Кіріспе
Ризал, ресми түрде Ризал муниципалитеті, Филиппиннің Кагаян провинциясындағы 5-ші сыныптағы муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 19 077 адамды құрайды. Ризал Кагаян және Апаяо провинцияларының шекарасында орналасқандықтан, Багио сияқты салқын климатқа ие. Ол кез келген уақытта, әсіресе жазда саяхатшылар мен демалыс жасаушыларды тартады. Ризал – Кагаянның аңызға толы кейіпкерлері Биуаг пен Малананың туған жері. Дәстүр бойынша, олар әдемі "Магуинганайдың" махаббаты үшін ағаштар мен тірі малдарды лақтып, эпикалық шайқас өткізген. Олардың жиналған жерлері – екі биік тау және "эскольта" деп аталатын тік жол, онда олар бір-біріне лақтыру үшін ағаштарды түбірден жұлып алған, оларды Малауэгте (Ризал) көруге болады. Жергілікті егістер – жүгері, күріш және темекі. Бұрын ол "Matalag" түрімен танымал болған, яғни ерлер мен әйелдер оның хош иісі мен жұмсақтығы үшін іздеп келген. Банан мен манго өнімдері табыс табуға көмектеседі.
Rizal, officially the Municipality of Rizal, is a 5th class municipality in the province of Cagayan, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 19,077 people. Rizal, being on the border of Cagayan and Apayao provinces, has a cool climate similar to Baguio's. It attracts excursionists and vacationists anytime, especially in summer. Rizal is home to Cagayan's legendary figures – Biuag and Malana – who were said to have fought their epic battle for supremacy over the hand of the beautiful "Maguinganay" by swapping volleys of uprooted trees and live cattle. Their hangouts, two high mountains and a steep trail called "escolta" from where they uprooted trees to hurl at one another, can still be seen in Malaueg (Rizal). Local crops are corn, rice and tobacco. It is known before of its specie as "Matalag", which means men and women alike to go for its aroma and suaveness. Its bananas and mangoes have become a good source of revenue.
Испания режимі
Қаланың құрылуы 1500 жылдардың басында Филиппинде испан дәуірінде болды. Сол кезде қала "Малауэг" деп аталды, "уэг" сөзі "сарқырама" немесе "өзен" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау 1903 жылға дейін қолданылды, содан кейін қала Филиппин Ұлттық Батыры доктор Хосе Ризальдың құрметіне қайта аталды. Испания билігі тұсында қаланың салқын климатының арқасында испан билігінің өкілдері, монахтар және кейбір жергілікті тұрғындар демалуға жиналатын орын болды. Малауэг халқы монахтар үшін ең ірі тас монастырларды, испан билігі үшін nipa үйлерін, ал жергілікті тұрғындар үшін қарапайым үйлер салды. Малауэг шіркеуі салынғаннан кейін Ньюэва Сеговиядан кейінгі христиандық орталыққа айналды. 1607 жылы осы аймақта Какенга көтерілісі болды. 1595 жылы Кагаян аңғарында Нюэва Сеговия діни округі құрылғаннан кейін, Еуропадан келген католик миссионерлері жергілікті тұрғындарды католик дініне өткізу үшін аймаққа көптеп келді. Доминикан есебінде айтылғандай, Нальфотан басшысы Пагулан жылдар бойы католик миссионерлерімен байланыс орнатуға тырысқан. Педро монах шақыруды қабылдап, Нальфотанға барып, Пагуланмен және Малауэг халқымен кездесті. Ол таңғалып, шіркеу салынғанын және адамдардың дінді қабылдауға күтіп отырғанын көрді. Алайда, анимисттік көшбасшы Какенга, немесе діни қызметкер, монахтың келуін сезді. Христиандық оның жергілікті анимизміне қауіп төндірді, ал католик миссионерлері мен испан шенеуніктері анимизмді жою үшін үздіксіз жұмыс істеді. Осы рухани сенімдеріне төнген қауіпке жауап ретінде ол бір топ ізбасарларын жинап, діни қызметкерге қарсы көтерілді.
Америка кезеңі
Американың Филиппинге басып кіру кезінде Малауэг қаласы американдықтардың таңдаулы орны болды. Испания-Америка соғысы кезінде қаланың биік тауларын оқ-дәрілерін жасыру үшін және бекіністер қазу үшін пайдаланған әскерлердің салдарынан қала жартылай қирауға шалдықты. Билік соғыс жылдары шіркеудің қаупін қамтамасыз етуге ерекше мән берді. Бұрын қалада Мауанан және Малауэг деген екі муниципалитет болған. Бариолардың батыс және солтүстік бөліктері Малауэг муниципалитетіне, ал шығыс бөліктері Мауанан муниципалитетіне қарасты, осы екі муниципалитет үкіметтері осы жерде орналасқан (Филиппин комиссиясы; Act nos. 943,944, 1903). Act no. 2390 Санто-Ниньо және Мауанан муниципалитеттерінің атауларын өзгертті. Санто-Ниньо және Мауанан муниципалитеттері тиісінше Фейр және Ризал болып өзгертілді. Мауанан 1914 жылы Ризал деп аталды, ал 1933 жылы Риппаңнан Латтут, Капакуаан және Макатал киелі орындары №690 атқару бұйрығымен (1935 жылдың 28 наурызы) қосылды.
Жапондықтар басып алған жер
Екінші дүниежүзілік соғыста Филиппин жапондықтардың оккупациясы кезінде қала бомбалау салдарынан көбінесе қирады. Орманды аймақтары жасырынуға қолайлы болғандықтан, қала Филиппиндегі қарсылық қозғалысының маңызды орталықтарының біріне айналды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең
2008 жылдың 3 желтоқсанында сайланған қала әкімі Рауль дела Круз денесіне оқ тиіп, Тугегараодағы ауруханаға апаралып бара жатып көз жұмды.
География
Ризал қаласы Тугегарао қаласының солтүстік-батысында орналасқан, қаладан шалқары. Бұл аймақ төбелі және таулы. Қалалық аудан жазықта орналасқан. Іргелес барангайлар төбелердің беткейінде орналасқан, ал кейбіреулері Маталаг өзенінің жағасында. Ризалдың жалпы жер ауданы – гектар, оның ішінде 1000 гектары құрылыс алаңдары; 5545,0 гектары егіс жерлер; 267,5 гектары су қоймалары; 8375,1 гектары ашық дала; 207,0 гектары жолдар мен көшелер; 4,0 гектары экологиялық туризмге арналған, ал қалғаны орман аймақтары.
Таулар
Аннагуан тауы, қаладағы ең биік нүкте, биіктігі [биіктік мәні] метрге жетеді және оның шыңынан көршілес қалаларды көруге болады. Маоан тауы, биіктігі [биіктік мәні] метр, Биуаг пен Малананың магуингайн үшін шайқасқан алып тауы болған. Синикинг ұлттық паркінің биіктігі [биіктік мәні] метр, ал қаланың Побласионы мен Гадданггао ауылы арасындағы ең биік нүкте [биіктік мәні] метрді құрайды. Қалаға кіреберіс Багиодағы Кеннон жолына өте ұқсас.
Демография
2020 жылғы санақта Ризаль, Кагаянның халқы 19 077 адамды құрады, ал халық тығыздығы – ... (density мәні келтілмеген). Жергілікті тілдер – малауэг және илокано.
The local languages are Malaueg and Ilocano.
Жергілікті билік
Ризал, Кагаян провинциясының екінші заңнамалық округіне жатады және Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Кодексіне сәйкес, жергілікті атқарушы орган ретінде тағайындалған әкім мен заң шығару органы ретінде муниципалдық кеңес тарапынан басқарылады. Әкім, вице-әкім және кеңес мүшелері халықтың тікелей сайлауы арқылы сайланады, бұл сайлау үш жыл сайын өткізіледі.
Сайланған лауазымды адамдар
+ Қалалық кеңес мүшелері (2019–2022) Лауазым аты Конгрессмен Саманта Луиза В. Альфонсо Мэр Бренда Б. Рума Вице-мэр Джоэл А. Рума Кеңесшілер Роберто Ф. Талай Джонс А. Рума Пастор С. Лигас кіші Орландо И. Палатао Лео М. Фавор Грациано А. Симон Брайан Б. Рума Иринео Бернард Д. Адай
Білім
Кагаянның мектеп бөлімі қаланың мемлекеттік білім беру жүйесін басқарады. Бөлім кеңсесі – Кагаян аңғары аймағындағы Білім министрлігінің (DepEd) аймақтық кеңсесі. Бұл кеңсе муниципалитет аумағындағы мемлекеттік және жеке бастауыш мектептерді, сондай-ақ мемлекеттік және жеке орта мектептерді басқарады.
Туризм
Туризмді дамытуға Алсунг үңгірі, Синикинг ұлттық паркі және Анагауан тауының орман қорықтары кіреді, олар осы аймақта ғана кездесетін сирек түрлерге пана болады. Сан-Раймундо-де-Пеньяфорт шіркеуі, сондай-ақ Малауэг шіркеуі деп те аталады, 1597 жылы салынған. Шіркеунің қамқоршысы – қасиетті Раймонд Пеняфорт. Доминикан ордені 1590 жылдың 26 сәуірінде осы қаланың діни басқаруын қабылдады. Іргетасы 1597 жылдың 26 қарашасында қаланды. Шіркеу мен монастырь төрт рет қирап, қайта салынған. Бұл орынға рим-католиктері қажылыққа барып, қала тұрғындарына сәттілік әкеледі деп сендіреді. Анагауан тауы – қаланың ең биік шыңы, одан Қағаян провинциясының бірнеше жерлерін көруге болады.