Кіріспе

Табиншвехти (Табиншвехти,; 16 сәуір 1516 – 30 сәуір 1550) – 1530–1550 жылдары Бірманың (Мьянма) патшасы және Бірінші Тунгу империясын құрған адам. Оның әскери жорықтары (1534–1549) 1287 жылы Пәған империясы құлағаннан бергі Бірмадағы ең ірі мемлекетті құрды. Оның әкімшілік тұрғыдан осал мемлекеті, оның мұрагері және күйеу баласы Байиннаунгтың бүкіл елді қайта біріктіруіне түрткі болды. Ситтаунг аңғарындағы шағын, құрлыққа қарай орналасқан княздықтан бастау алған Табиншвехти және оның орынбасары Байиннаунг 1534 жылы Хантавади патшалығына қарсы әскери жорықтарды бастады және 1541 жылға қарай бай, бірақ біртілдігі жоқ патшалықты бағындырды. Одан кейін ол жағалаудағы патшалықтың байлығын, еңбек ресурстарын, португалдық жалдамалы әскерлер мен қару-жараққа қол жеткізу мүмкіндігін пайдаланып, 1544 жылы өзінің билігін ежелгі Паган (Баган) астанасына дейін кеңейтті. Алайда, оның Шығыс-Батыс империясын құруға жасаған тыңайсыздары Араканда (1545–1547) және Сиамда (1547–1549) сәтсіз аяқталды. Ол Төменгі Бірманың мон халқының қолдауын белсенді түрде қамтамасыз етті, олардың көптеген өкілдері оның үкіметі мен қарулы күштеріндегі жоғары лауазымдарға тағайындалды. Оның басты әйелі мен бас дін қызметкері – мондар болды. Ол астананы Пегу (Баго) қаласына көшірді. Патшаның жақын кеңесшілерінің бірі Смим Савхтуттың бұйрығымен 34 жасқа толған күні өлтірілді. Оның құрған мемлекеті оның өлімінен кейін бірден күйреп, Байиннаунг оны келесі екі жылда қайта жаңғыртуға мәжбүр болды. Оның ерте қайтысы «Оңтүстік-Шығыс Азия тарихындағы маңызды беткесулердің бірі» деп есептеледі. Ұл табуды армандаған 56 жастағы патша балаға «Табиншвехти» деген есім берді, яғни «Біртілді алтын шатыр» деген мағынаны білдіреді, ал алтын шатыр – Бірма патшаларының символы. Патша баланың анасын патшайым дәрежесіне көтеріп, Яза Деви деген лақап берді. Әкесінің тарапынан Табиншвехти Ава патшасы Минкаун I-нің шөптесінің немересі және тақ мұрагері Минье Кьявсваның шөптесінің немересі болды. Оның анасы Кхин Оо (кейде Кхин Мья деп те айтылады) Ле Уэй ауылының (қазіргі Нейпидау одақтық аймағындағы аудан) басшысының қызы болған.

Балалық шағы мен білімі

Жас ханзада балалық және жастық шағында жеті патшалық қызметкердің (екі әйел және бес ер адам) күтімінде өсті. Ол қызметшілерінің балаларымен, оның ішінде Миңги Свэ мен оның баланы күтушісі Мё Мяттың үлкен ұлы Е Хтутпен ойнап өсті. Е Хтут, одан үш ай үлкен болған, Табиншвехтидің оң қолына айналды. Жас тақ мұрагері туған кезде айтылған, оның Минье Кьявсва сияқты ұлы батыр болатынын болжаған пайғамбарлыққа сай өмір сүруге міндетті болды. Минье Кьявсваның қайта тууы туралы болжам мьянма саясатының сенімдер әлемінде кең таралған болуы мүмкін, себебі Жоғарғы Мьянма зор саяси құлпыра және ондаған жылдық азамат соғысының кезеңін басынан өткеріп жатқан еді. 1480 жылдардан бастап, бір кезде Жоғарғы Бирманың үстем күші болған Ава, өзінің маңызды қарауындағы мемлекеттерінің бөлініп кетуін тоқтатуға шамасы келмеді. Оның әкесі, 1510 жылдан бері Авадан бөлінгендіктен, ұлының әскери өнерді оқығанын қалады. Табиншвехти, Е Хтут және сарайдағы басқа да жас жігіттер жекпе-жек өнері, атқа міну, піл міну және әскери стратегияны үйренді.

Балалық шағы туралы аңыздар мен пайғамбарлықтар

Пайғамбарлыққа сәйкес, Табиншвехти – Хантавадди патшасы Дхаммазедидің қолынан қаза тапқан Минье Кьявсва есімді ханзаданың қайта тууы болды. Ол ханзада, Хантавадди ханзадасы Баулаукянтаудың 1390 жылы әкесі Разадарит патшадан жазаланғанға дейін дұға еткендей, сондай дұғаны тілеген еді. Аваның Минье Кьявсвасы, Баулаукянтаудың қайта тууы деп есептелген, Хантаваддидің қарсыласы болып өсті. Сондықтан пайғамбарлық бойынша, Хантаваддидің Минье Кьявсвасының қайта тууы саналған Табиншвехти де Хантаваддидің қарсыласы болады. Жергілікті аңыздарда Табиншвехти түнде дүниеге келгенімен, қару-жарақ қоймасындағы қылыштар жарқырап тұрғандығы айтылады. Бұл оның батыр жауынгер болатынының белгісі деп есептелді.

Тунгу қоршауы

Оның соғыспен алғашқы тәжірибесі 1525 жылы болды, Ава патшасы Нарапати II басқарған әскерлер сәуірден мамырға дейін Тунгу қаласын қоршауға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Келесі жылдары оның әкесі билеген кішкентай княздыққа қауіпсіздік іздеп, Жоғарғы Бирмадан келген қашқын тұрғындардың көптеп келуінен халық саны арта түсті. Ава 1527 жылдың 25 наурызында Шан штаттары конфедерациясының әскерлеріне түпкілікті жеңіліп құлағаннан кейін бұл ағын одан да күшейді.

Кiру

1530 жылы 24 қарашада Мингйи Ньо қайтыс болды, ал 14 жасар ханзада бірден таққа отырды. Ол балалық шағындағы барлық қызметкерлерін патшалық атақтармен марапаттады, сондай-ақ олардың екі қызын – Мингйи Свэдің қызы, Е Хтуттың әпкесі Хин Хпон Сое мен Шин Нитаның қызы Хин Мятты әйелдік құрметке бөледі. Ол жас достарын, оның ішінде Е Хтутты да жақын кеңесшілер ретінде тағайындады.

Такин Гы және Е Хтут

Жас патшаның алғашқы маңызды шешімі шамамен 1534 жылдың сәуір айында, оның жартылай қарындасы Такин Гьи мен оң қолы Е Хтут арасындағы қарым-қатынас анықталғанда қабылданды. Бірма заңы бойынша бұл қарым-қатынас мемлекетке опасыздық саналатын қылмыс еді. Е Хтут өзінің жағынан бүлік ұйымдастыру туралы ұсыныстарды қабылдамай, тұтқындалуға келісті. Табиншвехти министрлерімен ұзақ ақылдасып, соңында Е Хтутке қарындасын әйел ретінде беру және оған Кяухтин Нуарахта деген билік атағын беру керектігіне келді. Осы шешімімен Табиншвехти күйеуінің адалдығын "Бірма тарихында бұрын-соңды болмаған" деңгейде жеңіп алды.

Соғысты таңдау

Сол кезде соғыс оның мемлекетіне тым жақын келді. 1532 жылдың соңында Жоғарғы Бирманың көп бөлігін билеп тұрған Шань мемлекеттері конфедерациясы бұрынғы одақтасы Пром қаласына шабуыл жасап, қаланы тонады. Конфедерация Промды вассал ретінде ұстап тұруға қанағаттанса, Тунгу басшылығы олардың Промнан шығысқа қарай, сол ендікте орналасқан қаласының "ең оңай келесі нысана" болатынынан алаңдады. Әрине, Тунгудың бірнеше артықшылықтары болды. Пегу-Йома (Баго-Йома) тауларының артында жатқандықтан, Авадан бұл қалаға жету Промға қарағанда қиын болды, өйткені Пром Авадан оңай қол жетімді болатын. Сонымен қатар, қашқынмен толып, князьдік енді оның дәстүрлі базасынан гөрі әлдеқайда көп адамдық ресурстарға ие болды. Дегенмен, Тунгу басшылығы өз мемлекетінің "конфедерация тарапынан жеңіліске ұшырауын болдырмау үшін дереу әрекет етуі керек" деп шешті. Келесі 16 жыл ішінде Табиншвехти және оның орынбасары Кяухтин Наврахта (кейіннен Байнаунг) 1287 жылы Паган империясы құлағаннан бері құрылған көптеген ұсақ патшалықтарды біріктірді.

Төменгі Бирма (1534-1541)

Патша мен оның сарайы Хантауддиді бірінші нысана ретінде таңдады, ол қағаз бетінде Паганнан кейінгі барлық патшалықтардың ең күштісі болды, себебі оның тәжірибесіз билеушісі Такайутпи Мартабандағы (Моттама) және Иравади дельтасындағы қарауындағылардың адалдығын қамтамасыз ете алмады. Сонымен қатар, Хантауддидің саудалық байлығы мен теңіз портолары осы жағалаудағы патшалықты әскери тұрғыдан тартымды нысанаға айналдырды. Табиншвехти және оның таңдаған серіктері (сегіз пони, 40 министр және Кяухтин Наврахта басқаратын 500 ең шебер атты әскер) ханның құлағын тесу рәсімі үшін ресми шақырусыз Пегу қаласының шетіндегі Швемавдав пагодасына басып кірді. Осы батыл шабуыл жазаланбады. Әкесі Бинья Ран II-ден өзгеше, оның 1495-96 жылдарғы Тунгоға жасаған қарсы шабуылы Миңги Ньоға Хантауддиге енді шабуылдамауды үйреткен болатын, Такайутпи өзінің патшалығының артық мүмкіндіктерін жинап, қарсы шабуыл ұйымдастыра алмады.

Пегу, Иравади дельтасы және Пром (153439)

Басында Тунгудың әскери қимылдары Хантавадди аумағына жасалған шабуылдармен ғана шектелді. Оның 1534–1535, 1535–1536 және 1536–1537 жылдарғы алғашқы құрғақ маусымдық шабуылдары Пегудың шетелдік жалдамалылар мен отты қарулардың көмегімен нығайтылған қорғанысына қарсы сәтсіз аяқталды. Әрбір жорықта Тунгу әскерінің саны 6000-нан 7000-ға дейін, бірнеше жүз атты әскер және бірнеше ондаған соғыс пілдері болды. Ең маңыздысы, олар әлі шетелдік әскерлер мен отты қаруларға қол жеткізе алмады. Күтілгендей, Такайутпи қарсы шаралар ұйымдастыра алмады. Дельта мен Мартабандағы оның қарастырылатындары ешқандай көмек жібермеді. Дегенмен, Пегудың екі жетекші министрі басқарған қорғанысы шабуылдарға тойтарыс берді. Қайталап сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Тунгу Хантавадди лагерінде дау тудыру үшін, министрлердің адалдығы туралы жалған ақпарат таратып, хитролық жасады. Таңқаларлық жайт, Такайутпи Тунгудың жалған ақпаратына сене келіп, бала кезінен оның тәрбиешісі болған және оған толыққанды берілген министрлерді өлімге жіберді. Тунгу тағы да шабуыл жасағанда, Такайутпи әлсіз қалды және соғысудың орнына астанасын эвакуациялауға шешім қабылдады. Тунгу әскерлері 1538 жылдың соңында немесе 1539 жылдың басында Пегуді бір оқ атпай-ақ басып алды. Хантаваддидің қарсы шабуылға деген үміті Наунгё шайқасынан кейін жойылды, онда генерал Кяухтин Наврахтаның Тунгу әскері, сандар жағынан басым болғанына қарамастан, дельтадағы Хантавадди әскерлерін талқандады. Табиншвехти Кяухтин Наврахтаға Байниннаунг ("Патшаның үлкен бауыры") атағын берді. Тунгу әскерлері Такайутпи паналаған Промеге дейін жетті, бірақ Променің үстінен құрылған Конфедерация қоршауды бұзды. Такайутпи 1539 жылдың наурыз айында қайтыс болды, ал дельтадан көптеген билеушілер Табиншвехтиге келді, ол оларды қайтадан лауазымдарына тағайындады. Сонымен қатар, Табиншвехти енді Төменгі Бирманың адам күші мен сауда байлығының көп бөлігін бақылап, португал жалдамалылары мен олардың отты қаруларына қол жеткізді. Ол Такайутпидің інісі Сау Лагун Эйнды Мартабанның вице-патшасы етіп тағайындады. Буддалық оразадан кейін, 1541 жылдың 19 қарашасында біріккен күштер басып кірді және желтоқсанда Променің күштерін қаланың нығайтылған қабырғаларының артына ығыстырды. Пром бір ай бойы қарсылық көрсетті, бірақ оның патшасы Минкхаунг 1542 жылдың 19 мамырында бас берді. Жаза ретінде, жеті Шан мемлекетінен тұратын Конфедерация, король Хконмаинг басшылығымен, ірі құрлық және теңіз шабуылын (16000 әскер, 1000 жылқы, 120 піл, 1200 теңізші, 30 ірі соғыс кемесі, 30 жылдам соғыс кемесі және 50 жүк кемесі) 7 желтоқсанда 1543 жылы бастады. Алайда, олар 9000 теңізші және 12000 әскер, сондай-ақ португалдық отты қарулары бар Тунгу қорғанысын бұза алмады және бір айдан кейін кері шегінді. Байниннаунг шегініп келе жатқан Конфедерация әскерлерін қуып жететін болды, олар Иравади өзеніндегі Салин қаласында тұрақтап қалды. Байнаунг үш күндік шайқастан кейін қаланы басып алды, содан кейін Тунгу әскерлері солтүстікке қарай Паганға (Баганға) дейін басып алды.

Екілік тажына отырғызу

Ежелгі астанада Табиншвехти Пэганның ұлы патшаларының толық рәсімдері мен салтанаттарымен тәж кигізіліп, 1544 жылдың шілде-тамызында Пегуге қайтып келді. Пегуде Табиншвехти 1545 жылы Хантаудидің ұлы патшаларының дәстүрімен қайтадан тәж кигізілді. Ол моң ұлтынан шыққан Хай Ма Науды басты ханымы етіп тағайындады және шашын моң стилімен шашты. Ол көптеген моңдарды сот пен қарулы күштердегі жоғары лауазымдарға бекітті. 1545 жылы король Хконмаинг қайтыс болды, ал Мохнин және Хсипау үйлері арасындағы талас-тартыс күшейді. Ава патшалығы енді Тоңгуға қарсы тұруға шамасы келмеді.

Аракан (15451547)

Табиншвехти 1541–42 жылдары Промеге көмек көрсеткен Араканды келесі нысанасы ретінде таңдады. Аракан жылнамаларына сәйкес, 1545 жылғы қазанда ол оңтүстік Араканға барлау күшін (4000 сарбаз) жіберді, бірақ Мраук У күштері оларды кері қайтарды. Бір жыл өткен соң, 1546 жылғы 28 қазанда Табиншвехти құрлық және теңіз арқылы әлдеқайда үлкен күшпен (19 000 сарбаз, 400 жылқы, 60 піл, 800 әскери қайық, 500 бронелинейлік кеме, 100 жүк кемесі) шабуыл жасады. Тунгу әскерлері оңтүстік Араканды жылдам басып алды және солтүстік Араканға терең еніп, 1547 жылғы 23 қаңтарда Мраук У маңындағы бұрынғы астана Лаунггиетке жетті. Келесі күні Тунгу әскерлері соңғы шабуылын бастады, Мраук У әскерін Лаунггиеттен ығыстырып, Арканның қатаң қорғалған астанасын қоршады. Олар тіпті Мраук У-дың шығыс қорғау қабырғасын бұзды, бірақ Мин Бин қала су қоймаларының шлюздерін ашқанда, су тасқынынан кері шегінуге мәжбүр болды. Осы уақытта Табиншвехти сиамдықтардың Тавой (Давей) шекарасын Йеге (қазіргі Оңтүстік Мон штаты) дейін басып алғаны туралы хабар алды. Ұзақ қоршауға түсуге және тыл нашар қорғалғандықтан, Табиншвехти 1547 жылғы 30 қаңтарда Мин Бинмен бітімге келді. Тунгу әскерлері үш күннен кейін шегінуді бастады, ал соңғы Тунгу полктері үш айдан кейін Тхандуеден эвакуацияланды.

Сиам (15471549)

Араканнан қайтып келген Табиншвехти Сиамға бұрылды, ол өзінің аумағы деп есептеген жерді Сиам басып алған еді. Оның "Сиам шабуылдарына" берген жауабы Бірма мен Сиам арасындағы ғасырлар бойы созылған Бірма-Сиам соғыстарын бастады. Сиамдық дереккөздер Сиамның қақтығысты бастағанын жоққа шығарады, керісінше, Аюттаядағы саяси дағдарысты пайдаланып, Бірманың шығысқа қарай аумағын кеңейтуге тырысуы қақтығысқа себеп болды. Екі тараптың да талабын толығымен жоққа шығару қиын, себебі көне заманда шекаралар нақты белгіленбеген және көбінесе үсті-үстіне келіп жатқан. Шындығында, Тавой шекарасы 18-ғасырдың соңына дейін даулы аймақ болып қала берді. Бірма патшасы генерал Сау Лагун Эйн бастаған үлкен күш жіберді (4000 теңіз, 8000 құрлық әскері), Мартабаннан, 1547 жылдың соңында Сиамдықтарды Е және Тавойдан қуу үшін. Сау Лагун Эйннің әскері Канчанабури губернаторы бастаған Сиамдықтарды жеңіп, Тавойға қайта иелік етті. Бірма әскері Сиамдықтардың қорғанысын жеңіп, Аюттаяның астанасына қарай жылжыды. Бірақ олар мықты бекітілген қаланы ала алмады. Қоршаудың бір айынан кейін, 1549 жылдың қаңтарында Сиамдықтар қарсы шабуылға көшіп, қоршауды бұзып, басқыншы күшті кері қайтарды. Шегіну кезінде Бірмалықтар Камфенг-Петті басып алуға тырысты, бірақ ол да португалдық жалдамалы әскерлермен жақсы қорғалған еді. Бірмалықтар екі маңызды Сиамдық ақсүйектерді (мұрагер ханзада Рамсуан және Фицанулок ханзадасы Тамарача) ашық шайқаста тұтқынға алды және 1549 жылдың ақпан айында ақсүйектерге алмастырып, қауіпсіз шегіну туралы келісім жасасты.

Империя құрушы

Табиншвехтидің мұрасы зор. Ол ешқандай әкімшілік реформаларды жүзеге асырмаса да, оның әскери жаулап алулары 1287 жылы Паган құлағаннан бергі Бирмадағы ең ірі мемлекетті құрды. Оның әкімшілік тұрғыдан осал патшалығы, кейіннен елдің толығымен Байннаунг басшылығымен қайта бірігуіне ықпал етті, тіпті біріккен Мьянма мемлекетінің ядросы тек 17 ғасырдың басында тұрақтанды. Осы сәтті жағдай ақырында оның Тунгу империясын құруына әкелді. Оның тар құрғақ аймақтан шығуының табысы, соңғы этникалық мьянма патшалығының жойылуын болдырмады, сонымен қатар Иравадди аңғарында мьянма мәдениеті мен тілінің дамуын қамтамасыз етті. Дегенмен, оның барлық мұрасы сақталмады. Табиншвехти өзінің билігінің өркендеуі Төменгі Бирманың этникалық мон мәдениеті мен тіліне зиян келтірмейтінін қамтамасыз ету үшін көп күш жұмсады. Тарихшы Виктор Либерманның сөзіне сүйенсек, егер Тунгудың келесі билеушілері Табиншвехтидің «мон-мьянма синтезі» саясатын жалғастырғанда, Иравадди аңғарындағы этникалық қарым-қатынастар «мүлдем басқа бағытта дамитын еді». Либерман Табиншвехтидің қазасын «ірі құрлықтық [Оңтүстік-Шығыс Азия] тарихындағы маңызды бетбұрыс» деп атайды. Табиншвехтидің айтарлықтай жетістіктері Байннаунгтың үлкен жетістіктерімен қабылданып, көлеңкеде қалғанмен, тарихшы Хтин Аунг былай деп жазады: «Табиншвехти болмаса, Байннаунгтың жетістіктерін қарастырғанда оны елемеу әділетсіздік болар еді, себебі Табиншвехти болмағанда Байннаунг та болмас еді».

Танымал мәдениет

Табиншвехти әлі де халық мәдениетінде батыл патша және империя құрушы ретінде еске алынады, бірақ көбінесе оның әлдеқайда даңқты мұрагері Байниннаунгтың тарихтарында екінші рөлде бейнеленеді. Табиншвехти мен Байниннаунгтың ерліктері – олардың көптегені аңызға айналған – бүгінге дейін кітаптар мен әндерде адал түрде айтылып келеді. 20 ғасырдың басында бірма тілінде жарық көрген алғашқы заманауи романдардың бірі оның билік құрған дәуірін көркемдеп бейнелеген «Табиншвехти Вутту Дау Гы» романы болды. Оның Сиамға жасаған жорылы 2001 жылғы тайлық «Суриотхай аңызы» фильмінің маңызды бөлігіне айналды. «Age of Empires II HD: Rise of the Rajas» видео ойынында Табиншвехти піл мінген садақшы ретінде бейнеленген.

Дін

Табиншвехти наты – Мьянмада құдайы ретінде табынылатын 37 наттың (рухтың) бірі. Ол толық мерейлі киіммен таққа отырған күйде бейнеленеді, сол қолында екі қылыш, ал оң қолы тізесінің үстінде бос тұрады.