Кіріспе

Formula One автожарысы 2005 жылғы АҚШ Гран-приі (ресми атауы 2005 жылғы Formula 1 United States Grand Prix) – 2005 жылғы 19 маусымда Индианаполис моторлы трассасында өткен Formula One автожарысы және 2005 жылғы Formula One әлем чемпионатының тоғызыншы кезеңі. Бұл жарыс мотор спорты тарихындағы ең даулы жарыстардың бірі болып саналады. Жарысқа қатысқан 20 машинаның тек алтауы ғана – Bridgestone шиналарын пайдаланатын командалар (Ferrari, Jordan және Minardi) – жарысқа шықты. Қалған он төрт команда, барлығы Michelin шиналарын қолданып, жарысқа дайындалу айналымын аяқтады, бірақ жарыс басталғанға дейін пит-лейнге қайтып келді. Жарысқа дейін болған бірнеше шина бұзылысы, жұма күнгі жаттығу кезінде Ральф Шумахердің Toyota машинасына және одан кейін Рикардо Зонтаның Toyota машинасына ауыр апаттар келтірді. Соның салдарынан Michelin өзінің жеті клиенттік командасына 13-бұрышта жылдамдықты төмендетпесе, жарысқа арналған шиналардың қауіпсіздігіне кепілдік беруге болмайтынын, олардың тек 10 айналымға ғана шыдауы мүмкін екенін ескертті. Michelin 2001 жылдан бері жарысқа жұмыс істейтін шиналарды жеткізіп келген еді. Жағдай 2005 жылғы Formula One ережелерімен одан әрі ушықты, себебі ереже жарыс барысында шиналарды ауыстыруға тыйым салды, сондай-ақ 2004 жылғы Brickyard 400 жарысынан кейін трассаның овалды бөлігіне жаңа асфальт төселді. Спорттың басқарушы органы – Халықаралық Автомобиль Федерациясы (FIA) Michelin-нің шикана орнату туралы ұсынысын қабылдамады, мұндай ереже өзгерістері Bridgestone шиналарын қолданатын командаларға қанағаттанқысыз болар еді, олар жарысқа дайындалып, жақсы жұмыс істейтін шиналарды әкелген еді, сондай-ақ трасса жоспарын соңғы минутта өзгерту апат жағдайында қауіпті болуы мүмкін еді. FIA-мен келісімге келе алмаған Michelin командалары қатысудан бас тартты. Кейіннен, егер Michelin командалары жарысқа қатысса, олар Индиана штатының заңдары бойынша қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін еді деген мәлімдеме жасалды. Осы жағдай FIA-ға Formula One шиналарына түсетін жүктемені жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Осының арқасында Bridgestone қауіпсіз шиналарды ұсына алды. Алты қатысушының арасында Ferrari-дің Майкл Шумахер жеңіске жетті, ал оның командаласы Рубенс Барричелло екінші орынды иеленді. Бұл нәтиже Шумахерді Жүргзушілер Чемпионатында үшінші орынға көтерді – одан жоғары тұрған ешбір жүргізуші жарысқа қатыспады. Соңғы жарыстың нәтижесі Индианаполис моторлы трассасында өткен ірі ашық дөңгелекті мотор спорты жарыстарындағы ең төменгі көрсеткішті құрады (1966 жылы болған жеті финишердің бұрынғы рекордынан асып түсті, сол жарыста алғашқы айналымдағы ауыр апаттың салдарынан қатысушылардың үштен бірі жарыстан шығып қалған еді). Бұл жағдай Formula One спортына, әсіресе АҚШ-та, үлкен жағымсыз әсер етті, себебі Formula One соңғы жиырма жыл бойында осы нарықта өзін орнықтыруға тырысып келген еді.

Мишленнің шиналарының істен шығуы

2005 жылы 17 маусымда түстен кейінгі жаттығу кезінде «Тойота» командасының жүргізушісі Ральф Шумахер Indianapolis Motor Speedway автожолының 13-бұрышында сол жақ артқы дөңгелегінің бұзылуынан қатысты жол апатына ұшырады. Ол жарысты жалғастыра алмады, оның орнына команданың тестілеуші жүргізушісі Рикардо Зонта аптаның қалған бөлігінде жаттығу кезінде сол жақ артқы дөңгелегінің бұзылуынан зардап шекті. Индианаполис моторлы жылдамдық жолының 13-бұрылымы – Formula One жарыстарында сол кезде бірегей болған, жоғары жылдамдықтағы тік бұрылыс еді, ол әдеттегіден артық дөңгелекке жүктеме түсірді. Бұл трассаның бөлігі өткен Гран-приден кейін абразивті жабынмен қайта жабылды, бұл дөңгелектерге бұрынғыдан да көп жүктеме түсіруі мүмкін еді. 18 маусымда Michelin өзінің жеті клиент командасы – BAR, McLaren, Red Bull, Renault, Sauber, Toyota және Williams – үшін берген дөңгелектердің осы бұрылыста неге бұзылғанын түсінбейтінін мәлімдеді және Clermont Ferrand штаб-пәтерінен басқа сипаттағы дөңгелектерді әкелу ниетін хабарлады. Ұшақпен жеткізілген жаңа дөңгелектер сол жылдың басында қолданылған типті болды, бірақ сынақтар кезінде олардың да сол проблемаға тап болғаны анықталды.

Michelin пен FIA арасындағы хат алмасу

18 маусымда FIA жарыс директоры Чарли Уайтингке жазған хатында Michelin өкілдері Пьер Дупаскье және Ник Шоррок Toyota шиналарының бұзылу себебін білмейтіндерін, ал егер машиналар 13-бұрышта жылдамдығын төмендетпесе, шиналардың қауіпсіздігіне 10 айналымнан астам кепілдік бере алмайтындарын мәлімдеді. 18 маусымда жазылған екінші хатта Дупаскье мен Шоррок өз командаларына квалификацияда қолданылған Michelin шиналарымен жарысқа қатысуға рұқсат етпейтіндерін растады және 13-бұрыштың жылдамдығын төмендету туралы талабын қайталады. Уайтингтің қысқа жауабында мұндай өзгеріске рұқсат берілмейтіні айтылды, сондай-ақ командаларға 13-бұрышта жылдамдықты шектеу, квалификацияда қолданылған шиналардан өзгеше спецификациядағы шиналарды пайдалану (айыппұлмен) немесе шиналарды жиі ауыстыру мүмкіндігі ұсынылды, егер жүргізушінің қауіпсіздігіне қатысты мәселе туса, бұл рұқсат етілер еді.

Салдары

Бұл жеңіс, Шумахердің 2005 жылғы жалғыз жеңісі, оны Әлемдік жүргізушілер чемпионатында бесінші орыннан үшінші орынға көтерді. Алонсо мен Райкконен 59 және 37 ұпаймен бірінші және екінші орындарда қалды, ал Шумахер 34 ұпайға жетті. Екінші орын алған Барричелло 29 ұпаймен жүргізушілер чемпионатында төртінші орынға көтерілді, ал Трулли 27 ұпаймен бесінші орынға түсті. Жарыс фарсқа айналды, ал Дэвид Коултард «бұл АҚШ-тағы жарыстың болашағына күмән тудырады» деді. The Guardian газетінің Ричард Уильямсы бұрынғы дауларды келісімге келуге кедерес келтірген фактор деп есептеді және осы жарыстағы оқиғалар толық жарылыс қаупін арттырды деп мәлімдеді. Жарыс аяқталғаннан кейін Стоддарт бірден тоғыз команданың – Феррариден басқасының барлығының – жарысқа қатыспауға келіскенін мойындады, ал Иордания соңғы сәтте шешімін кері қайтармағанда, Минарди де жарысқа бойкот жасайтын еді. Кейінірек жасаған ұзақ мәлімдемесінде ол оқиғаларға Мишленнің сенімді тіректі қамтамасыз ете алмауы себеп болғанын, бірақ жарыс өткізілуіне (көптеген жанкүйерлердің саяхат және билетке жұмсаған ақшасының арқасында) келісімге келуге жетпеушілікке Мосли мен FIA-ны толық кінәлі деп атады, сондай-ақ бұл мәселеде кедергі келтірген Феррари командасының басшысы Жан Тодтқа да жауапкершілік жүктеді. Ол сондай-ақ Мослидің отставкаға кетуін талап етті.

FIA-ның реакциясы

Келесі күні FIA шиналарды ауыстыруға немесе шикан орнатуға рұқсат беруден бас тарту себебін жариялады. Ол Формула-1 "жарысқа дұрыс емес жабдық әкелген командалар үшін" өзгертілмейтін "ашық ережелер" бойынша жұмыс істейтінін мәлімдеді. Сондай-ақ, шикан орнату жарыстың "қазіргі қауіпсіздік шараларының ешқайсысын сақтамай", айтарлықтай өзгертілген трассада өткізілуіне әкелетінін, бұл FIA-ны апат болған жағдайда маңызды заңдық жауапкершілікке ұшырататынын айтты. FIA сондай-ақ жеті Michelin командасын 29 маусымда Франциядағы World Motor Sport Council-де тыңдауға шақырды, олар Конкорд келісімінің талаптарын бұзған деп саналатын қатысудан бас тартуларын түсіндіруі керек еді. Кейіннен "ашықтық үшін" әр командаға жіберілген хаттардың көшірмелерін жариялады. Олар Халықаралық спорт кодексінің 151c-бабын бұзды деген айып тағылды, онда "жарыс немесе жалпы автоспорт мүдделеріне зиян келтіретін әрекеттер" туралы айтылған. Атап айтқанда, олар:
Жарысқа жарамды шиналардың болуын қамтамасыз етпеді. Автомобильдердің жарысқа қатысуына қатаң түрде қарсылық көрсетті. Барлық шиналар үшін қауіпсіз болған бір бұрышта жылдамдықты шектеумен жарысқа көліктерді жіберуден дұрыс бас тартты. Формула-1 имиджіне зиян келтіретін жарыс басталғанға дейін бірден пит-стопқа кіріп, басқа командалармен бірікті. Жарысқа қатыспау ниеттері туралы стюардтарға хабарламады. 22 маусымда FIA Макс Мослиден баспасөз хабарламасын, сұрақ-жауап сессиясы түрінде, дауға қатысты FIA-ның позициясын түсіндіру үшін жариялады. Мосли бір өндірушінің қозғалтқыштарында жоғары бүйірлік жүктеме салдарынан май азайған гипотетикалық жағдайды келтірді және олардың жай ғана жылдамдықтарын төмендетуге мәжбүр болатынын атап өтті. Шиканды орнатудың себебі оның ешқашан сынақтан өтпегендігі және қауіпсіз деп танылмағандығы екенін қайталады. FIA ұсынған баламалардың орындалуы мүмкін екенін айтты және командалар неге пит-лейнді балама ретінде пайдаланбағанын білгісі келді, әсіресе алты Bridgestone машинасымен Michelin командалары жетінші және сегізінші орындар үшін бәсекелесе алатын еді. 29 маусымда FIA World Motor Sport Council командаларды "маңызды жағдайларға байланысты" және жарысқа қатысуға жарамды шиналардың болмауы үшін кінәлі деп тапты. Екі команда қалған үш айыптан босатылды. Жаза әлі шешілмеді және 14 қыркүйекте жариялануға тиіс еді. 22 шілдеде FIA World Motor Sport Council бұрынғы шешімін күштен шығарып, Michelin командаларын барлық айыптардан босатты. Бұл шешім "FIA Сенатына бұрын ұсынылған дәлелдерге" байланысты болды. BBC Sport хабарлағандай, Деннис пен Red Bull командасының басшысы Кристиан Хорнер Мослиге және FIA Сенатына Индиана штатының заңы Michelin командаларына жарыстан басқа амал қалдырмағанын айтты. Егер олар жарысқа қатысса, тіпті ешқандай апат болмаған жағдайда да, басқаларды қатерге ұшырату үшін қылмыстық айыптауға ұшырауы мүмкін екенін мәлімдеді. Кейінірек Хорнер сұхбатында жарыстан шығудың "өте қиын" болғанын, бірақ "сол күні спорттан да маңызды нәрселер болды" деді.

Өтемақы

28 маусымда Мишлен Гран-при билеттерін сатып алған барлық жанкүйерлерге өтемақы төлейтінін хабарлады. Компания қыркүйек айының соңына дейін Speedway билет кассасы арқылы жарысқа арналған барлық билеттердің құнын қайтаруды жоспарлаған. Сонымен қатар, Мишлен 2005 жылғы жарысқа келген көрермендерге тарату үшін 2006 жылғы АҚШ Гран-приіне 20 000 билет сатып алды. Қайтарылған билеттерден басқа, Индианаполисте чемпионатқа кірмейтін екінші жарыс өткізу мүмкіндігі де талқыланды. 2 шілдеде 2005 жылғы Франция Гран-присінде Макларен командасының басшысы Рон Деннис маусымның соңғы ресми жарысы – 2005 жылғы Қытай Гран-приінен кейін американдық трассада қосымша жарыс өткізуге болатынын айтты. Командалар бұл идеяны Берни Экклстоунмен бұрыннан талқылаған көрінеді. Бір күннен кейін Тони Джордж бұл мүмкіндікті жоққа шығарып: "Күзде Индианаполис моторлы трассасында жарыс болмайды" деді. 2005 жылғы Champ Car World Series маусымының бөлігі ретінде АҚШ Гран-приінен бір апта өткеннен кейін өткен Кливленд Гран-приіне АҚШ Гран-приі билеттерінің иелеріне тегін кіруге рұқсат берілді.