Кіріспе
Конбаунг империясын құрған. Ол Бирма тарихында үшінші рет Бирманы біріктіргендігі үшін Анаврахта мен Байиннаунгпен қатар Бирманың үш ең ұлы билеушісінің бірі саналады.
He is considered one of the three greatest monarchs of Burma alongside Anawrahta and Bayinnaung for unifying Burma for the third time in Burmese history.
Өмірбаян
Болашақ патша Аунг Зейя ("Бақытты Жеңіс") 1714 жылғы 24 тамызда Аваның (Инва) солтүстік-батысында, Му өзені аңғарындағы бірнеше жүз шаңырақтың Моксобо ауылында Мин Ньо Сан мен оның әйелі Сау Ньейн Оо отбасында дүниеге келді. Ол Му аңғарын ұрпақтан ұрпаққа басқарып келген ақсүйектердің екінші ұлы болды. Оның әкесі Моксобоның мұрагерлік басшысы еді, ал оның інісі Кяусва Хтин, Сита Минги атымен танымал, Му аңғары ауданының билеушісі болды. Алангпая Мохнини Тадо, Нарапати I және Аваның Тихаттура патшаларынан, сондай-ақ түпкілікті Пэган әулетінен таратынын айтты. Ол үлкен отбасынан шыққан және қандық байланыс арқылы да, неке арқылы да аңғардағы көптеген ақсүйек отбасылармен туыс болды. 1730 жылы Алангпая көрші ауылдың басшысы Сибоктараның қызы, өзінің туысы Юн Санға үйленді. Олардың алты ұлы мен үш қызы болды (төртінші қызы ерте қайтыс болды).
Моксобоның басшысы және Му аңғарының басшысы орынбасары
Аунг Зейя Таугу әулетінің билігі жылдам құлдыраған кезеңде өсті. Авадағы "сарай патшалары" 1724 жылдан бері Жоғарғы Бирманың тереңдеген аймақтарын тонап келген манипурилік шабуылдарға қарсы тұра алмады. Ава 1727 жылы көтеріліс жасаған оңтүстік Ланнаны (Чианг Май) қайтаруға қол жеткізе алмады және 1730 жылдары Маньчжу Цинь әулетінің солтүстік Шан мемлекеттерін басып алуына жол берді. Мү аңғары жыл сайын манипурилік шабуылдардың тікелей бағытында орналасқан еді. Бирма Манипурдан әлдеқайда ірі болғанымен, Ава шабуылдарды жеңе алмады немесе Манипурға жазалау экспедициясын ұйымдастыра алмады. Халық көмексіз, шабуылшылардың ауылдарды өртеп, пагодаларды тонап, тұтқындарды алып кете беретінін мүңкіре қарады. Міне, осы аласапыран заманда, патшалық билік жоқ кезде Аунг Зейя сияқты ерлер көзге түсті. Ол жиырма жасында әкесінің ауылының басшысының міндеттерін өз мойнына алды. Сол заманға қарағанда бойы биік (ағылшын елшісінің баяндамасына сәйкес 5 фут (2 метр)), денелі, күнге күйген Аунг Зейя адамдарды басқаруға табиғи қабілетін көрсетті және аңғардағы теңдес әріптестері оны көшбасшы ретінде қарады. Олар шабуылдардан қорғану үшін мәселені өз қолдарына алуға кірісті.
Конбаунг әулетінің құрылуы
Аваның беделі келесі жылдары одан әрі төмендеді. 1740 жылы Төменгі Бирманың мон тайпасы бөлініп, Баго қаласын астана етіп, жаңадан құрылған Хантауди патшалығын құрды. Аваның оңтүстікті қайтарып алуға жасаған әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Ава мен Баго арасындағы ұсақ-күшік соғыс 1751 жылдың соңына дейін жалғасты, содан кейін Баго толық күшімен Жоғарғы Бирмаға шабуыл жасады. 1752 жылдың басына қарай, француздық Шығыс Үндістан компаниясынан берілген мылтықтармен, сондай-ақ голланд және португалдық жалдамалы әскерлердің көмегімен Хантауди әскерлері Ава қақпаларына жетті. Хантаудидің тақ мұрагері Упаяза Жоғарғы Бирманың барлық әкімшілік қызметкерлерін бағынуға шақырды. Ол Жоғарғы Бирманың "өте мақтаншыл адамдары мен әйелдерінен" құралған, бұрынғы мақтаныш патшалығының басынан өткен көптеген қорлықтарды түзетуге ұмтылған жақсы тыңдаушылар тапты.
Жоғарғы Бирма (17521754)
Конбаунг – үрейге түскен Жоғарғы Бирманың шамасынан тыс көптеген қарсылық күштерінің бірі ғана еді. Қарсылық күштеріне оңай болғаны, Хантавади басшылығы Аваның басып алынуын Жоғарғы Бирманы жеңгенімен жаңылыстырып, шабуыл күштерінің үштен екі бөлігін Багоға қайтарып алды, ал үштен бірін ғана (10,000 адамнан кем) қалдырып, оны аяқтау операциясы деп санады.
Төменгі Бирма (17551757)
Бұл жанжал Бамардың солтүстігі мен Монның оңтүстігі арасындағы этникалық қақтығысқа ұласқан. Хантавадди басшылығы оңтүстік Бамарларды қуғындаудың "өздерін-өздері жеңіске жеңіліске ұшырату" саясатын күшейтті. Олар 1754 жылғы қазанда тұтқынға алынған Таунгу патшасын да өлімге жіберді. Алангпая осы жағдайды пайдаланып, қалған Бамар әскерін өзіне келуге шақырды. Көптегендері келісті. Жоғарғы Бирманың барлық аймақтарынан, соның ішінде Шан, Качин және Куки жасақтарынан алынған қосымша күштермен нығайып, ол 1755 жылғы қаңтарда Төменгі Бирмаға жылдам шабуыл жасады. Мамыр айына қарай оның әскері Иравади дельтасының барлық аймағын басып алып, Дагонды жаулап алды, оны Янгон деп атады. Бірақ оның ілгерілеуі француздықтар қорғаған Тханлинь портында тоқтап қалды, ол бірнеше Конбаунг шабуылдарын тойтарды. Алангпая Шығыс Үндістан компаниясымен одақ құруға және қару-жарақ алуға тырысты, бірақ ешқандай одақ немесе қару-жарақ табылған жоқ. Конбаунг әскерлері 14 айлық қоршаудан кейін 1756 жылғы шілдеде қаланы басып алды, осымен соғысқа француздықтардың араласуы аяқталды. Конбаунг әскерлері Хантаваддидің қарсыласуына қарамастан, көп есе кем күшпен жеңіліп, 1757 жылғы мамыр айында Багоны тонады. 17 жылдық патшалық аяқталды. Содан кейін 1727 жылдан бері көтеріліс күйінде болған Чиангмай және қазіргі Таиландтың солтүстік-батысындағы басқа да мемлекеттер дереу құрмет көрсетті. Оңтүстікте де Моттама мен Давейдің әкімдері құрметтерімен жауап берді.
Шань Дауылдары (17581759)
1758 жылы Алунгпая солтүстік Шан және Тай мемлекеттеріне (қазіргі солтүстік және шығыс Качин штаты, солтүстік Шан штаты және Шишуанбанна Дай автономды префектурасы) экспедиция жіберді, бұл аймақтар 1730 жылдардың ортасынан бері Цин империясының құрамына қосылған болатын. 1759 жылдың басына қарай бірмалықтар өз билігін қайта орнатуға қол жеткізді. Цин империясының кейінірек аймақты қайта басып алуға жасаған тытысы Қытай-Бірма соғысына (1765–69) әкелді.
Неграйс түбі (1759)
Алангпая назарын Иравади дельтасының оңтүстік-батыс шетінде орналасқан Неграйс мүйісіндегі Шығыс Үндістан компаниясының (EIC) бекінісіне бұрды. Француздар қолдаған Хантаудидің жетістігіне алаңдаған британдықтар 1753 жылы аралға қонды және онда бекініс салды. Хантаудимен соғыс кезінде Алангпая британдықтарға әскери көмек алмастыру шартымен аралды беруді ұсынды. Бірақ британдықтар Алангпаяның ұсынысын қабылдамады, себебі олар француздарға қарсы соғыста өздері де болып, қару-жарақтан айырыла алмаймыз деді. 1758 жылы Алангпаяға Шығыс Үндістан компаниясының агенттері мондардың көтерілісшілеріне оқ-дәрі және қару-жарақ (500 мылтық) сатқандығы туралы хабар жетті. (Тарихшы Г.Е. Харви бұл хабарды Алангпаяның кеңесшілерінің құрастырғанын және берілген қарудың саны 500 емес, 5 мылтық болғанын айтады.) 1759 жылғы 6 қазанда 2000 сарбаздан тұратын Конбаунг жасағы бекініске шабуыл жасап, қайтарылып келе жатып оны қиратты.
Манипур (1756, 1758)
Алунгпая, жылдар бойы өз аймағын тонаған Манипури шабуылдарын көріп өскен, мүмкіндігі келгенде оларға жауап қайтаруға бел буған. Оның күштері Сириамды қоршағанда, ол Манипурға "құрметке" экспедиция жіберді. 1756 жылдың басында бірма әскері манипур әскерін жеңіп, бүкіл елді тонады, манипурлықтар бұл оқиғаны "Бірінші қырып салғандық" деп атады. Төменгі Бирма жеңілгеннен кейін, Алунгпая 1758 жылдың қараша айында тағы бір экспедицияға жетекшілік етті, осы жолы Манипури тағына бірмалық үміткерді отырғызу үшін. Оның әскерлері Майнпур аңғарындағы Хумбат жолымен шабуыл жасап, Манипури астанасы Имфалға қарай жорық еткен Паллелде қатал манипурлық қарсылықты жеңді. Паллелден кейін бірмалықтар бірде-бір оқ атпастан Имфалға кірді. Манипурлықтардың айтуынша, Конбаунг әскерлері халыққа қарсы "сөзсіз қатыгездік" жасап, "тарихтағы ең ауыр апаттардың біріне" себепкер болды. Бірақ тарихшы Г.Е. Харви былай деп жазады: "Алунгпая оларға өз халқына жасағандай жауап берді". Алунгпая Манипури тағына өз үміткерін отырғызып, әскерімен қайтып келді. Ол сонымен қатар көптеген манипурлық атты әскерді де әкелді, олар бірма армиясындағы элиталық атты әскер корпусына (Кассей атты әскері ретінде белгілі) айналды. (Бұл Конбаунг әулетінің Манипур ісіне ұзақ және қиын араласуының бастамасы болды. Кішкентай патшалық 1764, 1768–1770 және 1775–1782 жылдары үнемі көтерілістер ұйымдастырып, мазасыздық тудырды. Бірмалықтардың қатысуы 1782 жылға дейін жалғасты, содан кейін 1814 жылы қайта жаңғырды.)
Сиам (1759 1760)
Аюттая патшалығы 18 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Азияның ең бай және көпұлтты мемлекеттерінің бірі болды. Конбаунг әулетінің билікке келуінен бұрын Аюттая Сиамы мен Таунгу Бирмасы 150 жылдан астам уақыт бойы салыстырмалы түрде бейбіт болды, тек 17 ғасырдың ортасында Аюттая патшасы Нарай Бірмамен одақтас Лан Наны вассалдыққа бағыну үшін сәтсіз жорыққа шыққанда қысқа мерзімге ғана қақтығыс болды. Конбаунг әулеті Аюттаяның байлығы мен ресурстарын өз билеушілерінің игілігі үшін иеленуді мақсат тұтты. Сиам мен Бирманың Теннасеримдегі мүдделері 16 ғасырдан бері үнемі қақтығып келеді. Бирмалықтар 17 ғасырдың басында Солтүстік Теннасеримді қайта басып алғаннан бері экономикалық тұрғыдан тиімді Теннасерим жағалауының бақылауы Сиам мен Бирма арасында бөлісті: Бирма Солтүстік Теннасеримнің Мауламине және Тавой порттарын, ал Сиам Оңтүстік Теннасеримнің Мерги және Теннасерим порттарын бақылады. Аюттаяның Жоғарғы Бирмаға қарсы Мон көтерілісшілерін қолдауы, әсіресе Төменгі Бирманың құлауынан кейін Алунгпаяны Аюттаяға толыққанды шабуыл жасауға итермеледі, осылайша Алунгпаяның ішкі қауіпсіздік мүдделеріне қарсы тұратын күшті қарсыласты Аюттаяны жоюға және Байиннаунгтың жаулауларын қайта жасауға тырысты.
Аюттаяның қоршауы
1759 жылғы жаңбырлы маусымнан кейін Алангпая әскерлерімен оңтүстікке қайтып, әлі де тұрақсыз Төменгі Бирма мәселесін шешуге кірісті. Бір жыл бұрын ірі Мон көтерілісі болған, ол Пегу (Баго) қаласының Конбаунг губернаторын уақытша қуылта білді. Көтеріліс басылғанмен, Мон қарсыласы Тенесаримнің жоғарғы жағалауында (қазіргі Мон штаты) әрекетін жалғастырып, Конбаунгтың бақылауы номиналды сипатта болды. Сиам бүлікшілердің басшыларына және олардың қарсылық күштеріне пана берді. Алангпая Сиам патшасынан Бирма ісіне араласпауға және бүлікшілердің басшыларын тапсыруға кепілдік беруді талап етті. Бірақ Сиам патшасы Бирма талаптарын қабылдамай, соғысқа дайындалды. 1759 жылдың желтоқсанында Алангпаяның 40 мыңдық бірма әскері Мартабаннан Теннасерим арқылы Сиамға шабуыл жасау үшін аттанды. Оның екінші ұлы Хсинбюшин – оның орынбасары болды. Бірмалықтар Тенессерим қаласын басып алып, Тенесарим таулары арқылы Сиам шығанағының жағалауына қарай жылжыды, содан соң солтүстіске бұрылып Куви, Пран Бури және Пхетчабури жағалау қалаларын жаулады. Бірмалықтар Аюттая астанасына жақындаған сайын Сиамдықтардың қарсыласуы күшейді, бірақ олар көптеген адамдар, қару-жарақ және оқ-дәрілерді жоғалтып, кері шегінуге мәжбүр болды. Бірақ бірма деректерінде Алангпаяның ауырғандығы айтылады, ал аурудан өлудің ар-ұятсыздығын ескере отырып, олар шындықты жасыруға тырыспағаны анық. Бірмалықтар 1760 жылдың 17 сәуірінде (1122 жылғы Касон айының 3-ші күні) кері шегінуді бастады. Тек Минхаунг Наврахтаның 6000 әскері мен 500 Кассай атты әскері арттан қорғау үшін қалды және шегіну жолында Сиамдықтардың шабуылдарын сәтті тойтарды.
Өлім
Алангпая 1760 жылдың 11 мамырында (қазан айының 12-сі), таңертең, Мартабанның жанындағы Киньвада, Сиам майданынан жеделдетілген күзетпен кері қайтарылып келгеннен кейін қайтыс болды. Ол үйінің көрінісі мен дыбысын, әсіресе Швебоны соңғы рет көруге асыққан, бірақ мұндай мүмкіндік тумады. Оның өлімі Янгон қаласында жарияланды, ал денесі мемлекеттік баржамен өзен жоғары ағысына жеткізілді. Швебоның жанындағы Кяукмяунг қондырғысында сарайдың барлық өкілдері оны күтіп алып, Швебоның Хлайнгтха қақпасы арқылы салтанатты түрде алып өтті. Ол бүкіл елдің аза тұтуымен, бір кезде оның қарапайым ауылы болған сарай қаласында патшалық дәстүрмен жерленді. Ол билік құрғаннан кейін сегіз жыл өткен еді, және қайтыс болғанда оған 46 жасқа толмаған. Тарихшы Харви: «Адамдар өткізген жылдарымен еске алынады, ғұмырлық жылдарымен емес» деп жазды. Таунгу саясатына сәйкес, ол мұрагерлік вице-корольдіктерге тек Шан мемлекеттері мен Лан На сияқты шеткі аймақтарда ғана рұқсат берді. (Кейінгі Конбаунг патшалары тіпті Шан мемлекеттерінде де мұрагерлік вице-корольдіктердің санын біртіндеп азайтты.) Алангпая бастап, кейінгі Конбаунг патшалары да қолданған маңызды саяси өзгеріс – Төменгі Бирмада әскери колониялар мен азаматтық елді мекендер құру болды. Бұл саясат 19 ғасырдың басында Мон өркениетінің ықпалын жоюға септігін тигізді.
Инфрақұрылым
Ол тапсырған әскери емес жұмыстардың көп бөлігі науқандар арасындағы қысқа үзілістерде жасалды. 1752 жылы ол Шюбо қаласын өзінің патшалығының астанасы деп белгіледі және бұрынғы орташа ауылды үлкен қалаға айналдырды. Ол ежелгі патшалар салған сарайлар үлгісінде сарай салды. 1758 жылы Шюбоны сумен қамтамасыз ету үшін Махананда көлін салды. Сондай-ақ, ол Му өзенін бөлді және ауыл шаруашылығы үшін каналдар салды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін бұл жұмыс тоқырады. Оның ең маңызды және ұзаққа созылған еңбегі – Янгон қаласын құру болды. 1755 жылы Дагон қаласын бағындырғаннан кейін, ол өз өңірінен келген адамдармен жаңа елді мекендер құрды. (Му аңғарының Алон және Кяукмянг сияқты жер-атаулары Янгонда бүгінгі күнге дейін сақталған.) Бірінші ағылшын-бирма соғысының алдында Янгон Сириамды (Танлиин) патшалықтың басты порты ретінде ығыстырды.
Сот жүйесі
1755 жылы ол қолданыстағы заңдар мен әдет-ғұрыптарды, сондай-ақ бұрынғы заң кітаптарында сақталған үкімдерді жинаған "Ману Кье Дхамматхатты" (лат. Manu Kye Law Book) жасатты. Заң кітабы нашар құрылымдалған және қайшылықтарға толы бөлімдерге жеткілікті түсінік бермегенімен, оның энциклопедиялық сипаты және қарапайым бірма тілінде, аздаған пали тілінде жазылуының арқасында зор танымалдылыққа ие болды.
Конбаунг әулетінің өрлеуі
Алангпаяның ең маңызды мұрасы – төрт онжылдықтан кейін Бірмада орталық билікті алғаш рет қайта орнату және Конбаунг әулетінің құрылуы болды. Бірма тарихшысы Хтин Аунгтың сөзіне қарағанда, Алангпая "бөлініп, күйреген, қорланған және ұятқа қалған" халықты жетекшілікке алып, "өзінен кейінгілеріне біріккен, сенімді халық қалдырды, олар қайтадан мақтанышпен және даңқпен бас көтерді". Бірақ Хтин Аунг сондай-ақ Алангпаяның "халыққа соғыс жүргізуге жетекшілік еткенімен, бейбітшілік орнату үшін оның басшылығы әлі де қажет болды. Ол халқын ұлтшылдықтың қызуына жетертті, бірақ оларды сабырлылық пен ұстамдылыққа жеткізуге қажетті уақыт пен мүмкіндік берілмеді" деп ескертеді. Шындығында, одан кейін келген өзіне сенімді Конбаунг патшалары келесі жеті онжылдық бойына барлық көршілерімен соғысқа түсіп, екінші ең ірі Мьянма империясын құрды, олар қазіргі Солтүстік-Шығыс Үндістанда британдықтарға жеңілді.