Кіріспе

Астрономияда қолданылатын ұзындық бірлігі.

Парсек (символ: pc) – Күн жүйесінен тыс астрономиялық объектілерге дейінгі үлкен қашықтықтарды өлшеу үшін қолданылатын ұзындық бірлігі, шамамен тең немесе (А.Б.), яғни Парсек бірлігі параллакс және тригонометрия қолдану арқылы алынады және 1 А.Б. бір бұрыштық секундты (дәрежеден) құрайтын қашықтық ретінде анықталады. Ең жақын жұлдыз – Проксима Центавр Күннен шамамен қашықтықта орналасқан: осы қашықтықтан Жер мен Күн арасындағы кеңістік көру бұрышының бір градусынан сәл кемін құрайды. Көзбен көрінетін жұлдыздардың көпшілігі Күннен бірнеше жүз парсек қашықтықта, ал ең алысқандары – бірнеше мың парсек, ал Андромеда галактикасы – 700 000 парсек қашықтықта орналасқан. «Парсек» сөзі «бір секундтық параллакс» деген сөздердің біріктірілуінен пайда болған, және 1913 жылы британдық астроном Герберт Холл Тернер оны астрономдардың астрономиялық қашықтықтарды тек қана қарапайым бақылау деректерінен есептеуін жеңілдету үшін ойлап тапқан. Осы себепті, ол астрономия мен астрофизикада басымдыққа ие бірлік болып табылады, бірақ «жарық жылы» танымал ғылыми мәтіндерде және күнделікті қолданыста жиі кездеседі. Парсектер Галактика ішіндегі жақын қашықтықтар үшін қолданылса да, ғаламның кең аумағында парсектердің еселеулері қажет, оның ішінде Галактикадағы және оның маңындағы алыс объектілер үшін килопарсектер (kpc), орта қашықтықтағы галактикалар үшін мегапарсектер (Mpc) және көптеген квазарлар мен ең алыс галактикалар үшін гигапарсектер (Gpc) қолданылады. 2015 жылдың тамызында Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) стандартталған абсолютті және көрінетін болметриялық шама шкаласын анықтау бөлігі ретінде B2 қарары қабылдады, онда парсек нақты  А.Б. немесе шамамен 3,0856775814913673 метр (IAU-дың 2012 жылғы анықтамасы бойынша) деп нақты анықталды. Бұл көптеген астрономиялық анықтамаларда кездесетін парсектің кіші бұрыштық анықтамасына сәйкес келеді.

Пайдалану және өлшеу

Параллакс әдісі астрофизикада қашықтықты анықтау үшін негізгі калибрлеу қадамы болып табылады; алайда, жердегі телескоптармен параллакс бұрышын өлшеудің дәлдігі шамамен 0,01-ге дейін шектелген, сондықтан бұл әдіс 100 парсекке дейінгі жұлдыздар үшін ғана қолданылады. Бұның себебі – Жер атмосферасы жұлдыздың бейнесінің айқындығын шектейді. Ғарыштағы телескоптар осы фактормен шектелмейді және жердегі бақылаулардың шегінен тыс қашықтықтағы объектілерге дейінгі қашықтықты дәл өлшеуге мүмкіндік береді. 1989 және 1993 жылдар аралығында Еуропалық ғарыш агенттігі (ЕКА) ұшырған Hipparcos спутнигі шамамен 100 000 жұлдыздың параллаксын шамамен 0,97 астрометриялық дәлдікпен өлшеді және 1000 парсекке дейінгі жұлдыздардың қашықтығын дәл анықтады. 2013 жылдың 19 желтоқсанында ұшырылған ЕКА-ның Gaia спутнигі бір миллиард жұлдыздың қашықтығын 20 микросекундалық дәлдікпен өлшеуді жоспарлап отыр, бұл Галактика орталығына дейінгі (Сагтар шоқжұлдызында шамамен 8000 парсек қашықтықта орналасқан) өлшеулерде 10% қателікке алып келуі мүмкін.

Бір парсекке дейінгі арақашықтық

Парсек бөлшектерімен берілген қашықтықтар көбінесе бір жұлдыз жүйесіндегі нысандарға қатысты болады. Мысалы: бір астрономиялық бірлік (а.б.), Күн мен Жер арасындағы қашықтық, 5-тен аспайды. 2024 жылғы мәлімет бойынша, ең алыс ғарыш зонды, "Вояджер-1", Жерден 0,0007897 парсек қашықтықта болды. "Вояджер-1" бұл қашықтықты 46 жылда жүріп өтті. Оорт бұлтының диаметрі шамамен 0,6 парсек деп есептеледі.

Парсектер мен килопарсектер

Парсектерде (pc) көрсетілген қашықтықтарға жақын жұлдыздар арасындағы қашықтықтар, мысалы, бір спиральді қолдағы немесе шарлы шоғырдағы жұлдыздар кіреді. Мың парсек (kpc) арқылы белгіленеді. Астрономдар, әдетте, галактиканың бөліктері арасындағы немесе галактикалар тобындағы қашықтықты көрсету үшін мың парсектерді қолданады. Мысалы: Күннен басқа Жерге ең жақын Proxima Centauri жұлдызы тура параллакс өлшемі бойынша шамамен алыс. Ашық жұлдыздық шоғыр Плеядаға дейінгі қашықтық Гиппаркос параллакс өлшемі бойынша бізден 130 (420) парсек қашықтықта. Галактикамыздың орталығы Жерден артық парсек қашықтықта және Галактикамыздың диаметрі шамамен парсектей. ESO 383 76, ең үлкен белгілі галактикалардың бірі, Андромеда галактикасының (M31) диаметрі Жерден шамамен парсек.

Көлем бірліктері

Құс жолындағы жұлдыздардың санын анықтау үшін әртүрлі бағыттардағы көлемдер текше килопарсек (кпк3) бірлігімен таңдалады. Бұл көлемдердегі барлық жұлдыздар саналып, жұлдыздардың жалпы саны статистикалық түрде анықталады. Шарықты шоғырлардың, шаң бұлттарының және жұлдызаралық газдың саны да осылайша анықталады. Супержапқыштардағы галактикалардың санын анықтау үшін көлемдер текше мегапарсектермен (Mpc3) таңдалады. Бұл көлемдердегі барлық галактикалар жіктеліп, санақталған. Содан кейін галактикалардың жалпы санын статистикалық түрде анықтауға болады. Үлкен Буэц бос кеңістігі текше мегапарсектермен өлшенеді. Физикалық космологияда, материяның байқаланатын әлемдегі таралуын және галактикалар мен квазарлардың санын анықтау үшін текше гигапарсектердің (Gpc3) көлемі таңдалады. Күн қазіргі уақытта өзінің текше парсегінде (pc3) жалғыз жұлдыз болып табылады, бірақ шарықты шоғырларда жұлдыз тығыздығы 100-ге жете алады. Гравитациялық толқын интерферометрлерінің (мысалы, LIGO, Virgo) байқау көлемі текше мегапарсектермен (Mpc3) беріледі және бұл, негізінен, тиімді қашықтықтың кубына тең шама.

Танымал мәдениетте

Парсек бірінші "Жұлдызды соғыс" фильмінде Хан Соло уақытты өлшеу үшін дұрыс емес қолданған сияқты көрінеді, ол өзінің кемесі "Мыңжылдық бүркіті" "Кесселді 12 парсектен кем уақытта жүзіп өтті" деп мәлімдеген. Бұл мәлімдеме "The Force Awakens" фильмінде қайталанды, бірақ "Solo: A Star Wars Story" фильмінде өзгертілді, онда "Мыңжылдық бүркіт" жылдамдығы мен маневрлік қабілетінің арқасында Кесселден қауіпті жолмен қысқарақ қашықтықты (тезірек уақыт емес) жүрді. Сондай-ақ, "The Mandalorian" сериалында ол қашықтық бірлігі емес, кеңістіктік бірлік ретінде бельгісіз қолданылады. "Уақыт бүктемесі" кітабында "Мегапарсек" - Мюрри мырзаның қызы Мегке қойған лақабы.