Кіріспе

Ресей генералы, мемлекет қайраткері және дипломаты (1809–1881)

Граф Николай Николаевич Муравьев Амурский (кейде Николай Николаевич Муравьев Амурский деп те жазылады; Никола́й Никола́евич Муравьёв Аму́рский; 23 тамыз 1809 [е.с. 11 тамыз 1809] – 30 қараша 1881 [е.с. 18 қараша 1881]) – Амур өзені алабы мен Жапон теңізінің жағалауларына дейін Ресей империясының кеңеюінде маңызды рөл атқарған орыс генералы, мемлекет қайраткері және дипломаты. Муравьев тегі Муравьев немесе Муравьев деп те транскрипцияланады.

Ерте өмір және мансап

Николай Муравьев Санкт-Петербургте дүниеге келді және 1827 жылы Пейдж корпусын бітірді. Ол 1828–1829 жылдары орыс-түрік соғысында Варна қамалына қатысты, содан кейін 1831 жылы Польшадағы қараша көтерілісін басуға атсалысты. Денсаулығына байланысты 1833 жылы әскерден шығып, әкесінің мүлкіне басшылық ету үшін үйіне оралды. Бірақ 1838 жылы Кавказ аймағында қызмет ету үшін генерал Головиннің адъютанты ретінде қайтадан әскери қызметке келді. Тау халқына қарсы жорықтардың бірінде Муравьев жараланды. 1840 жылы Муравьевке Қара теңіз жағалауының қорғаныс желілерінің бір бөлігіне басшылық етуі тапсырылды, осы кезеңде ол убыхтарды басуға қатысты. 1841 жылы Муравьев генерал-майор шеніне көтерілді, бірақ ауруына байланысты әскерден толығымен кетіп қалды. Ол Ішкі істер министрлігіне ауысып, 1846 жылы Тула провинциясының әскери және азаматтық губернаторы болып тағайындалды. Провинцияның жағдайын жақсартуға ынталы болған ол губернаторлық ауыл шаруашылық қоғамын құруды ұсынды. Муравьев патша Николай I-ге жеке бастық құқықты жою туралы алғашқы ұсыныс жасаған губернатор болды, бұл петицияға тоғыз жергілікті жер иесі қол қойды. Патша бұл өтінішке назар аудармаса да, содан бері ол Муравьевті "либерал" және "демократ" деп атады.

Шығыс Сібір үкіметі

1847 жылдың 5 қыркүйегінде Муравьев Иркутск пен Енисейск (Шығыс Сібір) генерал-губернаторы болып тағайындалды. Оның тағайындалуы көптеген пікір қақтығыстарын тудырды, себебі оның жасы (сол кезде 38-де) осындай алып аумақты басқаруға кімді тағайындайтыны үшін ерекше жағдай еді. Ресейдің сыртқы істер министрі Карл Нессельроденің көзқарасына қайшы, Муравьевке патша Николай I Қытайға қарсы үстемдікке қол жеткізуді жеке тапсырды. Муравьев генерал-губернатор болып тағайындалғаннан кейін жасаған алғашқы қадамы – мемлекеттік қаражатты жымқыруды тоқтату болды. Ол сондай-ақ Сибір және Қиыр Шығыстағы жергілікті халықтарға арналған мектептерде орыс тілін оқытуды міндеттеді. Муравьев Амур өзенінің солтүстігіндегі аумақтарды барлау және қоныстандыруды жалғастырды, көбінесе саяси қуғынға ұшырағандардың көмегіне жүгінді. Оның көптеген іс-әрекеттері Қиыр Шығыс аймағындағы сауданы кеңейтуге бағытталған еді. Дінді жергілікті халықты бақылаудың қуатты құралы деп есептей отырып, ол жаңа христиан шіркеулерін салуға ынталанды және шаманизм мен буддизм сияқты жергілікті діни сенімдерді қолдады. 1689 жылғы Нерчинск шартынан кейін Ресей Амур өзенінде теңіз жүру құқығынан айырылды. Муравьев екі ел арасындағы қарым-қатынастың нашарлауынан қорқатын Санкт-Петербург шенеуніктерінің күшті қарсылығына қарамастан, Қытайға қарсы агрессивті саясат жүргізуге талаптанды. Дегенмен, Амур өзенінің төменгі ағысының ресми түрде Ресейге тиесілі болғандықтан, Геннадий Невельский ұйымдастырған бірнеше экспедиция үкімет тарапынан мақұлданды. 1851–1853 жылдары Амур лиманы мен Сахалинге бірнеше экспедиция жіберілді, сол аймақтарда орыс елді мекендері құрылды. 1856 жылы патша Николай I Муравьевке қытайлармен Амур өзені бойында шекараны белгілеу туралы келіссөздер жүргізуге және әскерді Амур сағасына жеткізуге рұхсат берді. 1854–1858 жылдары Муравьев Геннадий Невельскийге осы мақсатқа жетуде көмектесті. Алғашқы экспедиция 1854 жылдың мамыр айында өтті. «Аргунь» бу кемесі бастаған 77 баржа мен салдан тұратын флот Амур сағасына бет алды. Қырым соғысының салдарынан флоттың бір бөлігі Камчатканың Авача шығанағына жіберілді, онда жарым аралды қорғау үшін артиллериялық батареялар орнатылды. Бұл батареялар ағылшын және француз әскерлерінің шабуылына ұшыраған Петропавл қаласын қорғауда маңызды рөл атқарды. 1855 жылғы экспедиция Амур сағасына алғашқы орыс қоныс аударушыларын жеткізді. Муравьев сол кезде қытайлармен келіссөздер бастады.

Еске алу рәсімі

1891 жылы Хабаровск қаласының жанында Амур өзенінің жартасына Муравьевтің қола мүсіні орнатылды. 1929 жылы ол алынып, орнына Ленин мүсіні қойылды, ол 1989 жылға дейін тұрды. Муравьев Амурский ескерткіші 1993 жылы қайта жаңартылды. 1992 жылы Муравьев Амурскийдің денесі Парижден әкелініп, Владивосток қаласының орталық бөлігінде, осы мемлекет қайраткерінің атымен аталатын Муравьев Амурский түбегінде қайта жерленді. 2012 жылы губернатордың қола мүсіні қабірдің үстіне орнатылып, ол 1850 жылдары сапарлаған Золотой Рог шығанағына қарай қарады. Хабаровск ескерткіші – Амур өзеніндегі Хабаровск көпірімен бірге Ресей Федерациясының Орталық банкі 2006 жылдың 31 шілдесінде шығарған 5000 рубльдік банкнотада бейнеленген.