Кіріспе
Тумауини, ресми түрде Тумауини муниципалитеті (Тумауини қаласы) – Филиппиннің Исабела провинциясындағы 1-сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 70 743 адамды құрайды.
Tumauini, officially the Municipality of Tumauini (; ; ), is a 1st class municipality in the province of Isabela, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 70,743 people.
Этимология
Тумауини атауы, Побласиондағы "Мауини" деп аталатын үлкен ағаштардың атынан шыққан. Әңгімеге қарағанда, бірнеше испандықтар ағаштардың атын білгісі келгенде, жергілікті тұрғынға: "Como se llama el grande lenia? Сен білесің бе?" деп сұраған. Жергілікті тұрғын испандықтардың сөзін түсінбегендіктен, ең соңғы естіген сөзін алып, "Тумауини" деп жауап берген.
Тарих
Тумауини 1704 жылы испан миссиясы ретінде ресми түрде құрылды, азаматтық басқару жиі көршілес Кабаган және Илаган қалалары арасында алмасып тұрды. Ол 1751 жылдың 10 мамырында ресми қалаға айналды. 1952 жылы Барукбук, Сьемпре Вива, Биммонтон, Пасурогонг, Манга және №1 поселкелері жаңа құрылған Маллиг қаласына берілді. 1957 жылы Сан-Антонио, Сан-Хуан, Раган-Сур, Раган-Норте, Раган-Алмасен, Сан-Хосе (Було), Сан-Патрисио, Квибал, Сан-Андрес (Латту), Калинаван-Сур, Баябо, Сантор, Санто-Росарио, Андараян, Анег, Сан-Исидро, Мави, Сан-Роке, Карменсита, Ага, Вилла-Пареда, Виллалуз, Сан-Педро, Консепсьон, Самбабарио және Сан-Николас ауылдары мен Турод, Пако, Каламагуи және Ким-малабаса шағын елді мекендері Тумауини муниципалитетінен бөлініп, Магсайсай қаласын құрады. Самал лагері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде партизандық лагерь ретінде пайдаланылды. "Самал" атауы SA деген сөзден шыққан, ол Садорнас есімін білдіреді, ал MAL – Маланадан.
География
Тумауини Изабела провинциясының солтүстік бөлігінде орналасқан. Оның жер көлемі Изабеланың жалпы жер аумағының 5,62% құрайды. Солтүстік жағынан Кабаган муниципалитетімен, шығысынан Дивилакан муниципалитетімен, оңтүстігінде Илаган қаласымен, Изабеланың астанасымен және батысында Кагаян өзенімен және Дельфин Альбано муниципалитетімен шектеседі. Тумауини Илаганнан және Маниладан қашықтықта орналасқан.
Демография
2020 жылғы санақта Тумауини халқының саны 70 743 адамды құрады, халық тығыздығы болса .
Экономика
Өткен жылдары қала экономикасы тоқыраудан жылдам дамып келе жатқан жағдайға өтті. Ауыл шаруашылығы қала экономикасының басты тірегі болса да, көптеген кәсіпорындардың, қонақүйлердің және қаржы институттарының ашылуымен сауда-саттық қала мен тұрғындары үшін екінші экономикалық табыс көзіне айналды, бұл тұрғындарға көптеген мүмкіндіктер мен жұмыс орындарын ұсынды.
Бөлшек сауда саласы
2015 жылы SM Prime сауда алып компаниясы қаладағы Ұлттық тас жол бойында алғашқы Savemore Market бөлімшесін ашты. Осы жылы, одан кейін, танымал сауда желісі Puregold Price Club дүкені де ашылды. Екі жыл өткен соң, 2017 жылы, әйгілі көпұлтты жылдам тамақ желісі Jollibee аймақтағы алғашқы филиалын ашты, бұл тұрғындарға тамақтануға көбірек мүмкіндіктер ұсынды. Jollibee ашылуы – жаңа бастама ғана еді, себебі McDonald's және Mang Inasal сияқты жылдам тамақ желілері де қаланың алғашқы сауда орталығы – Xentro Mall-да филиалдар ашуды жоспарлап отыр. 2021 жылдың 28 маусымында муниципалитет жаңадан салынған Тумауини қоғамдық базарын салтанатты түрде ашты. Көп миллиондық заманауи базар кешені Ұлттық тас жол бойында орналасқан сегіз ғимараттан тұрады және қала мен жақын аудандардың маңызды сауда орталығы болып табылады.
Банктік және қаржылық қызметтер
BDO Unibank, Филиппин даму банкі, Продюсерлер банкі, FICO банкі және басқа да шағын қаржы институттары сияқты банктік мекемелер қалаға филиалдар ашты, бұл қаланың қарқынды коммерциялануға дайындалып жатқанын көрсетеді. 2021 жылдың 31 желтоқсанына қарай Тумауиниде барлығы 10 банк бар, олардың банктік депозиттерінің жалпы сомасы 1,5 миллиард песоны құрайды.
Жергілікті билік
Исабела провинциясындағы муниципалитет ретінде, қала тұрғындары провинциялық деңгейдегі мемлекеттік лауазым иелеріне дауыс береді. Облыстық үкімет муниципалдық үкіметтің жергілікті іс-әрекеттеріне қатысты саяси билікке ие. Тумавини муниципалитеті Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Кодексіне сәйкес, жергілікті атқарушы орган ретінде тағайындалған әкіммен және заң шығару органы ретінде муниципалдық кеңеспен басқарылады. Әкім, вице-әкім және кеңесшілер халықтың тікелей сайлауы арқылы сайланады, сайлау үш жыл сайын өткізіледі. Барангайлар да сайланған лауазым иелерімен басқарылады: Барангай капитаны, Барангай кеңесі, оның мүшелері Барангай кеңесшілері деп аталады. Барангайларда SK федерациясы бар, ол барангайды ұсынады, оны SK төрағасы басқарады және оның мүшелері SK кеңесшілері деп аталады. Барлық лауазым иелері де үш жыл сайын сайланады.
Сайланған лауазымды адамдар
+ Туамуини муниципалдық кеңесінің мүшелері (2022-2025) Лауазымы Ресми адамның аты Округ өкілі (1-ші заңнамалық округ, Изабела) Реп. Антонио Т. Альбано Муниципалдық әкім Венера Т. Баутиста Муниципалдық вице-әкім Кристофер Б. Уй Муниципалдық кеңесшілер Шарина Лу Б. Медрано Роберто Р. Гвиаб Луиги Антонел Л. Гардон Ромео Б. Угадан Марвин Фрэнсис Де Албан Рогелио С. Даммог, кіші Фердинанд Таккад Ростум Б. Биналай
Конгресстегі өкілдігі
Исабела провинциясының бірінші заңнамалық округіне қарасты Тумауини қазіргі таңда Антонио Т. Альбано өкілдік етеді.
Мемлекеттік мекемелер
2021 жылдың 28 маусымында муниципалитет әкімдігі Сан-Педро барангайындағы Ұлттық тас жол бойындағы жаңа Тумауини муниципалитет ғимаратын ашты. Жаңадан салынған көп миллиондық құрылым мемлекеттік функцияларды атқаруға, халыққа қажетті қызметтерді көрсетуге, сондай-ақ түрлі қоғамдық және мәдени шараларды өткізуге арналған. 2023 жылдың 10 мамырында муниципалитет әкімдігі жаңа Тумауини заң шығару ғимаратын және Тумауини муниципалитет полиция бөлімін ашты. Бұл жаңадан салынған заманауи ғимараттар муниципалитет кеңесінің мүшелері мен қызметкерлерінің заңнамалық функцияларын атқаруы үшін, сондай-ақ Филиппин Ұлттық полициясының міндеттері мен жауапкершіліктерін орындауына көмектесу үшін кеңірек кеңсе кеңістігін ұсыну мақсатында салынды. 2024 жылдың 23 ақпанында Тумауинидегі жаңадан аяқталған көп миллиондық инфрақұрылымдық жобалар ашылды. Үкіметтік ғимараттардың қатарында 225 миллион песо сомасындағы Руди Б. Альбано Астродомы және Тумауини жергілікті өкімет органының 16 миллион песолық заң шығару ғимараты бар. Жаңадан салынған астродом Кагаян аңғары аймағындағы осындай нысандардың ең ірісі болып табылады, оның ауданы 4140 шаршы метрді құрайды және Сан-Педро барангайындағы Махарлика тас жолы бойындағы муниципалитет ғимаратының жанында орналасқан 14 қабатты бетон трибуналары бар.
Unit of Tumauini. The newly built astrodome is the largest of its kind in Cagayan Valley Region with an area of 4,140 square meters with 14 layers of concrete bleachers located beside the municipal hall along Maharlika Highway in barangay San Pedro.
Денсаулық сақтау
Тумауиниде Линглинг барангайында орналасқан өзінің ауылдық денсаулық сақтау бөлімі (RHU) бар. Ол көбінесе қалалық денсаулық сақтау басқармасының (MHO) ұсынатын қызметтерді пайдалануды қалайтын қаланың шалғай аймақтарындағы тұрғындарға қызмет көрсетеді. Тумауини қауымдық ауруханасы (TCH) – мемлекеттік меншіктегі және басқарылатын І деңгейлі аурухана, бастапқыда кемінде 15 төсектік максималды сыйымдылыққа рұқсат етілген. Бұл мекеме сондай-ақ қала мен көршілес муниципалитеттердің негізгі медициналық көмек орталығы болып табылады. 2022 жылдың 7 қазанында Тумауини муниципалитеті Тумауини қауымдық ауруханасының ішінде орналасқан қаланың алғашқы жануар шағу орталығын ашты. St. Matthias Medical Center of Isabela, Inc. – Лалауан барангайындағы Махарлика тас жолында орналасқан жеке меншік ІІ деңгейлі аурухана. 2024 жылдың 8 наурызында аурухана ресми түрде жұмысын бастады, ол қосымша және диагностикалық, клиникалық және амбулаториялық қызметтерді қоса алғанда, кең ауқымды денсаулық сақтау қызметтерін ұсынады.
Білім
Изабела облысының мектеп бөлімі қаланың мемлекеттік білім беру жүйесін басқарады. Бөлім кеңсесі – Кагаян аңғары аймағындағы Білім министрлігінің (DepEd) филиалдық кеңсесі. Бұл кеңсе муниципалитет аумағындағы мемлекеттік және жеке бастауыш мектептерді, сондай-ақ мемлекеттік және жеке орта мектептерді басқарады. Туамуиниде Жоғары білім беруді қадағалайтын және CHED аккредиттеуі мен мойындауы бар HGBaquiran колледжі орналасқан.
Туризм
Қаланың тарихи ескерткіштерінің қатарында Туамуини шіркеуі бар. 1780 жылдары доминикандықтар салған бұл шіркеудің кірпіштен жасалған ерекше цилиндрлі қоңырау мұнарасы бар. Сонымен қатар, қалада Камп Самал курорты мен демалыс паркі орналасқан, ол биік орналасқандығынан және батыс, оңтүстік және солтүстік жақтардағы қаланың барлық аймақтарын, ал шығысында Кордильера Сьерра-Мадре тауларын көруге мүмкіндік беретіндіктен, «жартылай Тагайтай» деп белгілі.
Сан-Матиас шіркеуі
Сан-Матиас шіркеуі 1780 жылдары доминикандықтармен салынған. Ол Изабеладағы ең жақсы сақталған шіркеу кешені, бірақ оның Конвентосы қираған. Онда цилиндр пішіндес, тәттілерге ұқсас қоңырау мұнарасы бар (кейінірек салынған). Конвентоның күмбезді төбесінде құрылыс кезінде ылғал гипсті қалыптау үшін пайдаланылған кілемдердің іздері әлі де көрініп тұр. Басты бақтың алды төменгі, толқынды кірпіш қабырғамен қоршалған. Франсиско Нуньес О. П. 1707 жылы Тумауини Кабаганнан бөлініп, 1751 жылы тұрақты приходқа айналғаннан кейін жеңіл материалдардан шіркеу құрылысын бастады. Рим-католик шіркеуі 1753 жылы доминикандықтармен салынды. Ол кірпіш пен маржан тастарынан тұрғызылған, ал цилиндр пішіндес қоңырау мұнарасы Филиппиндегі жалғыз осындай нысан. Оны Фр. Доминго Форто 1793 жылы салып бастап, 1805 жылы аяқтады. 1880 жылдары ол біраз уақыт Изабеланың астанасы болды. Шіркеу екінші дүниежүзілік соғыста зардап шекті, бірақ Тумауини тұрғындары оны бастапқы түріне келтірді. Шіркеудің архитектуралық дизайнында қытай өнерінің іздері бар, бұл испандықтар Филиппинге келгенге дейін қытайлықтар Солтүстік Лусонның жағалау қалаларында қоныстанған деген сенімді нығайтуы мүмкін. 1973 жылғы 11 тамыздағы №260 Президенттік жарлыққа, 1974 жылғы 14 қаңтардағы №357 бұйрығына және 1978 жылғы 11 маусымдағы №1505 жарлыққа сәйкес, Тумауини шіркеуі 1989 жылғы 24 ақпанда Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды. Тумауини шіркеуі қазіргі таңда ЮНЕСКО-ның «Филиппиндегі барокко шіркеулері (Кеңейтім)» аясындағы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілуге үміткерлердің арасында. Ғалымдар Тумауини шіркеуін қоса, Тумауинидің ескі орталығын ЮНЕСКО тізіміне жеке енгізуді ұсынды. Осындай әрекет ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміндегі басқа шіркеулер үшін де жасалады, онда әрбір қалалық алаң мен оны қоршаған мұражай ғимараттары қосылады. Алайда, әзірге ешбір мемлекеттік орган бұл ұсыныс бойынша шара қабылдаған жоқ.
Самал лагері
Самал лагері 1977 жылы Ұлттық джамбореге орын берген және Филиппин скауттарының үйі болып табылады. Ол испандық қала Тумауинидің шығыс шетінде, теңіз деңгейінен 500 фут биіктіктегі дөңгелек төбелердің жоғары жатқан бөлігінде орналасқан. Онда табиғи бұлақтар, мәңгі жасыл шөптер, ағаштар мен бұталар бар. Одан Кагаян өзені, Пинаканауан өзені, Тумауини қаласының өзі, Дельфин Альбано муниципалитеті және Сьерра тауларына көрініс ашылады. Лагерь атауы 1954 жылы оны Филиппин скауттарына сыйлаған Рикардо С. Садорнас және Пурификасион Малана отбасының тегінің бірінші әрпінен алынған. 1977 жылғы Ұлттық джамборе өткеннен кейін, лагерь 2001 жылы мэр Арнольд С. Баутиста басшылығымен қайта жаңартылды, ол үкімет пен жеке сектордың қолдауын қамтамасыз етті. Лагерь әлі де Филиппин скауттары мен скауттар тобы үшін жылдық аудандық және провинциялық жиындарға таңдаулы орын болып табылады. 2004 жылдың 25-30 қарашасында Филиппин скауттарының 5-ші Солтүстік-Шығыс Лусон аймақтық және Илокос аймақтық шақыру джамборесі өтті, онда барлығы 5281 қатысушы болды.
Манги фестивалі
Қалалық мереке Сент-Матиасқа арналған және Тумауиниді жүгері мен оның қосалқы өнімдерінің негізгі көзі ретінде дамыту мақсатында өткізіледі. Қалада испан отаршылдық кезеңінен қалған маңызды мұралардың бірі – жүгері (дән). Бұл өсімдік галеондармен Филиппинге әкелініп, елдегі басты егістердің біріне айналды. Кейінірек халықтық би өнерінің шебері атанған Рамон Обусан осы егіннен шабыттанған дәстүрлі бидің бастауын Тумауини қаласынан іздеген.
Маголи өзені
Антаған 1-ші ауданында Маголи өзені бар, ол суаруға, егістіктерге және тұрмыстық қажеттіліктерге жеткілікті су көзі болып табылады. Өзеннің ерекше белгісі – Көк лагуна. Жергілікті тұрғындар өзеннің ортасындағы екі үлкен тасты "Камбал на Бато" (екі тас) деп атаған, олар өзінің ерекше және есімді түрімен туристерді қызықтырады. Бұл өзенде жүзуге, балық аулауға және қайықпен саяхаттауға да болады.
Медиа
102,5 МГц DZJD Қуаныш радиосы Исабела