Кіріспе

Астрономияда сынама алудың қателігі және Мальмквисттің басқа қолданыстары

Мальмквист қателігі – байқау астрономиясындағы әсер, ол ішкі жарықтығы жоғары объектілерді басымдықпен анықтауға алып келеді. Оны алғаш рет 1922 жылы швед астрономы Гуннар Мальмквист (1893–1982) сипаттады, және ол 1925 жылы осы жұмысты кеңінен дамытты. Статистикада бұл қателік таңдау қателігі немесе деректерді цензуралау деп аталады. Бұл жарықтығы шектеулі зерттеулердің нәтижелеріне әсер етеді, онда белгілі бір көрінетін жарықтығынан төмен жұлдыздарды қосу мүмкін емес. Байқалған жұлдыздар мен галактикалар қашықтық артқан сайын әлсіздей түседі, сондықтан өлшенген жарықтығы олардың жарықтығы байқау шегінен төмен түсіп кеткенше қашықтықпен бірге төмендейді. Көбірек жарқыраған немесе ішкі жарықтығы жоғары объектілерді үлкен қашықтықтан байқауға болады, бұл қашықтықпен ішкі жарықтығының және басқа да байланысты шамалардың өсуінің жалған тенденциясын тудырады. Бұл әсер астрономия саласында көптеген негізсіз шаруаларға әкеп соқты. Осы әсерлерді дұрыс түзетуге баса назар аударуда.

Магнитудалар мен жарықтылық

Күнделікті өмірде жарық алысқа қарай әлсіреп бара жатқанын көру оңай. Бұл машина фараларында, шамдарда, фонарьларда және басқа да көптеген жарық заттарда байқалады. Бұл әлсіреу кері квадрат заңымен түсіндіріледі, онда объектінің жарықтығы формуласымен өседі, мұндағы r – бақылаушы мен объекті арасындағы қашықтық. Жұлдыз жарығы да кері квадрат заңына бағынады. Жарық сәулелері жұлдыздан барлық бағытта тең мөлшерде шығады. Бұл сәулелер жұлдыздың айналасында жарық сферасын құрайды. Уақыт өте келе, жарық сәулелері жұлдыздан алыстап, кеңістікте тарағанда сфераның көлемі ұлғаяды. Бірақ жарық сәулелерінің саны өзгермейді. Сондықтан сфераның бірлік бетіне шаққандағы жарық мөлшері (астрономияда жарық ағыны деп аталады) қашықтықпен, демек уақытпен бірге кемиді. Жұлдызды бақылағанда, тек көріс аймағындағы жарық сәулелері ғана анықталады. Сондықтан жұлдыз алысқа қарай әлсіреп көрінеді. Егер екі жұлдыздың ішкі жарықтығы (астрономияда люминосность деп аталады) бірдей болса және олар әртүрлі қашықтықта орналасқан болса, жақын жұлдыз жарқырап көрінеді, ал алыс жұлдыз күңгірт көрінеді. Астрономияда жұлдыздың немесе кез келген жарық объектісінің көзге көрінетін жарықтығы көзге көрінетін шама деп аталады. Көзге көрінетін шама объектінің ішкі жарықтығына (сонымен қатар абсолюттік шама деп аталады) және оның қашықтығына байланысты. Егер барлық жұлдыздардың люминосностьі бірдей болса, Жерден белгілі бір жұлдызға дейінгі қашықтықты оңай анықтауға болар еді. Бірақ жұлдыздардың люминосностьі әртүрлі. Сондықтан өте алыс орналасқан, өте жарқын жұлдызды, жақын орналасқан, жарығы аз жұлдыздан ажырату қиын. Сондықтан астрономиялық объектілерге дейінгі қашықтықты есептеу өте қиын.

Малмквист тетігінің көзі

Әдетте, жұлдыздармен толтырылған аспанның бір бөлігіне қарағанда, тек шекті көрінетін шамасынан артық жарық жұлдыздарды ғана көруге болады. Жоғарыда айтылғандай, алыстағы өте жарқын жұлдыздар, сондай-ақ жақын орналасқан жарқын және әлсіз жұлдыздар да көрінеді. Жерден белгілі бір қашықтықтағы жарқын нысандар, әлсіз нысандардан көбірек болып көрінеді. Дегенмен, әлсіз жұлдыздардың саны одан да көп: оларды олардың өте әлсіздігіне байланысты көру мүмкін емес. Аспанның бір бөлігін бақылау кезінде жарқын жұлдыздарға басымдық беру орташа абсолютті шаманы және жұлдыздар тобына орташа қашықтықты есептеуге әсер етеді. Алыстағы жарқын жұлдыздардың болуы салдарынан, жұлдыздардың үлгісі нақтыдағыдан алысқа орналасқандай, ал әрбір жұлдыз нақтыдағыдан жарқырауырақ сияқты көрінеді. Бұл әсер Малмквист бұрылысы деп аталады.

Түзету әдістері

Идеалды жағдай – деректерді зерттеуге бұл қателік енбеуіне қол жеткізу. Дегенмен, мөлшерлік шектеулі зерттеулерді жүргізу ең оңай, ал басқа әдістерді құру қиынға түседі, олардың өздеріне тән белгісіздіктері болады және жаңа объектілерді алғашқы байқаулар үшін қолдану мүмкін болмайды. Сондықтан, деректерді түзетуге, қателікті жоюға және зерттеуді пайдалануға болатындай етуге бағытталған көптеген әдістер бар. Әдістер күрделілігінің артуымен, сонымен қатар дәлдігі мен тиімділігінің жоғарылауымен ұсынылады.

Сынаманы шектеу

Түзетудің ең қарапайым әдісі – дерек жиынтығының бейтарап бөліктерін ғана пайдалану, егер мұндайлар болса, ал қалған деректерді жою. Таңдалған шекті шамаға байланысты, дерек жиынтығында кез келген абсолютті шамадағы барлық объектілерді көруге болатын қашықтықтардың диапазоны болуы мүмкін. Осылайша, деректердің бұл кіші жиынтығы Малмквист бұрмалауынан бос болуы керек. Бұл ең төменгі абсолютті шамадағы объектілердің шекті шамаға жететін нүктеде деректерді кесу арқылы оңай жүзеге асырылады. Алайда, бұл әдіс көптеген пайдалы деректерді қажетсіз етеді және талдауды жақын орналасқан объектілермен ғана шектейді, бұл оны тиімсіз етеді. (Оң жақтағы суретте көрсетілгендей, бұрмалауға ұшырамай тұрып, қашықтық бойынша деректердің тек бес бөлігінен біреуін ғана сақтап қалуға болады.) Әрине, бұл әдіс қашықтықтарды жеткілікті дәлдікпен білуді қажет етеді, ал астрономияда, бұрын айтқанымыздай, бұл қиын процесс.

Дәстүрлі түзету

1922 жылы Мальмквист ұсынған бірінші шешім – үлгідегі есептелген орташа абсолютті шаманы нақты орташа абсолютті шамаға (M0) қайта түзету. Жұлдызаралық сіңірудің жоқтығы, яғни жұлдыздар арасындағы кеңістіктегі заттар (газ және шаң сияқты) жарыққа әсер етпейді және оның бір бөлігін сіңірмейді. Бұл жарықтықтың жоғарыда айтылған кері квадрат заңымен ғана анықталатынын білдіреді. Жарықтық функциясы (Φ) қашықтыққа (r) тәуелсіз. Бұл ғаламның кез келген жерінде бірдей екенін, және жұлдыздардың таралуы мұндағыдай басқа жерде де ұқсас болатынын көрсетеді. Аспандағы белгілі бір аймақ үшін, немесе дәлірек айтқанда, аспан сферасы үшін жұлдыздардың кеңістіктік тығыздығы (ρ) тек қашықтыққа байланысты. Бұл, орташа алғанда, барлық бағытта жұлдыздардың саны бірдей дегенді білдіреді. Үлгі толықтығы бар, яғни белгілі бір көрінетін шама шегіне (mlim) дейін ештеңе жоғалмайды. Жарықтық функциясын ішкі орташа абсолютті шамасы M0-қа ортақтастырылған Гаусс функциясы ретінде жуықтауға болады. Жұлдыздардың барлығы бірдей спектрлік типте болады, олардың ішкі орташа абсолютті шамасы M0 және дисперсиясы σ тең. Әрине, бұл өте идеалды жағдай, соңғы болжам әсіресе қиындық тудырады, бірақ қарапайым түзетулер жасауға мүмкіндік береді. Жарықтық функциясын барлық қашықтықтар мен mlim-ден асатын барлық шамалар бойынша интегралдау арқылы,

Көлемдік салмақ

Түзетудің тағы бір қарапайым әдісі – салмақталған орташа мәнді қолдану, осылайша әр шамадағы салыстырмалы үлесті дұрыс ескере отырып. Әртүрлі абсолюттік шамалардағы объектілерді әртүрлі қашықтықтарда көруге болатындықтан, әрбір нүктенің орташа абсолюттік шамаға немесе жарықтық функциясына қосқан үлесін 1/Vmax арқылы салмақтауға болады, мұнда Vmax – объектілерді көруге болатын максималды көлем. Көбірек жарқыраған объектілер (яғни, кішкентай абсолюттік шамасы бар объектілер) шектен төмен түспей тұрып анықталуы мүмкін болатын үлкен көлемге ие болады, демек, бұл әдіс бойынша олардың салмағы азаяды, себебі мұндай жарқыраған объектілер толығырақ үлгіленген. Максималды көлемді объектінің абсолюттік шамасы мен шекті көрінетін шамасын пайдаланып, арақашықтық модулі арқылы есептелген радиусы бар шар ретінде жуықтауға болады. Дегенмен, Vmax-ты есептеуде екі маңызды қиындық бар. Біріншісі – аспандағы аумақтың толықтығы, яғни нысандар алынған аспанның проценттік үлесі. Көлемді салмақтау әдісінің үлкен кемшілігі – оның ірі масштабты құрылымдарға немесе жұлдыздық шоғырлар немесе бос кеңістіктер сияқты, орташадан көбірек немесе азырақ объектілері бар ғаламның бөліктеріне сезімталдығы. Өте тығыз немесе сирек объектілердің аймақтарына ие болу, құрылымға сәйкес, орташа абсолюттік шамамыз бен жарықтық функциясының өзгеруіне алып келеді. Бұл жарықтық функциясын есептеуде әлсіз нысандар үшін ерекше мәселе болып табылады, себебі олардың кішкентай максималды көлемі ондағы ірі масштабты құрылымның үлкен әсерін білдіреді. Көлемді жарқыраған объектілер ірі масштабты құрылымдарға қарамастан орташаланып, дұрыс мәнге жақындауға бейім.

Қалыптасқан әдістер

Қолданылуымен бірге күрделілігі мен қуаты арта түсетін көптеген басқа да әдістер бар. Олардың ең көп таралғандары төменде қысқаша сипатталған, ал толық ақпарат көздерде берілген.

Шамамен ең жоғары ықтималдық әдісі

Бұл әдіс нысандардың (жұлдыздар немесе галактикалар сияқты) таралу функцияларына негізделген, яғни белгілі бір ішкі жарықтығы, қашықтығы немесе басқа негізгі шамалары бойынша қанша нысан күтілетінін көрсететін қатынас. Осы шамалардың әрқайсысының өзіндік таралу функциясы бар, оны кездейсоқ сандар генераторымен біріктіре отырып, жұлдыздардың теориялық үлгісін жасауға болады. Бұл әдіс қашықтықтардың таралу функциясын белгілі, нақты шама ретінде қарастырады, ал абсолюттік шамалардың таралу функциясын өзгертуге рұқсат береді. Осы арқылы, ол анықталған нысандардың нақты таралуымен салыстырып, абсолюттік шамалардың әртүрлі таралу функцияларын тексеріп, бірдей нысандар жиынтығын қайта жасайтын ең жоғары ықтималдықты қамтамасыз ететін байланысты анықтай алады. Анықталған, бұрмаланған нысандар таралуынан және анықтау шектерінен бастап, бұл әдіс нақты таралу функциясын қайта құрайды. Дегенмен, бұл әдіс көп есептеулерді қажет етеді және көбінесе компьютерлік бағдарламаларға сүйенеді.

Шектер бағалаушылары

Пол Шехтер галактикалармен жұмыс істегенде спектрлік сызықтың ені мен оның көрінетін шамасы арасында өте қызықты байланыс тапты. Мысалы, бейтарап сутегімен байланысты маңызды 21 см сызығын қолдану кезінде, бұл қатынас әдетте сызықтық регрессия арқылы калибрленеді және келесі түрде беріледі:

P = log(сызық ені) және α мен β – тұрақты шамалар. Бұл бағалаушының пайдалы болуының себебі – таңдау әсерлері тек шамаға негізделген болса, кері регрессия сызығы Малмквист бұрмалауына ұшырамайды. Осылайша, M берілгенде P-нің күтілетін мәні бұрмаланбаған болады және бұрмаланбаған логарифмдік қашықтық бағалаушыны қамтамасыз етеді. Бұл бағалау құралының көптеген қасиеттері мен салдары бар, олар оны өте пайдалы құралға айналдырады.

Күрделі математикалық қатынастар

Әдебиетте жоғарыда айтылған дәстүрлі түзетудің жетілдірілген нұсқаларын табуға болады, олар тиісті автордың қажеттіліктеріне сәйкес бастапқы шарттарды шектейді немесе өзгертеді. Көбінесе, мұндай әдістер өте күрделі математикалық өрнектерді ұсынады, олар өте қуатты, бірақ нақты қолданысқа ие. Мысалы, Лури және авторлар тобы галактикадағы жұлдыздардың қателігіне қатысты формуланы тапты, ол түзетуді үлгінің дисперсиясына, көрінетін шамасына, абсолюттік шамасына және галактикалық дискіге дейінгі биіктігіне байланыстырады. Бұл әлдеқайда дәл және нақты нәтиже берді, бірақ сонымен қатар зерттелетін галактикадағы жұлдыздардың кеңістіктегі таралуы туралы болжам жасауды қажет етті. Жеке-жеке пайдалы болғанымен, және көптеген мысалдары жарияланғанымен, олардың қолданылу саласы өте шектеулі және жоғарыда аталған басқа әдістердей кеңінен қолданылмайды.

Қолданбалар

Мальмквист бұрылысын түзету үшін шектеулі шамалы үлгі қолданылғанда, жоғарыда сипатталған әдістердің бірі қолданылуы керек. Мысалы, жарқырау функциясын алуға тырысқанда, Талли-Фишер қатынасын калибрлеуде немесе Хаббл тұрақтысының мәнін анықтауда Мальмквист бұрылысы нәтижелерді күрт өзгерте алады. Жарқырау функциясы жұлдыздар немесе галактикалардың санының жарқырау немесе абсолютті шама бойынша таралуын көрсетеді. Шектеулі шамалы үлгі қолданғанда, әлсіз объектілердің саны, жоғарыда айтылғандай, жеткіліксіз көрсетіледі. Бұл жарқырау функциясының шығын нүктесін әлсіз жағынан жарқыраған жағына жылдырады және жарқырау функциясының пішінін өзгертеді. Әдетте, көлемдік салмақтау әдісі Мальмквист бұрылысын түзету үшін қолданылады, сонда зерттеу шамамен шектелген зерттеудің орнына қашықтықпен шектелген зерттеуге теңестіріледі. Оң жақтағы суретте шектеулі шамалы жұлдыздар популяциясының мысалы үшін екі жарқырау функциясы көрсетілген. Сызықталмаған жарқырау функциясы Мальмквист бұрылысының әсерін көрсетеді, ал қатты сызық түзетілген жарқырау функциясын көрсетеді. Мальмквист бұрылысы жарқырау функциясының пішінін күрт өзгертеді. Мальмквист бұрылысына әсер ететін тағы бір қолданыс – Талли-Фишер қатынасы, ол спиральді галактикалардың жарқырауын олардың жылдамдық енімен байланыстырады. Егер жақын галактикалар тобы Талли-Фишер қатынасын калибрлеу үшін қолданылса, содан кейін бұл қатынас алыс топқа қолданылса, алыс топқа дейінгі қашықтық жүйелі түрде төмен бағаланады. Бұл басқа қолданыстардың ең көп таралғаны – шектеулі шамалы үлгіде болатын әсерді көрсету, бірақ бұл жағдайда абсолютті шамасы төмен объектілер артық көрсетіледі. Шектеулі шамалы үлгіде, сол шекараның жанында қате маржасы болады, онда кесуге жеткілікті жарқырауға ие болуы керек объектілер алынып тасталады және олардың орнына шектен сәл төмен объектілер қосылады. Төмен абсолютті шамалы объектілер жарқыраған объектілерге қарағанда жиі кездесетіндіктен және осы күңгірт галактикалар кесу сызығынан төмен және жоғары шашырауы мүмкін, ал жарқырағандары сызықтан жоғары және төмен шашырауы мүмкін, сондықтан төмен жарқыраулы объектілердің артық көрсетілуіне әкеледі. Дегенмен, қазіргі заманғы әдебиеттер мен консенсуста Мальмквист бұрылысы жоғарыда сипатталған әсерді білдіреді.