Кіріспе

Дэвид Кроненбергтің 1996 жылғы фильмі, Пол Хаггистің 2004 жылғы фильмі. "Crash" – Дэвид Кроненбергтің жазған, өндірген және режиссерлік еткен 1996 жылғы канадалық драмалық фильмі. Дж.Г. Баллардтың 1973 жылғы осы аттас романының негізінде түсірілген. Джеймс Спейдер, Дебора Кара Унгер, Элиас Котеас, Холли Хантер және Розанна Аркетт бас рөлдерде ойнаған бұл фильмде, көлік апатынан аман қалған кинопродюсердің, көлік апаттарынан ләззат алатын симфорофилиялық топпен араласуы және әйелімен қарым-қатынасын қайта жандандыру әрекеттері көрсетіледі. Фильм Канн кинофестивалінде көрсетілді, онда ол Қазылар алқасының арнайы жүлдесін иеленді. Бұл жүлде, жыл сайын берілмейтін және ресми қазылар алқасының өтініші бойынша ғана табысталaтын, қазылар алқасы жүлдесінен ерекшеленеді (мысалы, өткен жылы қазылар алқасының және арнайы қазылар алқасының жүлделері бірдей табысталды). Сол кездегі қазылар алқасының төрағасы Фрэнсис Форд Коппола жүлдені жариялағанда, бұл шешімнің "түпнұсқалығымен, батылдығымен және қайраттылығымен" ерекшеленетінін, сондай-ақ бұл таңдау даулы болғанын және қазылар алқасының кейбір мүшелері "қатты қарсылық білдіргенін" мәлімдеді. Фильм содан бері түрлі марапаттарға ие болды, оның ішінде алты "Genie Awards" жүлдесі бар. Фильмнің тұңғыш көрсетілімі қызу пікірталас тудырды және сыншылардың әртүрлі реакцияларына ұшырады: кейбіреулер фильмді батыл идеясы мен түпнұсқалығы үшін мақтаса, енді біреулері оның графикалық зорлық-зомбылыққа толы ерекше тұжырымдамасын сынға түсті. Көп ұзамай фильм культтік мәртебеге ие болды.

Сюжет

Кино продюсері Джеймс Баллард пен оның әйелі Кэтрин ашық некеде. Ерлі-зайыптылар әр түрлі кездесулерге қатысады, бірақ өздері арасында қызу емес жыныстық қатынасқа түседі. Олар некеден тыс жыныстық қатынас туралы әңгімелескенде, олардың құмарлықтары арта түседі. Ол сол күні ұшақ ангарында бейтаныс адаммен жыныстық қатынасқа түскенін айтады. Алайда, ол қанағаттанбады. Джеймс әріптестерінің бірімен жыныстық қатынаста қанағаттанбағанын, өйткені кино бригадасының бірі олардың сөзін бүлдірді деп жауап бергенде, Кэтрин "бәлкім келесісі шығар" деп жауап береді. Бірде кешкісін жұмыстан үйге қайтып келе жатқанда, Джеймстің көлігі басқа бір көлікті бетпе-бет соқтығысып, оның жолаушысы қаза табады. Дәрігер Хелен Ремингтон, жүргізуші және өлген жолаушының әйелі, құлаған апаттан қашып құтылып, Джеймске көкіректерін көрсетті. Жағдайы жақсара түскенде, Джеймс Хеленмен және доктор Роберт Вонмен кездеседі. Ол Джеймстің сынған аяғын ұстап тұрған тірекке қатты қызығады және оны суретке түсіреді. Ауруханадан шыққан кезде Хелен мен Джеймс бір-бірімен қарым-қатынас жасайды, бұл, ең алдымен, олардың көлік апатынан болған оқиғаға байланысты. Олар неліктен олардың көлік апатынан соншалықты қобалжығанын түсінуге тырысып, Вонның культтік кездесулері / спектакльдерінің біріне куә болады, оның барысында ол Джеймс Динді өлтірген жол апатын нағыз көліктер мен каскадерлермен қайта жасайды. Көлік департаменті қызметкерлері іс-шараны бұзғанда, Джеймс Хелен мен Вонмен бірге қашады. Джеймс көп ұзамай Воганның ізбасарларының бірі болып, көлік апаттарын фетишизациялайды, көлік қауіпсіздігін тексеруге арналған бейнелерді машықтандырады, жол-көлік соқтығыстарын суретке түсіреді және жол-көлік оқиғаларында танымал адамдардың өлімін баяндайды. Кэтрин, онымен бірнеше рет бірге болған соң, Джеймс екеуінің жыныстық қатынаста болғанын елестете бастайды. Алғашында Вон "заманауи технология арқылы адам денесін қайта құруға" қызығушылық танытса да, оның нақты жобасы автокөлік апаты "бізге жақындаған игі ниетті психопатология" деген философияны өмір сүруде. Джеймс Вонның Линкольн кабриолетін айдап жүріп, Вон арткы орындықта бір жезөкшемен жыныстық қатынасқа түседі. Көп ұзамай Джеймс Кэтринді өзімен бірге Воганның көлік айдап баратынына шақырады. Олар автокөлік апатына тап болады, онда топтың мүшесі Колин Сигрейв қатысады, ол Джейн Мэнсфилд пен Воганды өлтірген жол апатын шынайы түрде қайта құруды жоспарлаған. Айналасындағы апаттар арасында үш адам Колиннің қанды өлі денесі мен Мэнсфилдке ұқсайтын киім мен сары перука кигенін көреді. Воган апатты суретке түсіреді. Кейін полиция Вауганның кабриолетін жаяу жүргіншіге соққы беріп қашып кеткеніне байланысты іздестіргенде, Джеймс оны машина жуу арқылы алып өтеді, ал Вауган мен Кэтрин артқы орындықта жыныстық қатынасқа түседі. Кейін Джеймс Габриэльмен тағы бір кездеседі, ол да топ мүшелерінің бірі, оның аяқтары шектеуші болат тіректерге киінген және бір жамбасының артқы жағында вульваға ұқсас із бар, ол апат кезінде зардап шеккен. Ол қыздың торлы шұлықтарын жұлып, оның жарасына еніп кетеді. Кейін Вон Джеймсті автомобиль эмблемаларын Вонның денесіне татуировка жасаған татуировщикке шақырады. Кейін Джеймс пен Воган екеуі де қатты қозғайды, Воганның көлігінде анальдық жыныстық қатынасқа түседі. Вон машинасымен Кэтриннің үйіне кіргенде, ол Джеймспен бір-бірін қуып шығады. Ол көпірден өтіп бара жатқанда, өз көлігін қасақана апатқа ұшыратып, төмендегі жолаушылар автобусына түсіп, өзін өлтіреді. Воганның өлімінен кейін Габриэль мен Хелен қоқыс қоймасына барып, Воганның машинасының апаты кезінде сүйіспеншілікпен құшақтасады. Кейінірек Джеймс пен Кэтрин осыған ұқсас трюк жасайды, Джеймс оны автокөлік жолында жоғары жылдамдықпен қуып жүреді. Кэтрин Джеймстің жақындап келе жатқанын көргенде, оның белбеуін шешіп алады, ол оның көлігінің артқы жағына соғылып, оны шөптің ортасына құлатуға мәжбүр етеді. Джеймс көліктен шығып, Кэтриннің көлігіне жақындап келеді, ол дөңгелек бұрылды. Кэтрин машинаның астында жатқан, жарақаттары аз. Джеймс одан жақсы ма деп сұрағанда, ол жараланбағанын айтады. Ерлі-зайыптылар құлаған көлік жанында бір-бірін сүйіп, жыныстық қатынасқа түсіп жатқанда, Джеймс оған "бәлкім келесісі шығар" деп шыбырады, бұл олардың экстремалды фетишіне жалғыз мүмкін болатын апотеозы - өлім.

Өндіріс

Дэвид Кроненберг Дж. Г. Баллардтың ең бір шығармасын оқымаған және 1980 жылдары бір сыншыдан «Қозғын» романы туралы естіп, оны фильмге бейімдеу керектігін білді. Кейін «Жылаңаш түскі ас» фильмін жасаған Джереми Томас Кроненбергке кітап туралы айтып, оны оқып шығуын ұсынды. Кроненберг кітаптың жартысын ғана оқи алды, себебі ол оны мазалап, фильмге түсіре алмайтынын айтты. Бірақ, кейін кітапты аяқтап, қайта оқып, «бұл керемет кітап екені анық» деді, бірақ «оны ұнату қиын» екенін де қосты. Кроненбергтің айтуынша, Creative Artists Agency агенті осы фильм оның мансабын аяқтайтынын ескерткен. Кроненберг «Қозғын» романы мен бірнеше сұхбаттардан басқа Баллардтың ешбір шығармасын оқымай сценарий жазды. Кроненбергтің сценарийі көбінесе кітапқа адал болды, бірақ соңғы сахнаны өзі ойлап тапты және түсіру кезінде кітаптан кейбір сахналарды алып тастады. Фильмге дауыс қосып көруге әрекет жасалды, бірақ Кроненберг кейіннен одан бас тартып, «Романнан оқып беруді қалайсыз ба?» деді және «адамдар түсінуі үшін фильмді түсіндіруге болатынын» ойлады. Кітаптағы Лондон қаласы фильмде Торонтомен ауыстырылды. Бюджеттік шектеулер мен Кроненбергтің «детальдарға көп көңіл бөліп, баяу түсіргісі келгені» және қысқа сценарийге «микроскоппен қарағысы келгені» үшін фильмнің түсірілім сценарийі қасақана 77 бетке дейін қысқартылды. Кроненберг соңғы фильмдерімен салыстырғанда, төмен бюджетпен фильм түсіргісі келді. Бюджеттің азайтылуы Говард Шорды фильмнің музыкасын Лондонның орнына Торонтода, «Видеодромнан» бері алғаш рет жазуға мәжбүр етті. Кроненберг Питер Сущицкинің «Марс шабуылдары!» фильміне байланысты фильмнің операторы бола алмайтынынан қынжылды. «Жұлындыру» сахнасы Жан-Люк Годардың «Соңғы демалыс» фильмінен шабыттанды. Фильм британдық Recorded Picture Company және канадалық Alliance Communications Corporation, The Movie Network және Telefilm Canada компаниялары арасындағы халықаралық бірлескен өндіріс болып табылды.

Тақырыптар

Кроненберг үшін технология, соның ішінде автомобильдерді жасау – адам ақылының туындысы және адам денесінің табиғи жалғасы. Ол «Crash» фильмінде өзінің сүйікті тақырыбына қайта оралады: қазіргі технология адамдар мен олардың жыныстық өміріне қалай әсер етеді. Ол адамзат тарихында жыныстық қатынассыз жасанды көбею мүмкіндігі пайда болған сәтке назар салады: «Біз 100 жылға жыныстық қатынасты тоқтатып қойсақ та, адамзатты құрта алмаймыз». Режиссер осы жаңа жағдайларда жыныстың орны қандай болатынын ойлайды. Баллард пен Кроненбергтің фантастикалық, жартылай абстрактілі әлемінде танатос пен эрос векторлары адам жасаған технология арқылы бір жыныстық актіде бірігеді. Джонатан Розенбаум фильмде адам терісі машиналардың жылтыр, фетиштелген бетімен салыстырылатынын айтады; камера бірінен екіншісіне үздіксіз жылжиды. Палахнюк романындағы төбелес клубын еске түсіретін құпия қоғам, «таңдалғандар» көліктер мен апаттарды фетиш ретінде қарастырады.

Қайта қалпына келтіру

2020 жылы Arrow Films және The Criterion Collection екі 4K нұсқасын жаңартты.

Даулар

Фильм, кітап сияқты, зорлық-зомбылықпен тудырылған жыныстық қатынастарды тікелей бейнелеуіне байланысты даулы болды. Канн кинофестивалінде көрсетілім көрермендердің наразылығын тудырып, ызылдау мен ашулы ұрандарға әкелді. 2020 жылғы сұхбатында Кроненберг, 1996 жылғы Канн кинофестивалінің төрағасы Фрэнсис Форд Копполаның «Қарсыққа» (Crash) қатты қарсы болғанын, сондықтан фильмді қолдаған қазылар алқасының мүшелері Кроненбергке сирек кездесетін Арнайы қазылар алқасы сыйлығын беру үшін біріккенін мәлімдеді. Копполаның фильмге деген наразылығы соншалық болғандықтан, Кроненбергтің сөзіне сүйенсек, Коппола режиссерге жеке сыйлық табыстаудан бас тартқан. Норвегияның Осло қаласындағы кинотеатр директоры фильмді көрсетуге тыйым салды. Ол күйеуінің мүгедек болуына себеп болған жол апаттарымен байланысы жоқ екенін айтты. Фильм 1997 жылдың көктемінде АҚШ-та кеңінен көрсетілді. Ол кездегі екінші ірі американдық кинотеатрлар желісі болған AMC Entertainment Inc., фильм көрсетіліп жатқан 30 экранның алдына күзетшілерді қойып, кәмелетке толмағандардың ішке кірмеуін қамтамасыз етті. Лос-Анджелестегі AMC Century City кинотеатрында екі күзетші болды – біреуі зал ішінде, екіншісі сыртында. Фильм Вестминстер кеңесі тарапынан тыйым салынғандықтан, Вест-Эндтегі ешбір кинотеатрда көрсетілмеді, тіпті олар бұрын фильмнің премьерасына арнайы рұқсат бергенімен, оны жақын орналасқан Камденде көруге болады. АҚШ-та фильм NC-17 және R нұсқаларында шықты. Австралияда R18+ рейтингісімен қысқартылған нұсқасы шектеулі түрде көрсетілді, кейіннен 1997 жылдың басында VHS форматында, ал 2003 жылы DVD форматында толық нұсқасы шықты. Американдық NC-17 нұсқасы «Жылдың ең даулы фильмі» деген слоганмен жарнамаланды. Мартин Баркер, Джейн Артурс және Рамасвами Хариндранатх еңбегімен жазылған, дау мен оған көрермендердің реакциясын зерттейтін академиялық еңбек 2001 жылы Wallflower Press баспасынан «Қарсық дауы: Цензуралық кампаниялар мен фильмді қабылдау» деген атпен жарық көрді.

Сыни қабылдау

Rotten Tomatoes сыншылар жинағында фильмге 100 рецензия негізінде мақұлдау көрсеткіші көрсетілген, орташа бағасы — . Консенсус мынадай: «Күтпеген жерден алыс, клиникалық режиссураға қарамастан, «Crash» фильмінің ашық сюжеті және сексуалдық мазмұны Кроненбергтің классикалық саласы». Metacritic сайтында фильмнің бағасы 100 баллдан 53-ке тең, бұл 23 сыншы анықтаған, бұл «аралас немесе орташа баға» дегенді білдіреді. Өзінің қазіргі заманғы шолусында Роджер Эберт фильмге 4 жұлдыздың 3,5 -ін берді: «Crash» — ешкімде жоқ жыныстық фетишке қызыққан кейіпкерлер туралы. Кроненберг порнографиялық формада фильм түсірді, бірақ нәтижесінде басқаша болды. «Crash» — компьютер жасаған порнофильм сияқты: ол секс туралы гигабайт ақпаратты жүктейді, машиналарға деген құмарлығымызды ашады және оларды қате алгоритммен біріктіреді. Нәтижесінде порнографияның механизмін талдаудың қиын, батыл және түпнұсқалық тәсілі пайда болды. Мен оған «жақсы көрдім» деп айта алмаймын. Дж. Хоберман фильмді жоғары бағалады, оның меланхолиялық көлеңкелері мен әдеттегіден тыс құрғақ әзіл-сықақ, оның ішінде адамның жыныстық әрекетіне еліктейтін немесе керісінше (мысалы, «автоматты автокөлік терезесінің баяу көтерілуі, құйрықпен және артқы кірумен жыныстық қатынас жасаудың жүгіру теңдеуі»). Би-би-си кино сыншысы Марк Кермод «Креш» фильмін «көп жағынан мінсіз» деп сипаттады және Говард Шордың музыкасын мақтады, сонымен қатар «жақсы көруге қиын фильм» екенін мойындады және актерлердің өнерлерін «мұздай» деп сипаттады. 2000 жылы The Village Voice кино сыншыларының сауалнамасы Crash-ті 1990 жылдардың 35-ші үздік фильмі деп атады. Cahiers du cinéma жасаған осындай сауалнамада ол 8-орында тұрды. 2005 жылы Total Film қызметкерлері оны барлық уақыттағы ең үздік фильмдер тізімінде 21-орында орналастырды. Slant Magazine оны «100 маңызды фильмдердің» бірі ретінде таңдады. 2002 жылы өнер/фильм/перформанс және психоанализ салаларын меңгерген академик Парвин Адамс фильмнің түрлі кинематографиялық құрылғылар арқылы қол жеткізілген жазық текстурасы көрерменге кейіпкерлермен танысуды тежейтінін дәлелдеді. Жыныстық қатынас пен жарақаттан ырахат алудың орнына көрермен өзін бейжай байлаушы ретінде көреді. Адамс кейіпкерлердің жаралары ескі және қансыз екенін атап өтті. Басқаша айтқанда, жаралар өміршеңдікке ие емес. Бұл жарақат «жарақаттанбайды», керісінше, «психикалық және әлеуметтік өмірдің жағдайы». 1996 жылы Ванкувердің «Сан» газетіне берген сұхбатында Кроненберг итальяндық режиссер Бернардо Бертолуччидің «фильм діни шедевр» екенін айтқандығын айтты. Киноның адаптациясы туралы автор Дж. Г. Баллард: «Фильм кітаптан жақсы. Ол кітаптан да ары қарай, әлдеқайда күшті және серпінді. Бұл керемет». Ол Кроненбергтің жұмысын туған елінде насихаттады.

Марапаттар мен ұсыныстар

Фильм 1996 жылғы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ұсынылды. Ақырында ол қазылар алқасының арнайы сыйлығын жеңіп алды. Канн жюриінің президенті Фрэнсис Форд Коппола, «кейбір (жюри) мүшелері Кроненбергтің фильмін мақұлдаудан қатты бас тартты», дегенді атап өтті, бірақ «Краш» фильміне сыйлық берудің маңызды екенін, «адамның жағдайының кейбір шындықтарын ашып көрсету арқылы ол кейбір көрермендерді ренжіткеніне қарамастан» қосты. Дегенмен, басқа мәліметтер Копполаның өзі фильмді ұнатпағанын көрсетеді, ал продюсер Джереми Томас кейін «Ол оның жүйкесіне тиді» деді. 2020 жылы фильмнің 4K нұсқасын жаңартуға арналған сұхбатта Кроненберг Коппола Канн жюриінің фильмді қолдауына қарсы ең басты адам болғанын айтты, сондай-ақ «ол маған өзі сыйлық тапсырмады, басқа біреуге тапсырды» деді. Фильм Канада кино және теледидар академиясынан алты «Genie» сыйлығын алды, оның ішінде Кроненберг режиссер және сценарист ретінде марапатталды; сонымен қатар фильм тағы екі номинацияда, оның ішінде «Үздік фильм» номинациясында да ұсынылды. 1997 жылғы «Stinkers Bad Movie Awards» марапатында фильм «Founders Award» сыйлығына ие болды, онда жылдың ең үлкен студиялық қателіктері айтылып, «Оскар иегері Холли Хантер және әдетте өте жақсы актерлер Джеймс Спейдер мен Розанна Аркетт қалай осы жағдайға түсіп қалғаны – құпия» делінді.