Кіріспе

Ресейлік дипломат, Ресей империясының канцлері (1693–1766) Алексей Петрович Бестужев Рюмин (Алексей Петрович Бестужев Рюмин; 1 маусым 1693 – 21 сәуір 1766) – ресейлік дипломат және канцлер. Ол 18 ғасырдағы Еуропаның ең ықпалды және табысты дипломаттарының бірі болды. Ресей империясының канцлері ретінде императрица Елизавета Петровнаның тұсында Ресейдің сыртқы саясатына бас жауапкершілікті жүктеді.

Ерте өмір және мансап

Алексей Мәскеуде Новгородтан шыққан ескі ақсүйек отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, Петр Бестужев Рюмин, Новгород губернаторы және императрица Анна Иоанновнаның сенімді адамы болған. Кейін ол Курляндия герцогтығында Ресей елшісі қызметін атқарды. Ағасы Михаилмен бірге Копенгаген мен Берлинде білім алған Алексей, әсіресе тілдер мен қолданбалы ғылымдарда өте жақсы білім алды. 1712 жылы Петр I Бестужевті ханзада Куракинмен бірге Утрехт конгресіне жіберіп, дипломатияны үйренуіне мүмкіндік берді, сондай-ақ 1713 жылы Ганновер сайлаушысының қызметіне қабылдануына рұқсат берді. Ганновер сайлаушысы, кейін Ұлыбритания королі болған Георг I, оны 1714 жылы Лондонға алып барды және Санкт-Петербургке өзінің толық өкілетті министрі ретінде, оның таққа отыру туралы хабарламамен жіберді. Бестужев содан кейін Англияға оралып, төрт жыл бойы сол жерде тұрды. Осы кезең оның сәнді дипломатиялық мансабының негізін қалады. Бестужев Венадағы Алексей Петровичке жазған хатында интригаға құштарлығын ерекше көрсетті, ол өзінің "болашақ билеушісіне" адалдығын білдіріп, Англиядағы тұруын ынтасы зор, бірақ әлсіз тілектес адамның қасақана оқшаулануы ретінде сипаттады. Мұндай еңкілділік оның өміріне қауіп тудыруы мүмкін еді, бірақ каревич хатты жойды. (Австрия министрлері сақтық шарасы ретінде алдын ала көшірмесін алып, Вена мұрағатында сақтап қалды.) Ресейге оралғаннан кейін Бестужев екі жыл бойы Курляндия Аннасының сарайындағы бас джентльмен болып, жалақысыз қызмет етті. 1721 жылы ол Копенгагендегі Ресей министрі ретінде Василий Долгоруковты алмастырды. Осы кезде қала дипломатиялық интригалардың ортасы болды, өйткені Ұлыбританияның Георг I Петр I-ге қарсы солтүстік елдерін қаруландыруды көздеді, ал Бестужевқа оған қарсы тұру жұмысы тапсырылды. 1721 жылғы Ништадт келісімі, Ресей мен Швеция арасындағы Ұлы Солтүстік соғысының 21 жылдық күресін аяқтаған кезде, Бестужев естелік медальді латын тілінде мақтау сөздерімен ойып, дайындады. Бұл Петрді, сол кезде Дербентте болған Петрді, қатты қуантты, ол өзінің қолымен жазылған алғыс хатты және өзінің суретін жіберді. Петр I-нің (8 ақпан 1725 ж.) күрт қайтысы Бестужевтің болашағына ауыр соққы берді. Он жылдан астам уақыт бойы ол Копенгагенде тұрып, Ресейді жаулары мен бәсекелестерінен шеттетілген, уәде етілген жер ретінде қарады. Дегенмен, ол императрица Аннаға (1730-1740 жылдары билік құрған) бірнеше маңызды қызметтер көрсетті, ол оны марапаттап, құпия кеңесші етті. Ол сондай-ақ Эрнст фон Биреннің құрметіне ие болды, ал 1739 жылы Артемий Петрович Волынскийдің трагикалық құлауынан кейін Бестужев Ресейге оралып, Волынскийдің кеңестегі орнын иеленді. Ол Биреннің Аннаның соңғы күндері регенттікке қол жеткізуіне көмектесті, бірақ оның қамқоршысы үш аптадан кейін (қараша 1740 ж.) құлаған кезде, оның өзінің де жағдайы қиынға түсті.

Ресей империясының бас канцлері

Бестужевке мүмкіндік туған кезде, императрица Елизавета таққа отырғаннан кейін (1741 жылдың 6 желтоқсанында) оны қайта сарайға шақырып, вице-канцлер етіп тағайындады. Келесі 20 жыл бойы, өте қиын кезеңде, Бестужев Ресейдің сыртқы саясатын іс жүзінде басқарды. Ол Францияны Ресейдің табиғи жауы деп есептеді. Екі мемлекеттің де Осман империясындағы, Польшадағы және Швециядағы мүдделері қарама-қарсы болды, және Бестужев Ресейдің осы үш елде де Францияның интригаларынан сақтануы керек деп ойлады, олардың барлығы Ресеймен шектес болатын. Сондықтан Францияның жаулары міндетті түрде Ресейдің достарына айналды, ал оның достары керісінше Ресейдің жаулары деп қарастырылды. Осылайша Ұлыбритания мен Австрия Ресейдің «табиғи» одақтастары болды, ал Силезия соғыстарына қатысқан және Австрия мұрагерлігі соғысында Франциямен одақтасқан Пруссияның агрессивті және белсенді королі Фридрих II қауіпті қарсылас болып көрінді. Сондықтан Бестужев Франция-Пруссия одағына қарсы тұру үшін Ресей, Австрия, Ұлыбритания және Саксониядан төрттік одақ құру саясатын қабылдады. Бірақ ол қауіпті жағдайға түсті. Елизаветаның өзі Ұлыбританиямен және Австриямен одақтасуға қарсы болды, өйткені олардың өкілдері оның таққа отыруына кедергі келтірді. Оның көптеген жеке достары Франция мен Пруссияның ақысын алып, Бестужевті құлату үшін көптеген қастандықтарға қатысты. Осы кедергілерге қарамастан, Бестужев ағасы Михаилдың көмегімен саясатын бірте-бірте жүзеге асырды. Ресей мен Швеция 1741 жылы соғыс бастады. 1742 жылдың 11 желтоқсанында Бестужев Ұлыбритания мен Ресей арасында қорғаныс одағын жасады. Ол бұрын Ресей мен Швеция арасындағы дауды Ресейдің аумақтық жемірілуі негізінде реттеу туралы француздық ұсыныстарды тікелей қабылдамады. Бестужев соғысты өте күшті жүргізді, сондықтан 1742 жылдың соңында Швеция Ресейдің ықпалында қалды. Або келісімі бойынша келіссөздер кезінде (1743 жылдың қаңтар-тамыз айлары) Бестужев Швециядан бүкіл Финляндияны Ресейге беруді талап етті, осылайша Петр Ұлының бастаған ісін аяқтады. Бірақ француздар Елизаветаның Гольштейн әулетіне деген құмарлығын пайдаланып, Швецияға жақсы шарттар жасауға тырысты. Елизаветаның ынталандыруымен шведтер Адольф Фредерикті, Гольштейн герцогін, болашақ патшалары ретінде қабылдады және оның орнына Финляндияны қайта алды, бірақ Кимен өзеніне дейінгі шағын аймақты қоспағанда. Бестужев 1743 жылдың наурызында Ресей-Пруссия қорғаныс одағына қол қоюға кедергі келтіре алмады, бірақ Фридрихтің Бірінші Силезия соғысынан алған жеңістеріне кепілдік беруді алып тастау арқылы оны саяси мәнінен айырды. Сонымен қатар, Бестужевтің күш-жігері Пруссия патшасының, ол Франциядан да қауіпті деп санайтын, Ресейдегі беделін төмендетті, және вице-канцлер 1743 жылдың 1 қарашасындағы Бреслау шартына келісіп, Австриямен одақтасуға жол ашты. Бірақ Гольштейн фракциясының қолдауымен Франция мен Пруссияның көмегімен жасалған Лопухинаның жалған қастандығы Елизаветаны Австрия елшісі Иван VI-ні таққа қайтару үшін интрига жасады деп сендірді және оны Австриядан уақытша алшақтатты. 1743 жылы француз агенті Жак Жоахим Тротти, маркиз де ла Шетарди, жауларын күшейту үшін келген кезде Бестужевтің құлауы анық болды. Бірақ Бестужев императрицаның сенімді адамы Михаил Илларионович Воронцовтан көмекке мұқтаж дос тапты, ол оның саяси көзқарастарын бөлісті. Дегенмен, оның жағдайы өте қиын болды, әсіресе Ұлы князь Петр мен Ангальт-Зербсттің Софиясының (кейін Екатерина II) арасындағы неке оның еркіне қарсы болған кезде, және Пруссия мүдделерін ілгерілету үшін келіннің анасы Гольштейннің Елизаветасы келген кезде. Фридрих II өзінің француздық одақтасының тұрақсыздығын сезіне отырып, Ресеймен шабуылдық одақ құруды қатты қалады. Бұл жоспарды жүзеге асырудың алғашқы қадамы - Бестужевті құлату, «өйткені», - деп Фридрих II өзінің министрі Аксель фон Мардефельдке жазған хатында, «Пруссияның және менің үйімнің тағдыры оған байланысты». Бірақ Бестужев, ақыры, императрицаны Шетардидің қауіпті интригаларына сендіре алды, және 1744 жылдың 6 маусымында Шетардиге Ресейден жиырма төрт сағат ішінде кету туралы бұйрық берілді. Бес аптадан кейін Бестужев үлкен канцлер болды (1744 жылдың 15 шілдесі). Жыл соңына дейін Елизавета Гольштейн де Ресейден қуылды, ал Бестужев билікте қалды.

Пруссияға қарсы коалиция

Еуропалық дипломатия назарын Пруссия патшасына аударды, оның шексіз құлшынысы көрші елдердің бәрін алаңдатты. 1745 жылдың соңында британ үкіметіне жеткізілген Бестужевтің ұсынысы, егер Ұлыбритания шамамен 6 миллион фунт стерлинг көлемінде жәрдемдеме беруге кепілдік берсе, Пруссияға шабуыл жасау туралы, Австрия мен Пруссия келісімге келе бастағаннан кейін, күшін жоғалтты. Содан кейін Бестужев Австрияға бет бұрды және 1746 жылдың 22 мамырында екі елдің арасында Пруссияға қарсы бағытталған шабуылдық және қорғаныс одағын жасады. 1747 жылы Даниямен және Портамен де одақ құрды. Сонымен қатар, Бестужев Франциямен жақындасуға қарсылық көрсетті және Саксония ақсүйектерін Версальдегі француз сарайымен құрған интригалары үшін қатты сынады. Ол бұрынғы досы, бірақ енді оның қызғанышпен қарсыласы болған вице-канцлер Михаил Воронцовтың үнемі қарсылығына кедергі келтірді, оны Фридрих Ұлы жасырын түрде қолдады. Бірақ 1748 жылы Бестужев Воронцовтың Пруссиядан ақша алғанын дәлелдеп, оны қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Бестужевтің жеңісі 1748 жылдың сәуір-қазан айларында өткен Экс-ла-Шапель бейбітшілік конгресімен (Aix-la-Chapelle) бірге болды, ол Еуропа саясатының жағдайын түбірімен өзгертті және жаңа одақтарды құрды: Пруссияның Франциядан бөлінуі, Ұлыбритания мен Пруссияның жақындасуы, соның салдарынан Франция мен Пруссияның жаулары арасындағы одақ. Бестужевтің мызғымас саяси көзқарастары бастапқыда оған осы өзгерістерді дұрыс бағалауға кедергі келтірді. Оның дипломатиясында әрқашан құмарлықтың үлесі зор болды. Оның ағылшынға құштарлығы да оны жаңылыстырды. Оның ағасы Михаил мен вице-канцлер Воронцов бастаған жаулары оның дипломатиясы сәулетті болып көрінгенде күшсіз болды, бірақ оның қателіктерін тез пайдаланды. 1756 жылдың бірінші жартысында Англо-пруссиялық және Франко-австриялық одақтар құрылғанда Воронцов Ресейдің соңғысына қосылуын жақтады, бірақ Бестужев Ұлыбританиямен келісімшарт жасауды талап етті. Дегенмен, оның ықпалы әлсіреп бара жатқан еді. Ұлыбритания мен Пруссияның күтпеген одағы оның жауларының Британиямен келісімге келудің мүмкін емес екенін айтқан сөздерін растады, ал Францияға деген жеккөрушілігі оған одақ құрудың жалғыз баламасын қабылдауға кедергі келтірді. Оған қарсы құпия интригаларға қарсы тұру үшін Бестужев министрлер кеңесін құруды ұсынды. Оның бірінші отырысы (1756 жылдың 14-30 наурызы) Фридрих II-ге қарсы Австрия, Франция және Польшамен одақ құруды ұсынды, бірақ Бестужев Франциямен кез келген келісімге қарсы болды. Ол өзінің ықпалының төмендеуіне қарсы тұру үшін Ұлы герцогиня Екатеринамен құпия одақ құрды, оны ол күйеуі Петрдің орнына таққа отырғызуды ұсынды, себебі Бестужев одан өзіне де, Ресейге де жақсылық күтпеді. Ол келіссөздерді Станислав Понятовский арқылы жүргізді, содан кейін Саксониядағы ресейлік елші, кейін Польшаның Станислав II Понятовский арқылы. Ресейдің Жеті жылдық соғыста (1756-1763) Пруссияға қарсы коалицияға (1756) қосылуы Бестужевтің қатысусыз болды, ал оның досы, орыс бас қолбасшысы Степан Апраксиннің қорқыныштылығы мен қабілетсіздігі, Гросс-Ягерсдорф шайқасында (30 тамыз 1757) жеңіске жеткеннен кейін, канцлерді құлатуға себеп болды. Оның коалицияға келісуге дайын болмауы оппозициялық жазбаларда оны жеңуге деген ұмтылыс ретінде көрсетілді, бірақ оның қарсыластары оған қарсы ешқандай дәлел таба алмады. Дегенмен, ол канцлерліктен шеттетіліп, Горетоводағы (сәуір 1759) меншігіне жер аударылды, онда Екатерина II таққа отырғанға дейін (28 маусым 1762) қалды. Екатерина оны қайта шақырып, фельдмаршал етіп тағайындады. Бірақ ол істерге белсенді қатыспады және 1766 жылдың 21 сәуірінде Санкт-Петербургте қайтыс болды.