Аютия патшалығының тарихы және Наресуан патшаның ерлігі

Кіріспе

Аюттайя патшалығының 18-ші монархы, сиам патшасы.

Бирма-Сиам соғысы (1563-64) кезінде Аюттайя қаласын қоршау кезінде Багоның Тунгу әулетінен шыққан Байиннаунг патшасы (бұрынғы Бирмада Хантавадди ( және тай тілінде หงสาวดี) деп белгілі болған) зор әскермен елге шапқындап кіріп, Фицанулокты қоршауға алды. Маха Тхаммарахатхират қалада азық-түлік жетіспеушілігі мен шешек індеті салдарынан қаланың ұзақ қоршауға төтеп бере алмайтынына көз жеткізді, сондықтан ол қаланы берді. Байиннаунг патшасы Фицанулок пен Аюттаяны жаулап алып, Таиландты Бірманың бағынышты мемлекетіне айналдырды. Ол Маха Тхаммарахатхираттан өзінің ұлын – Қара ханзаданы – патшаның адалдығын қамтамасыз ету үшін патшалық кепіл ретінде Багоға жіберуді талап етті. Алты жыл Пегуде болғаннан кейін, 1570 жылы Нарет ханзада мен оның ағасы Ақ ханзада Аюттаяға қайтып келді.

Вице-патша

Маха Тхаммараха Наретті 15 жасында Наресуан ретінде Фицанулоктың Упараджасы ("тақ мұрагері") етті. Наресуан әкесі мен Баго патшасымен бірге Лан Шанның астанасы Вьентьянды бағындыру жорығына қатысты, бірақ шешек ауруына шалдығып, қайтуға мәжбүр болды. Ол Аюттаяда ата-анасын зиярат еткенде тұру үшін Чанкасем сарайын салдырды. Маха Тхаммарахатхират патша Аюттаяны қорғауға бұйрық берді. Камбоджалықтар Аюттаяны 3 күн қоршады, бірақ қала тұрып берді. Камбоджа әскері көптеген тұтқындарды алып, Камбоджаға шегінді. 1574 жылы Маха Тхаммарахатират патша мен Наресуан патшаның басшылығымен Аюттая армиясы Байиннаунгтың Лансангқа шабуыл жасау науқанына көмектескен кезде Бараминричеа Аюттаяға қайта шабуыл жасауға мүмкіндік алды. Әлгі жағдайда Наресуан патша шешек ауруына шалдығып, емделу үшін Аюттаяға оралуға мәжбүр болды. Ол Аюттаяға келгенде, Камбоджа флоты Нэй Кай бекінісін қоршап тұрды. Бекініс Камбоджа күштеріне түсті. Наресуан патша Камбоджа флотын өзенге шақырып, сиамдық артиллериясымен кездестірді. Ауыр бомбалаудан кейін Камбоджа флоты шегінуге мәжбүр болды. 1578 жылы Камбоджа қызметіндегі қытай ақсүйегі Пхрая Чин Чанту Пхетчабури қаласына шабуыл жасады. Шабуыл сәтсіз аяқталып, Пхрая Чин Чанту Камбоджаға қайтудан қорқып, Маха Тхаммараха оған Аюттаяда пана табуға рұқсат берді. Бірақ ол көп ұзамай кемеге мініп қашып кетті. Сол кезде Наресуан патша 24 жаста болды және Пхрая Чин Чантудың Сиам сарайы туралы ақпарат жинау үшін жалған сылтаумен Аюттаяға келген Камбоджа тыңшысы екенін білді. Ол Сиам қайықтарына Пхрая Чин Чантудың кемесін қууды бұйырды. Қытай кемелері сиамдық кемелерге қарағанда үлкен және теңізге жүзуге ыңғайлы болғандықтан, Пхрая Чин Чанту қашып құтылды. 1580 жылы Бараминричеа Сиамның әлсіз екеніне сеніп, Тоцза Рача мен Сурин Рачаға 5000 сарбаздық күшпен, соның ішінде пілдер мен атты әскерлермен Сиамға шабуыл жасауға бұйрық берді. Жоспар бойынша, Аюттая маңындағы Сарабури сияқты қалаларға шабуыл жасап, олжа мен тұтқындарды алу жоспарланған. Наресуан 3000 сарбазбен Аюттаядан шығып, кхмер әскерімен шайқасты. Кхмер әскері талқандалып, Камбоджаға шегінді. Бұл шайқас Наресуан патшаны Сиам және Бірма сарайларында құрметке бөледі. Осыдан кейін кхмерлер Таиландқа қайта шабуыл жасауға батылы жетпеді.

Maha Thammaracha made Naret the Uparaja ("crown prince") of Phitsanulok as Naresuan at the age of 15. Naresuan joined his father and the King of Bago in an expedition to conquer Vientiane, the capital of the restored Lan Xang, but he contracted smallpox and had to return. He built Chankasem Palace in Ayutthaya as a residence when he visited his parents. King Maha Thammarachathirat issued a command to defend Ayutthaya. The Cambodian besieged Ayutthaya for 3 days, but the city stood strong. The Cambodian army was forced to retreat back to Cambodia and took a large number of prisoners with them. In 1574, when the Ayutthayan Army under the command of King Maha Thammarachathirat and King Naresuan was assisting Bayinnaung in his campaign to attack Lanxang, Baraminreachea took the opportunity to attack Ayutthaya again. Luckily, King Naresuan contracted smallpox and was forced to return to Ayutthaya to recover. When he got back to Ayutthaya, the Cambodian Navy was present and besieging Nai Kai fortress. The fortress fell to the Cambodian forces. King Naresuan lured the Cambodian navy up the river where they met the Siamese artillery. After heavy bombardment, the Cambodian navy was forced to retreat. In 1578, Phraya Chin Chantu, a Chinese noble serving under Cambodia attacked the city of Phetchaburi. The attack failed and Phraya Chin Chantu was too afraid to go back to Cambodia. He was allowed to take refuge in Ayutthaya by Maha Thammaracha. Shortly thereafter, he boarded a junk and fled. At that time, King Naresuan was 24 years old and was aware that Phraya Chin Chantu was a Cambodian agent who took refuge in Ayutthaya under false pretenses to gather information on the Siamese court. He ordered Siamese boats to chase Phraya Chin Chantu's junk. Since Chinese junks are much bigger than Siamese junks and were more suited for sailing out to sea, Phraya Chin Chantu was able to escape. In 1580, Baraminreachea still believed Siam was weak and ordered Thotsa Racha and Surin Racha to invade Siam with a force of 5,000, including elephants and cavalry. The plan was to raid cities around Ayutthaya such as Saraburi and capture loot and people. Naresuan led a force of 3,000 men out of Ayutthaya to engage the Khmer army. The Khmer army was destroyed and forced to retreat back to Cambodia. This battle made King Naresuan revered among the Siamese and Burmese courts. As a result of this, the Khmers did not dare to attack Thailand again.

Таугу әулетімен соғыстар

1581 жылы Байнаунг қайтыс болды, оның орнын ұлы Нанда Байин бағындырды. Нанданың ағасы Аваның вице-королі Тадо Минсау 1583 жылы көтеріліс шығарды, бұл Нанда Байинді көтерілісті басу үшін Проме, Таунгу, Чианг Май, Вьентьян және Аюттаяның вице-корольдерінен көмек сұрауға мәжбүр етті. 1584 жылдың 2 ақпанында Наресуан әскерлерімен бірге бұйрық бойынша Багоға аттанды және сәуір айында ғана шекараға жетті. Дамронгтың айтуынша, бұл Нанданың күдігін оятты, ол ұлына, Маха-Упараджа Мингги-Сваға, астанада қалып, Наресуанды өлтіруге бұйрық берді. Дамронгтың сөзіне сүйенсек, Наресуан Краенгке, шекаралық қалаға жеткенде, Пхрайя Рам мен Пхрайя Киетті Маха Упараттың Наресуанға арттан шабуылдау үшін жібергенін, ал Маха Упараттың алдан шабуыл жасағанын білді. Наресуан кеңес шақырды, онда дін қызметкерлері, Фрайя Киат, Фрайя Рам және басқа да мон тайпаларының өкілдері болды. Содан кейін Наресуан "жинаған адамдардың алдында деваталарға Сиамның Хонгсавадимен достығын үзіп, бұрынғыдай бейбіт қарым-қатынаста болмайтынын жариялау үшін алтын тостағаннан жерге су құйды". Наресуан Чиангмайдың вице-королін Па Мок пен Банг Каэо маңында жеңіп, оның Бан Сакеттегі лагерін 10 000 сарбаз, 120 піл, 100 жылқы, 400 қайық, сондай-ақ қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлікпен басып алды. Нанда Байин өзі бірма әскерлерін Аюттаяға бастап, Аюттаяға үшінші шабуылды бастады. Нанда Байиннің әскерлері қаланы бес ай бойы қоршады, бірақ Наресуанның қарқынды қорғанысынан қаланы ала алмады. Олар кері шегінді. Наресуан Аюттаяның патшасы Санфет II болып жарияланды. Фра Маха Упарат басқаратын бірма әскері Сиамға тағы шабуыл жасады, бірақ Наресуан оларды Бан Хой маңында жеңді. Бірма әскері Багоға қайтып шегінді, көптеген сарбаздары, пілдері, жылқылары, қару-жарақтары мен оқ-дәрілерінен айрылды. Нанда Байин ұлына Аюттаяға тағы шабуыл жасауға бұйрық берді. Минги-Сва, Таунгу вице-королі Натшиннаунг және Проме вице-королі үш дивизия құрды. Минги-Сва Үш пагода асуы арқылы өтті, ал қалған екі дивизия Мае-Ламао арқылы келді. Чианг Майдың басшысы қайықтардан тұратын әскер жіберді. Наресуан Камбоджаға шабуыл жасауды жоспарлап отырды, өйткені олар шекараны бұзып отырды, бірақ кейін бірмалық қауіпке бейімделді. Наресуан Суфан Буриге қарай жол тартты және әскерін Нонг-Сарайда, Тахой өзенінің жанында орналастырды. Наресуан соғыс жоспарын жасады, ол шегінуді қамтиды, бірмалықтарды одан әрі қуып жете беруге мүмкіндік береді, содан кейін оның негізгі әскерімен тәртіпсіз шабуылға түседі. Наресуан мен Минги-Сва арасындағы жеке шайқас "Пілдер шайқасы" (สงครามยุทธหัตถี Songkram Yuddhahatthi) деп аталатын өте романтикалық тарихи оқиға болды. Ұзаққа созылған жекпе-жектен кейін, Наресуанды аздап жіберіп, оның қалпағын кесіп тастағаннан кейін, Наресуан Минги-Сваны нагаомен (айқыш қылышпен) кесіп тастады. Сонымен қатар, ханзада Сомдет Пхра Экатотсарот Муанг Чачароның губернаторын өлтіруге де қол жеткізді. Сиам әскері келді, бірмалықтар жеңіліп, шашырап кетті. Баго патшасы қалған екі дивизияға кері шегінуге бұйрық берді. Тервильдің айтуынша, соғыс туралы жергілікті, еуропалық және парсы авторларының он түрлі есебі бар: (төрт сиамдық, бір бірмалық, 16-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасырдың басындағы еуропалық есептердің төрт және 17-шы ғасырдың соңындағы бір парсы есебі). Тек бір сиамдық есепте Наресуан мен Суа арасында пілдермен жекпе-жек болғаны айтылған. Алайда, 1630-шы жылдардың басында Сиам туралы Жеремиас ван Влиттің есебінде король Наресуанның замандастары болған сиамдықтармен сұхбаттар келтірілген. Олар пілдермен шайқастың, яғни Бірманың мұрагер ханзадасының Наресуанның қолынан қаза тапқанын ("қара ханзада" деп аталған) шын мәнінде болғанын мәлімдеді. Ван Влиттің Сиам патшалығының сипаттамасы бойынша: Тервильдің басқа есептерді талдауында, бірмалық мұрагер ханзада мен Наресуан екеуі де шайқаста өздерінің соғыс пілдерінде шайқасты, бірақ ресми жекпе-жек болмаған. Тервильдің айтуынша, Суаның ресми жекпе-жекке келісуі өте күмән тудырады, өйткені келісу "қазірге дейін кедергісіз дамыған қымбатқа түсетін шабуылға қауіп төндіретін" еді. Соғыс кезінде Наресуанның пілі бірма әскерімен қоршалып алынды. Сол сәтте бір бірмалық соғыс пілі ашуланып, Суаның піліне шабуыл жасады. Суаның қиын жағдайда екенін көрген Наресуан "жақындады, және ол (немесе онымен бірге жүрген жауынгерлердің бірі, мүмкін португалдық) мылтықпен атып, мұрагер ханзада Суаны өлтірді". Наресуан "өте қауіпті жағдайдан құтылуға" асықты, сонымен қатар осы мүмкіндікті пайдаланды. Тервильдің сөзіне сүйенсек, "бірмалық және еуропалық есептер оқиғаның нақты барысына жақын болды", ал "Наресуанның көп қайталаған жекпе-жекке шақыруы, көптеген тайлық тарих кітаптарында маңызды орын алғанымен, аңызға жатқызылуы керек".

In 1581, Bayinnaung died, and was succeeded by his son Nanda Bayin. Nanda's uncle Viceroy Thado Minsaw of Ava then rebelled in 1583, forcing Nanda Bayin to call upon the viceroys of Prome, Taungoo, Chiang Mai, Vientiane, and Ayutthaya for assistance in suppressing the rebellion. On 2 February 1584, Naresuan left with his troops to Bago as ordered, and arrived at the border only in April. According to Damrong, this raised Nanda's suspicions, who ordered his son, the Maha Uparaja Mingyi Swa, to remain in the capital and kill Naresuan. According to Damrong, Naresuan reached Kraeng the border town, where he learned that Phraya Ram and Phraya Kiet had been sent by the Maha Uparat to attack Naresuan from the rear while Maha Uparat attacked from the front. Naresuan called a council, which included priests, Phraya Kiat, Phraya Ram, and other Mons. Naresuan then "poured water on the earth from a gold goblet to proclaim to the devatas in the presence of the persons assembled, that from that day forth Siam had severed friendship with Hongsawadi and was no longer in amity as of yore." Naresuan defeated the Viceroy of Chiang Mai near Pa Mok and Bang Kaeo, capturing his encampment at Ban Saket with 10,000 soldiers, 120 elephants, 100 horses, 400 boats plus arms, ammunition, and provisions. Nanda Bayin himself led the Burmese armies to Ayutthaya and begin the third invasion of Ayutthaya. Nanda Bayin armies laid siege to the city for five months, but failed to take the city due to an aggressive defense by Naresuan. He retreated. Naresuan was crowned King of Ayutthaya as Sanphet II. The Burmese army led by Phra Maha Uparat attacked Siam again, but Naresuan defeated it near Ban Khoi. The Burmese army retreated back to Bago, losing many men, elephants, horses, arms, and ammunition. Nanda Bayin ordered his son to attack Ayutthaya again. Mingyi Swa, Natshinnaung the son of the viceroy of Taungoo, and the viceroy of Prome formed three divisions. Mingyi Swa went through Three Pagodas Pass while the other two divisions came via Mae Lamao. The chief of Chiang Mai sent a boat force. Naresuan had been planning to attack Cambodia because of its border incursions, but then adjusted to the Burmese threat. Naresuan marched towards Suphan Buri and encamped his armies at Nong Sarai near the Thakhoi River. Naresuan formed a battle plan which involved a retreat, allowing the Burmese to follow, and then attack the disordered advance with his main army. The personal battle between Naresuan and Mingyi Swa was a highly romanticized historical scene known as the "Elephant Battle" (สงครามยุทธหัตถี Songkram Yuddhahatthi.) After a prolonged duel and narrowly missing Naresuan but cutting his helmet, Naresuan was able to cut Mingyi Swa with his ngao (glaive). Prince Somdet Phra Ekathotsarot was also able to kill the governor of Muang Chacharo. The main Siamese army then arrived and the Burmese were routed and scattered. The King of Bago then ordered the other two divisions to retreat. According to Terwiel, there are ten different accounts of the battle by indigenous, European and Persian authors: (four Siamese, one Burmese, four late 16th and early 17th century European accounts and late 17th century one Persian account). Only one Siamese account says there was a formal elephant duel between Naresuan and Swa. However, Jeremias van Vliet's account of Siam in early 1630s includes interviews with Siamese subjects who were contemporaries of King Naresuan and who insisted that the elephant combat, which resulted in the death of the Burmese crown prince at the hands of Naresuan (whom the Siamese called "the black prince"), did indeed happen. According to Van Vliet's Description of the Siamese Kingdom:

In Terwiel's analysis of the other accounts, however, the Burmese crown prince and Naresuan both fought on their war elephant in the battle, although no formal duel probably ever took place. Per Terwiel, it is highly unlikely that Swa would have agreed to a formal duel since agreeing to do so would have "jeopardized the costly invasion that had thus far progressed without a hitch." During the battle, Naresuan's elephant got surrounded by the Burmese forces. During that crucial moment, a Burmese war elephant went musth, and attacked Swa's elephant. Seeing that Swa was in difficulty, Naresuan "closed in, and he (or one of the warriors riding with him, maybe a Portuguese) fired a gun which mortally wounded the crown prince" Swa. Naresuan was "lucky to escape from a very dangerous situation" but also quick to take advantage of it. According to Terwiel, the "Burmese and European accounts stayed closer to what actually may have happened", and "Naresuan's much repeated challenge to hold a duel, even though it looms large in many Thai history books, should be relegated to a legendary tale."

Багоға шабуыл

Содан кейін Наресуан 1595 жылы Баго қаласына шабуыл жасауға шешім қабылдады. Ол қаланы үш ай бойы қоршады, бірақ Пром, Таунгу және Авадан келген вице-корольдердің көмекші әскерлері келген соң шегінуге мәжбүр болды. Наресуан көптеген соғыс тұтқындарын қайтарып алып, бірмалықтардың әскерлік күшін әлсіретті. Оның інісі, Экатотсарот патша болды.

Мұра

Дамронг Раджанубхабтың айтуынша, "Нарсуан батыл және даңқты патша ретінде тарихқа енген. Сондықтан оның даңқы бүгінге дейін көрініп тұр. Сиам патшалығы сол кезде ең кең аумақты, байлыққа толы және даңққа ие болған". 50 баттық 16-шы сериялы банкнота, өткеннен бүгінге дейінгі тай патшаларын даңқтау үшін шығарылған. 18 қаңтардағы Тайландтың Қарулы Күштері күні 1593 жылғы пілдер арасындағы жекпе-жектің жеңісін еске салады. HTMS Naresuan – Тайланд Корольдік Әскери-теңіз күштерінің фрегаты. Фицанулоктағы Наресуан университеті патшаның құрметіне аталған және патшаның үлкен мүсіні орнатылған. Фицанулок провинциясындағы ең ірі екі бөгеттің бірі Наресуан бөгеті деп аталады. Ол Фицанулок қаласының солтүстігіндегі Нан өзенінің су ағынын реттейді. Тунг Яй Наресуан қорығы – елдегі ең ірі табиғат қорғау аймағы. 2014 жылғы тай төңкерісінен кейін король Наресуан туралы фильмді тегін көрсету көрермендерге қуаныш сыйлады деп есептеледі.