарсылық моделімен салыстырсақ, Сая Сан қозғалысының табиғатында дәстүрлі және заманауи элементтердің бар екенін көреміз. Джеймс Скотт Вьетнам мен Бирмадағы 1900 жылдар басындағы көтерілістер туралы жазғанда, бұл қозғалыстар объективті экономикалық жағдайларға емес, субъективті экономикалық жағдайларға байланысты екенін айтады. Ол батыс отаршылдығынан бұрын болған идеалды моральдық экономикаға тоқталады, онда байлық қайта бөлінетін, ауылдық элита мен ауыл халқының өзара құқықтары мен міндеттері байланысты болатын. Отарлық билік орнағаннан кейін, бұл бөліс желісінен аман қалған адамдар бұрынғыдай өмір сүре алмайды. Көтерілісті дәстүр мен заманауилық тұрғысынан қарастырудан басқа, оны зорлық-зомбылық, идеология және утопия тұрғысынан қарастыруға болады. Мысалы, зорлық-зомбылықтың қозғалыстың шеңберін қалай анықтағанын және көшбасшылардың идеологиялық көзқарастары утопиялық армандармен қалай үйлескенін қарастыруға болады. Бірақ осы көтерілісті табысқа жеткен деп санауға бола ма? Сая Санның қазасы оның сәтсіздігін білдіре ме? Отарлық шенеуніктерге сол кезде бұл көтеріліс сәтсіз болған сияқты көрінген. Дегенмен, оның болашақ салдары зор болды. Шындығында, оның тұтқындалғанына екі жыл өткен соң да қозғалыс жалғасты. Сонымен қатар, Сая Сан бүгін де ұлтшылдық, тіпті патриотизм сезімдерін оятады. Ол қазіргі заманда өмір сүргеніне қарамастан, отарлықтан кейінгі түсіндірмелер әлі де оның және оның жақтастары қолданған татуировкалар мен амулеттер сияқты мистикалық аспектілерге назар аударады. Мүмкін, болашақ ұрпақ Сая Сан көтерілісінен алған сабақ – дереккөздің толыққанды сенімділігін тек оның басымдығына байланысты емес, оның саяси маңызын ескере отырып бағалау керек. Кез келген дереккөзді, көзқарасты, түсіндірмені және тарихнаманы қайта қарастыру пайдалы, себебі олардың арасында жасырылған ымдаулар мен бейімділіктер болуы мүмкін. Жаңаша оқып шығудан кейін, өткенге бағытталған немесе болашақты көздеген кеңірек көзқарас болашақты түбегейлі өзгерте алады. Джордж Оруэлл айтқандай: «Өткенді бақылаушы болашақты бақылайды. Қазіргі заманды бақылаушы өткенді де бақылайды».