Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Императорлық Ұлылығының жеке кеңсесінің үшінші бөлімі (Tretiye Otdeleniye, немесе III отделение собственной Е.И.В канцелярии III otdeleniye sobstvennoy E. I. V. kantselyarii толық: Третье отделение Собственной Его Императорского Величества канцелярии Tretye otdeleniye Sobstvennoy Yego Yimperatorskogo Velichestva kantselyarii, кейде үшінші бөлім деп аударылады) – Императорлық Ресейде құрылған құпия полиция бөлімі. 1654–1676 жылдардағы Тайный Приказ, 1686–1801 жылдардағы Тайная канцелярия және Арнайы канцелярияның жалғасы ретінде, ол Императорлық режимнің құпия полициясының қызметін көп бөлігінде атқарды. Ұйым салыстырмалы түрде шағын болды. 1826 жылғы шілдеде император Николай I құрғанда, онда тек он алты тергеуші болды. 1855 жылы олардың саны қырыққа дейін артты. Үшінші бөлім 1880 жылы таратылды, оның орнына Полиция департаменті мен Охрана келді.
The Third Section of His Imperial Majesty's Own Chancellery ( Tretiye Otdeleniye, or III отделение собственной Е.И.В канцелярии III otdeleniye sobstvennoy E. I. V. kantselyarii in full: Третье отделение Собственной Его Императорского Величества канцелярии Tretye otdeleniye Sobstvennoy Yego Yimperatorskogo Velichestva kantselyarii, sometimes translated as Third Department) was a secret police department set up in Imperial Russia. As a successor organisation to the Tayny Prikaz of 1654 to 1676, to the Тайная канцелярия of 1686 to 1801 and to the Specialty Chancellery, it effectively served as the Imperial régime's secret police for much of its existence. The organization was relatively small. When founded in July 1826 by Emperor Nicholas I it included only sixteen investigators. Their number increased to forty in 1855. The Third Section disbanded in 1880, replaced by the Police Department and by the Okhrana.
Құрылуы мен мақсаты
1825 жылы 14 желтоқсанда болған декабристер көтерілісі император Николай І-нің (1825 – 1855 жж.) билігіне деген сенімін шайқалтып, оны бүлік пен революцияға қарсы тиімді құрал іздеуге итермеледі. Император Николайдың отызыншы туған күні 1826 жылы 25 маусымда император жарлығымен құрылған Үшінші бөлім – Николайдың жеке полиция күштері болды. Николай III Бөлімнің бірінші бас бақылаушысы Александр Бенкендорфқа көп нақты нұсқау бермесе де, император Үшінші Бөлімді Ресейдің "адамгершілік және саяси қамқоршысы" ретінде жұмыс істеуіне ниеттенді. Ресейдің басқа елдердегі саяси ахуалды императорға жеткізіп отыратын елшілері болғандай, Николай Үшінші Бөлімнің офицерлерін, жандармдарды, күнделікті өмірдегі ресейліктердің саяси пікір-талқыларын жасырын түрде тыңдайтын ішкі елшілер деп қарады. Елшілер және моральдық қорғаушылар ретінде жандармерия император қалаған саяси жолға ресейліктерді бағыттауға міндетті болды; алайда жандармерия біртіндеп "адамгершілік дәрігерлер" тобынан гөрі, революцияға қарсы күшке айналды. Граф Александр Бенкендорф 1826 жылдан бастап бөлімнің бас бақылаушысы болды. Ол Александр I-ге декабристердің қастандығы туралы ескертуге тырысқан адам болғандықтан, Николай I оны құпия күштердің тамаша басшысы деп санады. Ол сондай-ақ жандармдардың бастығы қызметін атқарды, бірақ Үшінші бөлімнің атқарушы директорының лауазымы 1829 жылға дейін жандармдар бастығының лауазымымен ресми түрде біріктірілмеді.
The Decembrist Revolt of December 14, 1825 shook Emperor Nicholas I's (r. 1825 1855) confidence in his control and led him to desire an effective tool against sedition and revolution. Created by imperial decree on June 25, 1826, Emperor Nicholas’ thirtieth birthday, the Third Section was Nicholas’ personal police force. Although Nicholas gave Count Alexander Benckendorff, the first Head Controller of the Section, few specific instructions, the Emperor intended the Third Section to act as Russia's “moral and political guardian.” Just as Russia had ambassadors to other nations keeping the Emperor apprised of political conditions abroad, Nicholas saw the officers of the Third Section, the Gendarmes, as domestic ambassadors who listened, if surreptitiously, to the political discussions of everyday Russians. As ambassadors and moral guardians, the Gendarmerie was ostensibly tasked with guiding Russians along the political path the Emperor desired; however, the Gendarmerie gradually became a counter revolutionary force rather than a group of “moral physicians.”
Count Alexander Benckendorff was the Head Controller of the Section from 1826. He was the person who tried to warn Alexander I of the Decembrist plot; thus Nicholas I saw him as perfect head of the secret force. He also served as Chief of Gendarmes, but the office of the Executive Director of the Third Section was not formally merged with Chief of Gendarmes until 1829.
Бақылау
Декабристер көтерілісінен кейін император Николай ең алдымен өз халқының режимі туралы не ойлағанын біліп, олардың ығыстырудан бұрын тоқтатылуын қадағалау үшін кез келген өсіп келе жатқан құпияларды біліп тұруды қалады. Сондықтан, Үшінші бөлімнің басты міндеті бақылау болды. 1836 жылы, ішкі наразылықты күшейтетін сыртқы соғыстар болмаған жылы, Үшінші бөлім 1631 адамды бақылауда ұстады, олардың 1080-і саяси себептермен; бұл әлеуетті қауіпті азаматтардың іс-әрекетін қадағалаудан бастап, Үшінші бөлім агенттерін Ресей мемлекеттік органдарында лауазымды тұлғалар ретінде жұмыс істеуге жіберіп, жоғары шенді офицерлер мен мемлекет қайраткерлерін бақылауға дейін барды. Императордың қарауындағы кез келген адам бақылауға алынуы мүмкін, өйткені Үшінші бөлім тек Николайға ғана есеп беретін. 1850-ші жылдардың басында Үшінші бөлім агенттері тіпті Ресей Әскери-теңіз күштерінің басшысы және Николайдың екінші ұлы Константин Николаевичтің әрбір қадамын қадағалап отырды. Алайда, Үшінші бөлім агенттері көбінесе тек ықпалды ақсүйектерді, бюрократтарды немесе опасыздыққа күдіктілерді бақылағандықтан, императорды нақты хабардар ету мақсатымен жасалған бөлімнің есептері Николайға өз халқының жалпы көңіл-күйін толыққанды көрсетпеді.
In the wake of the Decembrist Revolt, Emperor Nicholas wanted above all to know what his people were thinking about his regime and to remain apprised of any growing conspiracies in order to stop them before they caused potential unrest. Thus, the main task of the Third Section was surveillance. In 1836, a year with no foreign wars that might increase domestic sedition, the Third Section had 1,631 individuals under surveillance, 1,080 of those for political reasons; this included everything from monitoring the actions of potentially dangerous civilians to assigning Third Section agents to pose as officials inside Russian governmental agencies to surveil senior officers and statesmen. Anyone under the Emperor could be watched since the Third Section answered to Nicholas alone. At one point in the early 1850s, Third Section agents were even detailed to monitor every move of Grand Duke Konstantin Nikolaievich, Chief of Russia's Navy and Nicholas’ second son. However, since the agents of the Third Section generally surveilled only powerful nobles or bureaucrats or those suspected of treasonous acts, the Section's reports to Emperor Nicholas, which had been intended to keep the Emperor accurately informed, gave Nicholas an incomplete view of the general mood of his people.
Цензура
Іс-әрекеттер мен ауызша сөйлеуді бақылаудан өзге, Үшінші бөлім баспа шығармаларын цензуралауда да маңызды рөл атқарды. Білім министрлігі цензура заңдарын жасап, қарсылық тудыратын материалдарды іздеу жұмысын жүргізсе де, Министрліктің цензуралық қызметкерлеріне ережелерді бұзған авторлар туралы Үшінші бөлімге хабарлау міндеті жүктелді. Дегенмен, тек цензура ережелерін бұзған авторларды бақылауға күтудің орнына, Үшінші бөлімнің агенттері белгілі бір авторларды қадағалауды ұнатты, содан кейін күдікті қызмет байқалған жағдайда, материалдары цензурадан өткен болса да, олардың еңбектерін қабылдамады. 1832 жылы Үшінші бөлім жаңа мерзімді басылымдардың баспагерлері мен редакторларын моральдық себептермен қабылдамау құқығын алды, бұл бөлімді жаңа мерзімді басылымдарды бақылауға мүмкіндік берді, олар тек императордың келісімімен ғана ашылуы мүмкін еді. 1830-жылдардың басында Бөлім өзінің Ресей халқына моральдық жетекші болу міндетін орындауға тырысты, тек зиянды еңбектердің авторларын жазалаудың орнына, империя үшін пайдалы деп есептеген басылымдарды қолдау арқылы. Мысалы, Михаил Погодин Ресейдің Литваға тарихи құқығын қолдаған мақала жазғанда, Үшінші бөлім оған сыйлық берді.
In addition to monitoring actions and oral speech, the Third Section also played an important role in censorship of printed works. Although the Ministry of Education created the censorship laws and did the busywork of searching for objectionable material, Ministry censors were instructed to inform the Third Section of authors who violated the regulations. However, rather than wait to surveil only authors who had violated the censorship regulations, Third Section agents preferred to surveil certain authors and then, once suspicious activity was spotted, reject that author's material even if it had passed the censors. In 1832, the Third Section gained the ability to reject publishers or editors of new periodicals on moral grounds, effectively putting the section in control of new periodicals, which could be established only with the Emperor's approval. In the early 1830s, the Section attempted to apply its mandate to be a moral guide to Russians by encouraging publications it deemed good for the Empire rather than just punishing the authors of damaging works. For example, when Mikhail Pogodin wrote an article supporting Russia's historic right to Lithuania, the Third Section offered him a reward.
Насихаттау
Үшінші бөлім Ресейдің моральдық сақшысы ретінде атқаратын міндеттерінің бірі – императорға халық пікірін жеткізу ғана емес, сонымен қатар Ресей мен шетелде императорлық режимнің пайдасына сол пікірге әсер етуге тырысу еді. Шындығында, граф Бенкендорфтың Бас Бақылаушы болып тағайындалғаннан кейінгі алғашқы қадамдарының бірі – Декбристік көтеріліс туралы есепті ағылшын, француз және неміс тілдеріне аударып, батыс еуропалықтарға императордың әрекеттерін жағымды жарықтан көрсету арқылы тарату болды. Үшінші бөлім шетелде тұратын ресейліктерді де жұмысқа алды, олар бөлімді шетелдік саясаттан хабардар етумен қатар, шетелдік баспасөзде Ресейге қарсы таратылған шабуылдарға жауап жазуға көмектесті. Бөлім сондай-ақ өзінің тікелей бақылауындағы басылымдарды, мысалы, поляк газеті Tygodnik Peterburgski (Петербург апталығы) арқылы басқа еуропалық елдерде Ресейді қолдайтын мақалалар жариялады. Үшінші бөлімнің шетелдік баспасөздегі шағын үгіт-насихат әрекеттерінің сәттілігі шамалы болса, отандық деңгейде одан да аз нәтиже берді: император туралы ресейліктердің пікірін жақсарту үшін Николайға жақтас үгіт-насихаттарды басып шығарудың орнына, Үшінші бөлім орыс мерзімді басылымдарын одан да кеңінен цензуралауға көшті, 1848 жылы баспагерлерді бүлікшіл мақалалар жариялағаны үшін ғана емес, тіпті басылымның "тона мен бағыты" жеткілікті түрде оң болмаса да жазалаумен қорқытты. 1848 жылғы Еуропа революциялары кезінде Үшінші бөлім кез келген ресейлік мерзімді басылымға революцияға тап болған еуропалық елдер туралы жаңалықтарды басып шығаруға тыйым салды.
One practical project that the Third Section attempted as part of its duties as moral guardian of Russia was not only to inform the Emperor of the public's opinion but also to try to influence that opinion in the Imperial regime's favor, both in Russia and abroad. Indeed, one of Count Benckendorff's first actions as Head Controller had been the creation and distribution in English, French, and German translations, of an account of the Decembrist Revolt that presented the Emperor's actions in a positive light to western Europeans. The Third Section also employed Russians living abroad not only to keep the Section apprised of foreign politics but also to write responses to attacks on Russia published in the foreign press. Additionally, the Third Section used any publications under its direct control, like the Polish newspaper Tygodnik Peterburgski (Petersburg Weekly), to publish pro Russian articles in other European nations. However little success the Third Section's modest propaganda efforts met in foreign presses, it had even less success domestically: rather than print pro Nicholas propaganda of its own to improve Russians’ opinions of the Emperor, the Third Section resorted to pushing even broader censorship of Russian periodicals, threatening in 1848 to punish publishers not only for running seditious articles but even if the publication's “tone and tendency” was not positive enough. During the series of European revolutions of 1848, the Third Section forbade any Russian periodical from printing any article of news describing a European nation facing a revolution.
Жарамсыздық және тарату
Үшінші бөлім 55 жыл бойы патшаның орынбасары болып қызмет еткенмен, оның өзінде сәтсіздіктер мен әкімшілік кемшіліктер болды. Үшінші бөлімнің бақылауы өзінің бүкіл тарихында кемелсіз болды; жандармдар жиі шынымен жоспар құрып жатқан адамдарды бақылай алмады, бір жағдайда олар тіпті София Перовскаяға жол берді, ол кейін патша Александр II-ге (1855-1881 жж.) өлтіру үшін жоспарды табысты жүргізді, теміржол станциясында олардан қашып кетті. Үшінші бөлім 1880 жылы 8 тамызда, Александр патшаның 1881 жылы 2 наурыздағы қазасынан жеті ай бұрын таратылғанымен, бөлімнің бақылауында бірнеше адам өлтірілді және қазаға ұшырауға тырысты. Грегорий Голденберг 1879 жылы 9 ақпанда Үшінші бөлімнің бақылауымен Харьков губернаторы, князь Дмитрий Кропоткинді өлтірді. Тіпті, сол жылдың 13 наурызында Үшінші бөлімнің бас бақылаушысы генерал Дрентлен де қаза тапқан болатын. Осы сәтсіздіктерді ескерсек, Үшінші бөлімнің беделіне ең көп зиян келтіргені, мүмкін, оның патша Александр II-ге қол жұмсаудың алты әрекетін тоқтатуға немесе тіпті анықтауға келмегені болды, соның ішінде 1881 жылы сәтті әрекет жасалмауы. 1866 жылы 4 сәуірде патшаны өлтіруге тырысқан нигилист Дмитрий Каракозовтың алғашқы сәтсіз әрекеті секция басшысы князь Долгоруковты Александр II-ді қорғамағандығы үшін ұяттан бас тартуға мәжбүр етті. 1867 жылы Парижде Александр II-ге екінші рет қастандық жасалды, бірақ бұл жолы революционер Александр Соловьевтің үшінші әрекетімен, 1879 жылы 2 сәуірде ғана патша Үшінші бөлімнен билік пен жауапкершілікті алып тастау үшін нақты әрекеттер жасады, ол тез арада көңілі қалды. Александр билікті жоюды жүзеге асырды, бұған дейін Үшінші бөлімнің қарауында болған саяси қылмыстарды тергеу жауапкершілігін Мәскеу, Киев, Варшава, Одесса, Харьков және Санкт-Петербург генерал-губернаторларына берді. Үшінші бөлімнің орталықтандырылуынан кейін патшаға тағы екі рет қастандық жасалды. 1879 жылы қарашада революциялық топ "Халық еркі" Крымнан Мәскеуге бара жатқан патшаның пойызын жарылтуға тырысты; алайда бір бомба жарылмай, екіншісі патшаға арналған джемді ғана жойды. Бесінші және соңғы сәтсіз өлтіру әрекеті 1880 жылы 5 ақпанда болды, ол кезде ағаш ұстасы Стивен Халтурин Қысқы сарайында патшаның асханасында жасырып қойған бомбаны жарытты; бомба көптеген сарбаздарды өлтірді және Александрды өлтіре алмады, өйткені ол сол күні кешкі асқа кешікті. Үшінші бөлімде Қысқы сарайында патшаны өлтіруге әрекет жасалуы мүмкін деп күдік туғызуға негіз болғанмен (агенттер Санкт-Петербургте күдікті адамның үйін іздеу кезінде бірнеше апта бұрын сарайдың ерекше белгілері бар жобаларын тапты) бөлім сарайды іздестіре алмады немесе оны қадағалауда ұстай алмады, себебі патшаның сүйіктісі сонда тұратын, сондықтан құпия полиция сарайдағы іс-әрекетті елемейтінін көрсетуі керек болды. Ақырында, Секция мен Жандармның күшті беделі революциялық қозғалысты және үкіметтік қызметкерлерге қарсы терроризм актілерін басуға сәтсіздік танытқанда әлсіреді. Ақпарат берушілер мен агенттердің үлкен желісі көбінесе уәделер мен жала жабудан басқа ештеңе бермейтін. 1880 жылы 3 наурызда Александрдың революциялық терроризм толқынына қарсы күресу үшін Қысқы сарайды бомбалаудан кейін құрған Жоғарғы атқарушы комитетінің төрағасы граф Лорис Меликов үшінші бөлім мен жандармияны генерал Дрентельнден алып, генерал-майор Черевинді бақылаушы ретінде тағайындады. Осыдан кейін көп ұзамай Үшінші бөлімнің тергеуі бөлімнің ішінде жоғары деңгейдегі тәртіпсіздікті анықтады. Үшінші бөлімде ұзақ уақыт бойы шешілмеген істердің саны ғана емес (елу жүзге жуық), бөлімнің әртүрлі кеңселері тіпті қандай күдікті адамдарды қадағалау керектігі туралы келіспеді. Қауіпті жағдайды реттеудің орнына және Үшінші бөлімді тағы бір рет тиімді және тиімді құпия полицияға айналдырудың орнына, граф Лорис Меликов 1880 жылы 8 тамызда оны жоюды бұйырды.
While the Third Section served as the Tsar's deputy for 55 years, the organization had its share of failures and administrative shortcomings. For its entire history, the Third Section's surveillance had been imperfect; not only did the gendarmes often fail to surveil people who were actually plotting, in one case, they even allowed Sophia Perovsky, who later led the successful plot to assassinate Tsar Alexander II (r. 1855 1881), to escape from them at a railroad station. Although the Third Section was dissolved on August 8, 1880, nearly seven months before Tsar Alexander's assassination on March 2, 1881, there were several assassinations and attempted assassinations which did occur under the Section's watch. Gregory Goldenberg assassinated the Governor of Kharkov, Prince Dmitry Kropotkin, on February 9, 1879 under the Third Section's eye. Even General Drenteln, the Head Controller of the Third Section, was nearly assassinated on March 13 of that same year. These failures aside, perhaps the most damaging to the Third Section's reputation was its failure to stop, or even to detect, the six attempts to assassinate Tsar Alexander II, including the successful attempt in 1881. The first failed attempt on the Tsar's life, by the nihilist Dmitry Karakozov on April 4, 1866, led Prince Dolgorukov, the head of the section, to resign out of shame for his and the Section's failure to protect Alexander II. There was a second attempt on Alexander II's life in Paris in 1867, but it was not until the third attempt, this time by the revolutionary Alexander Solovyov, on April 2, 1879, that the Tsar took concrete actions to remove power and responsibility from the Third Section, with which he was becoming quickly disillusioned. Alexander effected this removal of power by granting the responsibility for investigation of political crimes, previously the domain of the Third Section, to the Governors General of Moscow, Kiev, Warsaw, Odessa, Kharkov, and Saint Petersburg. Two more assassination attempts on the Tsar were made after the decentralization of the Third Section. In November 1879, The People's Will, a revolutionary group, attempted to blow up the Tsar's train as he travelled from the Crimea to Moscow; however, one bomb failed to detonate and the second destroyed only a shipment of jam meant for the Tsar. The fifth and final unsuccessful assassination attempt occurred February 5, 1880 when a carpenter, Stephen Khalturin, detonated a bomb which he had secreted under the Tsar's dining room at the Winter Palace; the bomb killed numerous soldiers and failed to kill Alexander only because he was late for dinner that night. Although the Third Section had had reason to suspect that there might be an attempt made on the Tsar's life at the Winter Palace (agents had discovered blueprints of the palace with strange markings during a search of a suspicious person's house in St. Petersburg weeks before the attempt) the Section had been unable to search the palace or to keep it under surveillance in large part because the Tsar's mistress lived there and so the secret police had to pretend to ignore activities at the palace. In the end, the powerful image of the Section and the Gendarmes was largely undermined when they failed to suppress the rising revolutionary movement and acts of terrorism against government officials. The large network of informers and agents often supplied nothing more than rumors and slanders. On March 3, 1880, Count Loris Melikov, the chairman of the Supreme Executive Committee that Alexander created in the wake of the Winter Palace bombing to address the wave of revolutionary terrorism, took control of the Third Section and Gendarmerie from General Drenteln and appointed Major General Cherevin as acting Head Controller. Soon after this change of command, an investigation of the Third Section uncovered a high level of disorganization within the section. Not only did the Third Section have a long backlog of cases to settle (nearly eleven hundred), various offices of the Section did not even agree on what suspicious people needed to be surveilled. Rather than sort out the confusion and make the Third Section an effective and efficient secret police once again, Count Loris Melikov ordered it abolished on August 8, 1880.