Кіріспе

Қазіргі Таиландтың солтүстігінде орналасқан үнділенген мемлекет (13-18 ғасырлар) Тай патшалығы. Ланна патшалығы немесе Ланна Корольдігі ( , , "Миллион күріш даласының Корольдігі"; อาณาจักรล้านนา, ), сондай-ақ Ланнатхай деп те аталады, көбінесе Ланна немесе Ланна Корольдігі деп айтылады, 13-18 ғасырларда қазіргі Таиландтың солтүстігінде орналасқан үнділенген мемлекет болды. Солтүстік тай халқының мәдени дамуы Ланнадан бұрынғы патшалықтардың кезендерінен бастау алды. Нгоенянг Корольдігінің жалғасы ретінде, Ланна 15 ғасырда Айюттхая Корольдігімен теңесе алатын күшке ие болды, олармен соғыстар жүргізілді. Алайда, Ланна Корольдігі әлсіреп, 1558 жылы Таунгу әулетінің қарауына өтті. Ланнаға бірнеше марионетка патшалар билік етті, бірақ олардың кейбіреулері белгілі бір автономияға ие болды. Бірма билігі біртіндеп шегінді, бірақ жаңа Конбаунг әулетінің ықпалы кеңейген кезде қайта жаңғырды. 1775 жылы Ланна басшылары Бірма бақылауынан шығып, Сиамға қосылды, бұл Бірма-Сиам соғысына (1775-76) әкелді. Бірма әскерінің шегінуінен кейін, Ланнадағы Бірманың үстемдігі аяқталды. Тонбури Корольдігінің патшасы Таксин басқаратын Сиам 1776 жылы Ланнаны басып алды. Осыдан бастап Ланна Сиамның вассалдығына айналды, ал Чакри әулеті оған билік етті. 1800 жылдардың соңында Сиам мемлекеті Ланнаның тәуелсіздігін жойып, оны жаңадан құрылып келе жатқан Сиам ұлттық мемлекетіне қосты. 1874 жылдан бастап Сиам мемлекеті Ланна Корольдігін Монтон Файап ретінде қайта ұйымдастырды, оны Сиамның тікелей бақылауына алды. Ланна Корольдігі 1899 жылы құрылған Сиамдық тэсапибан басқару жүйесі арқылы тиімді түрде орталықтандырылды. 1909 жылға қарай Ланна Корольдігі британдықтар мен француздықтармен Сиамның шекарасын белгілеуімен ресми түрде тәуелсіз мемлекет болмай қалды.

Аттар

Лан На патшалығы көршілес тілдерде әртүрлі экзонимдермен белгілі. Бирма шежірелері мен деректемелерінде ол Цинме Пьи (Зинме Пьи, ၸၢႆးၽႅၼ်း), Цинме – Чианг Майдың бирма тіліндегі транскрипциясы; немесе Юн Пьи (ယွၼ်ႇၽႅၼ်း), Юн – солтүстік тай халқының бирмаша атауы ретінде кездеседі. Лаос тілінде ол Аначак Лан На деп аталады. Пали шежірелері патшалықты Йонаратха (Юн патшалығы) немесе Бингаратха (Мае Пинг патшалығы) деп сипаттайды. Юань тарихының қытай нұсқасында ол Бабай Шифу (八百司府) деп аталады, бұл атау алғаш рет 1292 жылы тіркелген.

Ерте қалыптасу

Манграй, Лавачаккарадж әулетінің Нгоенянның (қазіргі Чианг Саен) 25-ші патшасы, анасы Сипсонгпанна ("он екі ел") патшалығының ханшайымы болған, Нгоенянның муэандарын біріктірілген патшалыққа немесе мандалаға біріктірді және көршілес Файао патшалығымен одақтасты. 1262 жылы Манграй астананы Нгоеняннан жаңадан құрылған Чианг Райға көшірді, қалаға өзінің атын берді. Содан кейін Манграй оңтүстікке қарай кеңейіп, 1281 жылы Харифунчайдың Мон патшалығын (қазіргі Ламфунның орталығы) бағындырды. Манграй бірнеше рет астананы ауыстырды. Ламфундағы ауыр су тасқынынан кейін ол 1286/7 жылы Вянг Кум Камға қоныстанды, 1292 жылға дейін онда тұрды, содан кейін болашақта Чианг Май болады деген жерге көшті. 1296 жылы Манграй Чианг Май қаласын құрды және оны Лан Наның астанасы етіп кеңейтті. Манграйдың Лан Насына қарасты территорияларға қазіргі Таиландтың солтүстік провинциялары (Фрае – Сухотайдың, ал Фаяо мен Нанның вассалдығында болғандықтан басқа), Кенгтунг, Монг Най және Чианг Хунг (қазіргі Юньнань провинциясындағы Цзиньхун) кірді. Ол сондай-ақ, Солтүстік Вьетнамның (негізінен Қара және Қызыл өзендердің аңғарлары) және Солтүстік Лаостың көп бөлігін, сондай-ақ анасы туған Юньнань провинциясындағы Сипсонгпаннаны вассалдыққа бағындырып, олардан салық алды.

Бірлік пен өркендеу

1311 жылы Манграй қайтыс болып, оның орнын екінші ұлы Грама немесе Джаясанграма (Хун Хэм) басады. Көп ұзамай ол Чианграйға көшіп, ұлы Саен Фуды Чиангмайдың Упараджасы (вице-королі) етіп тағайындады. Манграйдың кіші ұлы, Монг Най билеушісі, таққа ие болу үшін Харипунджаяны басып алып оралды. Саен Фу мен оның інісі Нам Тхем Чанграйдағы әкелеріне қашып кетті. Нам Туам олардың араласқан туысын қуып шығып, 1322 немесе 1324 жылы Саен Фуды таққа қайта отырғызды. 1334 жылы қайтыс болғанға дейін 1325 немесе 1328 жылы Саен Фу Чианг Саен қаласын құрды. Оның орнын ұлы Хам Фу басты, бірақ оның ұлы Фа Ю оны тақтан ығыстырғанша, бірнеше жыл ғана билік етті. Фа Ю қаланы нығайтып, Ват Пхра Синг салдырды. Бірма Лан Наға едәуір дербестік берді, бірақ жұмыс күшіне шақыру және салық салуды қатаң бақылады. Байиннауңнан кейін оның алып империясы тез құлдырады. Сиам сәтті көтеріліс жасады (1584–93), содан кейін Пегудың барлық вассалдары 1596–1597 жылдары өздерінің жолын таңдады. Лан Наның Наврахта Минза 1596 жылы тәуелсіздік жариялады. 1602 жылы Наврахта Минза Сиам патшасы Наресуанға бағынды. Алайда Сиамның билігі ұзаққа созылмады. Наресуанның 1605 жылы қайтыс болуымен нақты билік аяқталды. 1614 жылы Сиамның Лан Наны бақылауы номиналды ғана болды. Бірмалықтар қайтып келгенде Лан На билеушісі Тадо Кяу (Пхра Чой) көмек сұрап Лан Шанға жүгінді және көмек алды, бірақ номиналды билеушісі Сиамнан ешқандай көмек алмады. 1614 жылдан кейін бірма тегінен шыққан вассал патшалар Лан Наны жүз жылдан астам уақыт биледі. Сиам 1662–1664 жылдары Лан Наны басып алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 1720 жылдары Тунгу әулеті күші таусылды. 1727 жылы Чиангмай жоғары салықтарға наразылық білдіріп, көтеріліс жасады. Көтерілісшілер 1727–1728 және 1731–1732 жылдары бірма әскерін кері қайтарып, содан кейін Чиангмай мен Пинг аңғары тәуелсіздік алды. 1757 жылы Чиангмай жаңа бірма әулетіне қайта бағынды. 1761 жылы сиамдықтардың қолдауымен қайта көтеріліс жасады, бірақ 1763 жылдың қаңтарына дейін көтеріліс басылды. 1765 жылы бірмалықтар Лан Наны Лаос мемлекеттеріне және Сиамға шабуыл жасау үшін бағытталған база ретінде пайдаланды.

Бірма билігінің соңы

1770-ші жылдардың басында Бирма Сиамды (1765–67) және Қытайды (1765–69) жеңгеннен кейін, Байиннаунг заманынан бері әскери қуатының шыңына жетті. Бирма армиясының қолбасшылары мен губернаторлары "жеңіспен мас болды". Осы жергілікті биліктің жойқын және мақтаншыл мінез-құлқы Лан Нада көтеріліске алып келді. Чиангмайдағы жаңа бирма губернаторы Тадо Миндин жергілікті басшылар мен халыққа құрмет көрсетпеді және өте жақтырмас болды. Жергілікті басшылардың бірі, Лампангтың Кавиласы сиамдықтардың көмегімен бүлік көтеріп, 1775 жылдың 15 қаңтарында қаланы басып алды, осымен 200 жылдық бирма үкімдігі аяқталды. Кавила Лампангтың ханзадасы, ал Фрайя Чабан Чиангмайдың ханзадасы болып тағайындалды, екеуі де Сиамның бағыныштылары болды. Бирма 1775–76, 1785–86, 1797 жылдары Лан Наны қайта басып алуға тырысты, бірақ әрқайсысы сәтсіз аяқталды. 1790-шы жылдары Кавила Лан Нада бекініп, Чианг Саенді жаулап алды. Содан кейін ол Бирманың Кенгтун және Сипсонгпанна аймақтарын (1803–1808) басып алуға тырысты, бірақ тағы да сәтсіз болды. Дегенмен, Сиамның бағынышты мемлекеті ретінде Чианг Май патшалығы құрылды. Сиамның жоғары билігі астында Лан На патшалығы Чианг Май, Нан, Лампанг, Ламфун және Фра сияқты бес кіші княздыққа бөлінді. Лан На қазіргі Сиам Корольдігіне қосылғаннан кейін дербес мемлекет болмай қалды. Чианг Май Бирманың билігінде 200 жылдан астам уақыт бойы болды, бірақ кейбір кезеңдерде Аюттаяның билігіне көшкен. Ұлы Нарай патшаның тұсында және кейбір тәуелсіз кезеңдер болды, бірақ 30 жылдан астам уақыт бойы Луанг Прабанг Корольдігінен Онг Кам атты Лао патшасы үстемдік етіп, басқарды.

Лан На тілі

Хам муанг немесе Фас муанг (ภาษาเมือง) – көне Лан На тілінің қазіргі заманғы ауызша түрі. Хам муанг – "княздықтардың тілі" (Хам – тіл немесе сөз; муанг – қала, княздық, мемлекет) деген мағынаны білдіреді, бұл айналасындағы таулы аймақтардағы көптеген тайпалардың тілдерінен өзгеше. Бұл тіл тай тіліне ұқсас ескі Лан На жазуымен жазылуы мүмкін, бірақ орфографиялық ережелері айқын ерекшеленеді. Кейінгісінің ықпалынан қазіргі Хам муангтың айтылуынан да маңызды айырмашылықтар бар.

Лан Надағы тарихи жазбалар

Чиангмай жылнамасы – шамамен 15 ғасырдың соңында басталып, пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбаның әр көшірмесімен толықтырылған. Қазіргі нұсқасы 1828 жылға дейін сақталған, ал ағылшын тіліне аудармасы Jinakālamāli деген атпен қолжетімді. Оны Раттанапанья (16 ғасыр) жазған, бұл Таиландта буддизмнің алғашқы дамуы және көптеген тарихи оқиғалар туралы баяндайды. Зинме Язавин – Зинме (Чиангмай) Мьянма жылнамасы.