Кіріспе
1046–1060 жылдар аралығында Венгрия патшасы болған Андрей I Ақ немесе Католик (I. Fehér немесе Katolikus András/Endre; 1015 – 6 желтоқсанға дейін 1060) 1046–1060 жылдар аралығында Венгрия патшасы болды. Ол Арпад әулетінің кіші тармағынан шыққан. Он бес жылдық жер аударылғаннан кейін, түркі дінді венгрлердің кең көтерілісі оған патша Петр Орсеолодан тақты тартып алуға мүмкіндік берді. Ол Венгрия Корольдігінде католицизмнің беделін нығайтып, Киелі Рим империясына қарсы елдің тәуелсіздігін сәтті қорғады. Оның ұлы Сәлеменнің мұрагерлігін қамтамасыз етуге жасаған тытырғанулары оның бауыры Беланың ашық қарсылығына әкелді. Бела 1060 жылы күшпен Андрейді тақтан түсірді. Андрей шайқаста ауыр жарақат алды және бауыры патша болардан бұрын қайтыс болды.
Andrew I the White or the Catholic (I. Fehér or Katolikus András/Endre; 1015 – before 6 December 1060) was King of Hungary from 1046 to 1060. He descended from a younger branch of the Árpád dynasty. After he spent fifteen years in exile, an extensive revolt by the pagan Hungarians enabled him to take the throne from King Peter Orseolo. He strengthened the position of Catholicism in the Kingdom of Hungary and successfully defended its independence against the Holy Roman Empire. His efforts to ensure the succession of his son, Solomon, resulted in the open revolt of his brother Béla. Béla dethroned Andrew by force in 1060. Andrew suffered severe injuries during the fighting and died before his brother was crowned king.
Балалық шағы (шамамен 10151031)
Ортағасырлық дереккөздер Андрейдің, оның екі бауыры Левенте мен Беланың ата-анасы туралы екі қайшы мәлімет береді. Мысалы, Загреб жылнамасы мен Әйгердің өмірі олардың әкесі – венгрлердің ұлы князі Таксонидің немересі Вазул (955–970 ж.ш.) екенін жазады. "Нұрлы жылнама" және басқа ортағасырлық дереккөздер Вазулдың Татонь руынан шыққан "бір қызбен" болған қарым-қатынасын айтады, ол оның ұлдарын дүниеге келтірген, сондықтан олар "заңды некеден тумаған". Бір уақыттағы дәстүр бойынша, көптеген жылнамаларда сақталғандай, үш ханзада Вазулдың бауыры, Шашқұйрықты Ладисластың ұлдары болған. Заманауи тарихшылар, соңғы мәліметтерді қабылдамай, Андрей мен оның бауырлары Вазул мен Татонь руынан шыққан оның әйелінен туғанын мойындайды. Тарихшы Гюла Кристоның сөзіне қарағанда, Андрей Вазулдың үш ұлының екіншісі болған. Ол Андрейдің шамамен 1015 жылы туғанын жазған.
Көшіп кету (10311046)
Орта ғасырлық жылнамаларға сәйкес, Вазуль өзінің туысы, Венгрияның алғашқы христиан монархы король Стефан I (997–1038 жылдары билік еткен) тұсында соқыр болды. Король 1031 жылы, жалғыз баласы Емерик қайтыс болғаннан кейін Вазульға мүгедектік жасауды бұйырды. Сол кездегі Альтайх жылнамасы корольдің өзі, таққа үміткер болған туысының біреуіне мүгедектік жасауға бұйрық бергенін, осылайша өз әпкесінің ұлы Петр Орсеолоның бейбіт түрде билікке өтуін қамтамасыз етуге тырысқанын жазады. Сол деректе корольдің соқыр туысының үш ұлын Венгриядан қуғандығы да айтылған. Венгрия жылнамаларының қарсы баяндамасына сәйкес, король Стефан жас ханзадалардың өмірін патша сарайындағы жауларынан сақтап қалуды қалап, оларға «бар күшімен» Венгриядан кетуді кеңес берген. Венгриядан қуылған Андрей және оның бауырлары Богемия герцогы Олдрихтың (1012–1033 жылдары билік еткен) сарайына қоныстанды. Мұнда олар Польша королі Миешко II (1025–1031, 1032–1034 жылдары билік еткен) кездесті, ол да жаулары патшалықтан қуғаннан кейін Богемияда пана тапқан еді. Польша монархы тажын қайтарып алып, 1032 жылы Польшаға оралды. Андрей, Бела және Левенте, Богемияда «өмір жағдайы кедей және қарапайым» болғандықтан, Миешко II-ге еріп, олар оны «жақсылықпен және құрметпен» қарсы алды, деп Симеон Кéза жазған. Венгрия жылнамалары екі бауырдың келелі саяхаттары туралы аңызға толы немесе анахронизмдерге толы әңгімелерді сақтап қалған. Мысалы, олар Андрей мен Левентені кумандардың тұтқынға алғанын айтады, бірақ кумандар Еуропаға 1050 жылдары келген. Көптеген қиындықтарды бастан өткергеннен кейін, Андрей мен Левенте 1030 жылдардың соңында Киевтің Ұлы князі Ярослав Мұдрыйдың (1019–1054 жылдары билік еткен) сарайында орнықты. Ұлы князь өзінің қызы Анастасияны Андрейге әйел ретінде берді. Кристо Андрейдің сол кезге дейін мұсылман болғанын, осы оқиғада шомылдырылғанын жазды.
Венгрияға оралу (1046)
Сол кезде 1038 жылы Венгрияда патша Стефанның орнын баскан патша Петр Орсеоло көптеген феодалдар мен дін қызметкерлерін наразылыкка калдырды, әсіресе 1045 жылы Киелі Рим императоры Генрих III-тің үстемдігін ресми түрде мойындағанда. "Жаркын жылнама" бойынша, "өз халқының күйзелісін көрген" наразы феодалдар Цсанадта (Кенад, Румыния) жиналды. Олар Киевтегі Андрей мен Левентке елшілерді жіберіп, оларды Венгрияға оралуға көндіруге келісті. "Кейбір қастандықтардан" қорқып, олар Венгрияға жіберген өкілдері венгрлердің патшаға қарсы көтеріліске дайын екенін растағаннан кейін ғана жолға шықты. Екі бауыр қайтуға шешім қабылдаған кезде Венгрияда көтеріліс басталды. Көтерілісшілердің басым бөлігі – христиан дінінен безгендер еді, олар көптеген дін қызметкерлерін тұтқынға алып, аяусыз өлтірді. Олар Абауйварда көтерілісшілермен кездесті. "Жаркын жылнама" бойынша, христиан дінінен безгендер әміршілерден "барлық халыққа христиандықтан бас тартып, ескі дінді ұстануға, епископтар мен дін қызметкерлерін өлтіруге, шіркеулерді қиратуға және жалған құдайларға табынуға" рұқсат беруді талап етті.
Киелі Рим империясымен соғыстар (10471053)
Ол кезде өмір сүрген Германн Райхенауский Андрейдің "император Енри III-ке жиі елшілер жіберіп, көңілсіз тілектер білдіргенін" және егер император оның билігін мойындаса, "жыл сайынғы салық пен адал қызмет" ұсынғанын баяндаған. Андрей 1048 жылы ағасы Беланы Польшадан Венгрияға оралуға көндірді. Ол ағасына патшалықтың үштен бір бөлігін беріп, герцог атағын берді. Беланың герцогтығы Нитра (Нитра, Словакия) және Бихар (Бихария, Румыния) аймақтарын қамтыды. Венгрия мен Киелі Рим империясының шекарасында алғашқы шайқас 1050 жылы болды. 1051 жылдың тамызында император Генрих Венгрияға шапты, бірақ Андрей мен Бела император әскерлеріне қарсы күйдірілген жер тактикасын табысты қолданып, оларды шегінуге мәжбүр етті. Аңыз бойынша, Секешфехервар маңындағы Вертес таулары шегінетін неміс сарбаздары тастаған қару-жарақтарының – венгр тіліндегі "vért" сөзінен аталған. Андрей императормен жаңа бейбіт келіссөздер бастады және жыл сайынғы салық төлейтінін уәделеді, бірақ оның ұсыныстары қабылданбады. Келесі жазда император Венгрияға қайта оралып, Пресбургті (Братислава, Словакия) қоршауға алды. "Ең шебер жүзуші" Зотмунд императордың кемелерін батырды. Рим папасы IX Леон бейбіт келісімге делдалдық жасағаннан кейін, император қоршауды алып тастап, Венгриядан шықты. Бірақ Андрей мәжбүрлеумен берген уәделерін орындаудан бас тартты, тіпті император Генрих III-нің көрнекті қарсыласы Бавария герцогы Конрад I-мен одақтасты.
Мұрагерлік дағдарыс және қайтыс болу (10531060)
1053 жылы Андрейдің ханышасы Анастасия Сүлеймен есімді ұл тауып, оны мұрагер етіп жариялады. Андрей тіпті ағасы Белаға қарсы, оның дәстүрлі әке шежіресі бойынша мұрагерлікке құқығы бар еді. Сүлеймен дүниеге келгеннен кейін аға-інілердің қарым-қатынасы бірден нашарламады. 1055 жылы Андрей құрған бенедиктиндік Тихани аббаттығының негізін қалау актісінде герцог Бела осы актіге куә болған иелердің қатарында аталды. Бұл жарғы, негізінен латын тілінде жазылған болса да, ең ерте мәтінге ие – «Feheruuaru rea meneh hodu utu rea» («Fehérvár-ға баратын әскери жолда») деген мажар тіліндегі сөздер. Андрей сондай-ақ Тиханиде православиелік шөлділер үшін лавра және Вишеград маңында православиелік монастырь салғызды. Венгрия королі Ладислав I-нің (1077–1095) Заңның үшінші кітабында «Саркас судьяның» «Андрей патша және Бела герцогы» кезіндегі «мүлікке жасалған тексеруі» туралы айтылған. Георгий Георфидің сөзіне қарағанда, осы тексеру 1056 жылы жүргізілген, және патшалық жерлердегі шаруалар тіркелді. Андрейге инсульт осырып, оны жартылай салдады. Ұлының таққа ие болу құқығын нығайту үшін, ол 1057 жылдың күзінен бастап бір жыл ішінде төрт жасар Сүлейменді таж кигізді. Осы мақсатта Андрей 1058 жылдың қыркүйегінде ұлының Джудитпен – марқұм император III Генрихтің қызы және жаңа неміс монархы IV Генрихтің (1056–1105) әпкесімен – никелесуін ұйымдастырды. Содан кейін, көптеген мажар жылнамаларында баяндалғандай, патша герцог Беланы Тисаваркониде кездесуге шақырды. Кездесуде Андрей ағасына патшалық пен герцогтықтың символы болған тәж мен қылышты таңдау мүмкіндігін ұсынды. Әндірестің сарайындағы жақтастары патша тағын алса, өлтірілетіні туралы естіген Бела герцогы қылышты таңдады. Алайда, Бела, өзінің інісі үшін ағасының құқығынан бас тартпақ ниетте болмағандықтан, Польшаға қашып, Польша герцогы II Болеславтан (1058–1079) әскери көмек сұрады. II Болеславтың қолдауымен Бела поляк әскерлерімен Венгрияға оралды. Екінші жағынан, Киелі Рим империясын кіші ұлы IV Генрих атынан басқарып тұрған жесір император Агнес, Андрейге көмектесу үшін бавариялық, богемиялық және саксон әскерлерін жіберді. Шешуші шайқас Тиса өзенінің шығысындағы аймақта болды. Андрей жарақат алып, шайқаста жеңіліске ұшырады. Ол Киелі Рим империясына қашуға тырысты, бірақ ағасының жақтастары оны Мосонда қуып жете алды. Нидерлтайхтың жылнамасында оның соғыс алаңында арық-көліктер мен жылқылармен қағылып, жарақаттанғаны жазылған. Өлімге алып баратын жарақат алған Андрей ағасының жақтастарымен тұтқындалып, Зиркке әкелінді, онда «оған немқұрайлылықпен қарады», деп Illuminated Chronicle жазған. Андрей ағасы 1060 жылдың 6 желтоқсанында патша тағына отырғанға дейін, сол жердегі патшалық сарайында қайтыс болды. Андрей Тихани аббаттығының шіркеуінің жер астына жерленді.
Отбасы
Андрейдің әйелі Анастасия, Киевтің Ұлы князі Ярослав I Ақылдының әйелі Ингегердтен болған қызы еді. Ингегердтің өзі Швеция королі Олаф Шётконунгтың қызы болған. Андрей шамамен 1020 жылы туған Анастасияға 1038 жылы үйленді. Олардың тұңғыш баласы Аделаида шамамен 1040 жылы дүниеге келді. Ол Богемияның Вратислав II-нің әйелі болды, ол бастапқыда герцог, ал 1085 жылдан бастап Богемияның патшасы атанды. Андрей мен Анастасияның тұңғыш ұлы Сүлеймен 1053 жылы дүниеге келді, екінші ұлы Дәуіт кейінірек туды. Сүлейменнің де, Дәуіттің де ұлдары болған жоқ; Андрейдің әулетінің еркек тарабы олардың 11-ғасырдың соңындағы өлімімен тоқтап қалды. Орта ғасырлық жылнамаларда Андрейдің Пилисмарот ауылынан келген бір әйелден Георгий есімді заңды емес ұлы болғаны жазылған. Оның есімі православиешілер арасында кең таралғандықтан, Гюла Кристо оның анасы Андрейдің патшайымының қызметінде болған орыс әйелі болуы мүмкін дейді. Шотландиядағы Драммонд кланы Георгий мен оның ұлы Мориснен тараған деген әңгімені кейбір ғалымдар мойындамайды. Төмендегі шежіре Андрейдің ата-тегін, оның ұрпақтарын және мақалада айтылған кейбір туыстарын көрсетеді. *Хазар, печенег немесе Волга болғары әйелі. **Гьёрффи оның Болгар Кометопули әулетінің мүшесі болуы мүмкін деп жазады.
Негізгі дереккөздер
"Райхнаулық Герман, Хроника" (2008). Робинсон, И. С. Германияның XI ғасыры: Шваб жылнамалары. Манчестер университетінің баспасы. 58–98 беттер. Симон Кеза: Мажарлардың істері (Ласло Веспреми және Франк Шаер аударған және редакциялаған, Женё Сюц зерттемесімен) (1999). CEU Press. Венгр жарық жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Дежё Дерчени редакциясымен) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. "Король Ладисла I (1077–1095) заңдары: Үшінші кітап". Венгрия Корольдігінің Орта ғасыр заңдары, 1000–1301 (Янош М. Бак, Гьёрги Бонис, Джеймс Росс Суини аударған және редакциялаған, Андор Цизмадияның бұрынғы басылымдары туралы эссесімен, Екінші қайта қарастырылған басылым, Лесли С. Домонкоспен бірлесіп) (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. 15–22 беттер. . . (Кітапта ISBN қате басылуы мүмкін 88445 29 2).