Кіріспе

Ресей мемлекет қайраткері, Ресей империясының вице-канцлері (1747 жылы қайтыс болған) граф Андрей Иванович Остерман (Андрей Иванович Остерман, Генрих Иоганн Фридрих Остерман; 9 маусым 1686 – 31 мамыр 1747) – Ресей патшасы Петр I тұсында көзге түскен және 1741 жылы Елизавета Цессаревнаның таққа отыруына дейін қызмет еткен, Германияда туған орыс мемлекет қайраткері. Ол сыртқы саясатын Австриямен одақтастыққа негіздеді. Генерал-адмирал (1740; 1741 жылы қызметтен алынған).

Ерте мансап

Вестфалиядағы Бохум қаласында орташа топтан шыққан лютеран пасторының отбасында дүниеге келген, алғашқы аты Генрих Иоганн Фридрих Остерман болды. Ол Йена университетінде неміс, латын, француз, голланд, итальян және орыс тілдерін оқыды. Остерман Петр I-нің перспективті жастарды іздеу туралы тұрақты тапсырмасы бар вице-адмирал Корнелис Крузенің хатшысы болды және көп ұзамай патшаның қызметіне кірді. Жас жігіттің негізгі еуропалық тілдерді білуі вице-канцлер Шафировтың сенімді серігіне айналдырды, ол 1711 жылы Прут бейбіт шартымен аяқталған қиын келіссөздерде оған маңызды көмек көрсетті. Остерман генерал Брюспен бірге 1718 жылғы Аланд бейбіт конгресінде Ресейді өкілдік етті. Швецияның әлсірегенін және шведтік өкіл Генрих фон Гертцтің өкілеттігінен тыс әрекет ететінін біліп, ол Петрге Швецияға бейбіт келісімге қол қою үшін қосымша қысым көрсетуге кеңес берді.

Дипломатиялық

1721 жылы Остерман Швециямен Нистад бейбіт шартын жасады және қызметі үшін барондыққа ие болды. 1723 жылы ол Парсымен өте пайдалы сауда келісімін жасасқандығы үшін Сыртқы істер министрлігінің вице-президенті тағайындалды. Петр оған ішкі істерде де үнемі кеңес алып, көптеген әкімшілік жаңалықтарды енгізді, мысалы, «Рангтар кестесін» және Сыртқы істер коллегиясын заманауи үлгіде қайта құрды. Ресей императрицасы Екатерина I (1725–1727) тұсында Остерманның ықпалы одан әрі артты. Сыртқы саясатты жүргізу толығымен оның қолына берілді, сонымен қатар ол сауда министрі және бас пошта директоры лауазымдарын да атқарды. Ресей императоры Петр II билікке келген кезде Остерман жас императордың губернаторы болып тағайындалды, ал император қайтыс болғаннан кейін (1730) Дмитрий Голицын мен Долгоруковтардың Ресейді конституциялық монархияға айналдыру әрекетіне қатысудан бас тартты. Анна императрица таққа отырып, билігін нығайтқанға дейін ол күтіп тұрды. Содан кейін ол өте маңызды сыйлық алды. Сыртқы істердегі бірегей білімі оны императрица мен оның кеңесшілері үшін таптырмас жасады, тіпті ішкі істерде де оның кеңесіне көбінесе құлақ естілді. Оның ұсынысымен Ресейде кабинеттік жүйе енгізілді. 1730–1740 жылдар аралығында жүзеге асырылған барлық пайдалы реформалар оның бастамасымен болды. Ол сауда жағдайын жақсартты, салықтарды төмендетті, өнеркәсіпті дамытты және білім беруді қолдады, сот жүйесін жетілдірді және Ресейдің беделін арттырды. Сыртқы істер министрі ретінде ол сақтықпен және абайсызда қадам жасады, бірақ соғыс қажет болған жағдайда оны қажырлы түрде жүргізіп, ештеңенің кездейсоқ болуына жол бермеді. Польша мұрагерлік соғысының (1733–1735) және орыс-түрік соғысының (1735–1739) сәтті аяқталуы оның дипломатиялық шеберлігінің нәтижесі болды.

Бүкіл Ресейдің вице-канцлері

Анна Леопольдқызының қысқа регенттік кезеңінде (1740 жылдың қазаны – 1741 жылдың желтоқсаны) Остерман билігінің ең жоғалғы нүктесіне жетті, ал француз елшісі, Ла Шетарди маркизі, өз үкіметіне «оны бүкіл Ресейдің патшасы деу артық емес» деп хабарлады. Остерманның сыртқы саясаты Австриямен одақтастыққа негізделген. Сондықтан ол Прагматикалық санкцияны қорғау ниетімен кепілдік берді. Осыдан Франция оны қандай да бір құнмен жоюға шешім қабылдады. Ресей, Австрияның табиғи одақтасы болғандықтан, Франция үшін өте қолайсыз болды; шындығында, 1741 жылы Австрияның Мария Терезасын толық құлдыраудан сақтаған нәрсе – Ресеймен болған одақ еді. Ресейлік одақты Венгрия патшайымы үшін тиімсіз етудің ең оңай жолы – Ресейді оның ежелгі қарсыласы Швециямен қақтығысқа түсіру болды. Бұл француздық ықпал мен француз ақшасы арқылы іске асырылды, 1741 жылдың тамызында швед үкіметі ең аз себептермен Ресейге соғыс жариялады. Бірақ Остерман бұрын жасаған дайындықтарының арқасында соққыға тойтарыс берді, және қыркүйек айының басында фельдмаршал Лейси шекаралық Вилманстранд бекінісінің қабырғалары астында швед генералы фон Врангельді жеңіп, бекініске шабуыл жасады, ал Швециядан келетін қауіп толығымен сейілді.

Төмендеу

Ла Четарди үшін Остерманды құлатуға революция ғана қабілетті екені анық болды, және ол осыны ілкімдеу үшін, Остерманнан өшкен, әкесіне барлық нәрсесін қарыздар болса да, оны жүйелі түрде назарсыз қалдырған тсаревна Елизаветаны таққа көтеруді ұсынды. Остерманн 1741 жылғы 6 желтоқсандағы төңкерістің алғашқы және ең танымал құрбаны болды. Басқа нәрселермен қатар, императрица Аннаның билікке келуіне көмектескені және Екатерина I-нің қызы Елизавета Ресейдің пайдасына жасаған күдікті өсиетін жойғаны үшін айыпталды, ол жаңа императрицаның кешіріміне үміттенеді. Ол бастапқыда дөңгелекте жазалануға және содан кейін бас кесуге кесілді; бірақ, эшафодта жазасы жеңілді, оның үкімі бүкіл отбасымен бірге өмір бойына Березовке, Сібірге жер аударылуға өзгертілді, ол алты жылдан кейін, 1747 жылы онда қайтыс болды. Остерманнның балалары Екатерина Ұлы патшалық құрған кезде қайтадан сарайға оралды. Оның үлкен ұлы, граф Федор Андреевич (1723–1804) – сенатор және Мәскеу губернаторы (1773) болды. Тағы бір ұлы, Иван Андреевич (1725–1811) – Стокгольмдегі Ресей елшісі, содан кейін 16 жыл бойы Ресей империясының канцлері (1781–97) қызметін атқарды. Ол қайтыс болғаннан кейін Остерманнның лауазымдары мен иеліктері оның туысы, Ресей әскери ордендерінің канцлері Александр Иванович Толстойға өтті.