II Андрас: Венгрия және Хорватия королінің өмірі мен билігі
Andrew II of Hungary
Андраш II: Венгрия және Хорватия королі (1205-1235). Галичина князі ретінде биледі. Әкесі Бела III-нің ұлы, билігі ақсүйектер тарапынан қарсылыққа ұшырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Андрей II (II. Андра́с, Анд́рий II; 1177 – 21 қыркүйек 1235), сондай-ақ Иерусалимнің Андрейі деп те аталады, 1205–1235 жылдары Венгрия мен Хорватияның патшасы болды. Ол 1188 жылдан 1189/1190 жылға дейін және 1208/1209–1210 жылдары Галиция княздығын басқарды. Ол Венгрияның Бела III-нің кіші ұлы болды, ол оған 1188 жылы жаңадан бағындырылған Галиция княздығын басқаруды тапсырды. Андрейдің билігі халыққа ұнамай, боярлар (немесе ақсүйектер) оны елден қуды. Бела III Андрейге қасиетті жерге крест жорығына бару міндетін жүктеген мүлік пен ақша қалдырды. Бірақ Андрей 1197 жылы ағасы, Венгрияның патшасы Эмерикке Хорватия мен Далмацияны өзіне иелік етуге мәжбүр етті. Келесі жылы Андрей Хумды басып алды. Андрей Эмерикке қарсы құйрық тістеуін тоқтатпағанына қарамастан, 1204 жылы өлім аузында жатқан патша Андрейді ұлы Ладислав III-нің қамқоршысы етіп тағайындады. Ладиславтың ерте қайтыс болуынан кейін Андрей 1205 жылы таққа отырды. Тарихшы Ласло Контлердің айтуынша, «Андрейдің билігі кезіндегі әлеуметтік-саяси дағдарыс кезінде Стефан I кезінде қалыптасқан қарым-қатынастар, келісімдер, институционалдық құрылымдар мен әлеуметтік санаттар Венгриядағы қоғамның жоғары эшелондарында ыдырауға бастады». Андрей жаңа үлестіру саясатын енгізді, «жаңа институттар» деп аталды, патшалық кірістерінің төмендеуіне қарамастан, ақша мен патшалық меншіктерін өзінің жақтастарына берді. Ол «Галиция және Лодомерия патшасы» атағын алған алғашқы венгр монархы болды. Ол екі орыс княздығын басып алу үшін кем дегенде он соғыс жүргізді, бірақ жергілікті боярлар мен көрші князьдер оны қайтарды. Ол 1217–1218 жылдары қасиетті жерге Бесінші крест жорығына қатысты, бірақ жорық сәтсіз аяқталды. «Патшаның қызметшілері» (servientes regis) көтерілген кезде Андрей олардың құқықтарын бекіткен 1222 жылғы «Алтын бұқаны» шығаруға мәжбүр болды. Бұл Венгрия Корольдігінде дворяндықтың күшеюіне әкелді. Оның 1224 жылғы Андрея дипломасы Трансильвания саксондарының бостандықтарын тізімдеді. Патшалық кірістерін басқару үшін еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа тарту оны Рим Папасымен және венгрлік дінбасыларымен қақтығысқа түсірді. Андрей 1233 жылы дін қызметкерлерінің құқықтарын сақтауға және өзінің христиан емес шенеуніктерін жұмыстан босатуға уәде берді, бірақ соңғы уәдесін орындамады. Андрейдің бірінші әйелі, Мераниялық Гертруда 1213 жылы өлтiрiлдi, өйткені оның неміс туыстары мен сарайлықтарына көрсеткен ашық жақсылығы жергілікті ақсүйектер арасында наразылық тудырды. Олардың қызы, Венгриялық Елизаветаның қадірленуі Андрейдің өмірінде Рим Папасымен бекітілді. Андрейдің өлімінен кейін оның ұлдары Бела мен Коломан үшінші әйелі, Эстелік Беатрисқа зына жасады деп айыптады және оның ұлы Стефанды Андрейдің заңды ұлы деп санамады.
Andrew II (II. András, , , Андрій II; 117721 September 1235), also known as Andrew of Jerusalem, was King of Hungary and Croatia between 1205 and 1235. He ruled the Principality of Halych from 1188 until 1189/1190, and again between 1208/1209 and 1210. He was the younger son of Béla III of Hungary, who entrusted him with the administration of the newly conquered Principality of Halych in 1188. Andrew's rule was unpopular, and the boyars (or noblemen) expelled him. Béla III willed property and money to Andrew, obliging him to lead a crusade to the Holy Land. Instead, Andrew forced his elder brother, King Emeric of Hungary, to cede Croatia and Dalmatia as an appanage to him in 1197. The following year, Andrew occupied Hum. Despite the fact that Andrew did not stop conspiring against Emeric, the dying king made Andrew guardian of his son, Ladislaus III, in 1204. After the premature death of Ladislaus, Andrew ascended the throne in 1205. According to historian László Kontler, "[i]t was amidst the socio political turmoil during [Andrew's] reign that the relations, arrangements, institutional framework and social categories that arose under Stephen I, started to disintegrate in the higher echelons of society" in Hungary. Andrew introduced a new grants policy, the so called "new institutions", giving away money and royal estates to his partisans despite the loss of royal revenues. He was the first Hungarian monarch to adopt the title of "King of Halych and Lodomeria". He waged at least a dozen wars to seize the two Rus' principalities, but was repelled by the local boyars and neighboring princes. He participated in the Fifth Crusade to the Holy Land in 1217–1218, but the crusade was a failure. When the servientes regis, or "royal servants", rose up, Andrew was forced to issue the Golden Bull of 1222, confirming their privileges. This led to the rise of the nobility in the Kingdom of Hungary. His Diploma Andreanum of 1224 listed the liberties of the Transylvanian Saxon community. The employment of Jews and Muslims to administer the royal revenues led him into conflict with the Holy See and the Hungarian prelates. Andrew pledged to respect the privileges of the clergymen and to dismiss his non Christian officials in 1233, but he never fulfilled the latter promise. Andrew's first wife, Gertrude of Merania, was murdered in 1213 because her blatant favoritism towards her German kinsmen and courtiers stirred up discontent among the native lords. The veneration of their daughter, Elizabeth of Hungary, was confirmed by the Holy See during Andrew's lifetime. After Andrew's death, his sons, Béla and Coloman, accused his third wife, Beatrice d'Este, of adultery and never considered her son, Stephen, to be a legitimate son of Andrew.
Балалық шағы мен жастық шағы (11771197)
Андрей – король Бела III және Беланың Антиохиялық Агнес атты бірінші әйелінен туған екінші ұлы. Андрейдің туған жылы белгісіз, бірақ қазіргі заманғы тарихшылар оның шамамен 1177 жылы туғанын айтады, себебі 1175 немесе 1176 жылы туған Маргарет оның үлкен әпкесі болған, алайда бұл әлі нақты емес. Андрей туралы алғашқы мәлімет 1188 жылы әкесінің Галиц княздығына шабуыл жасаған кезде айтылады. Сол жылы Бела III өзінің қол астындағылар Владимир II Ярославичті қуғаннан кейін, оның өтініші бойынша Галицке шабуыл жасады. Бела жаңа князь Роман Мстиславичті қашуға мәжбүр етті. Галицті басып алғаннан кейін, ол оны Андрейге сыйлады. Бела Владимир Ярославичті де тұтқынға алып, Венгрияда қамауға алды. Бела Галицтен қайтқаннан кейін Роман Мстиславич, Белгород Киевский князі Рурик Ростиславичтің көмегімен қайта оралды. Олар Андрейді және оның венгр жасағын қуғынға салуға тырысты, бірақ венгрлер Мстиславич пен Ростиславичтің біріккен әскерлерін жеңіске ұшыратты. Жергілікті боярлардың бір тобы тұтқынға алынған Владимир Ярославичтің алыс туысы Ростислав Ивановичке тақты ұсынды. Бела III Галицке күш жіберіп, Андрейдің әскеріне шабуылдарды тойтаруға көмектесті. Андрейдің номиналды билеуі Галицте танымал болмады, өйткені венгр сарбаздары жергілікті әйелдерді қорлап, православие шіркеулеріне құрмет көрсетпеді. Осының салдарынан жергілікті боярлар тұтқыннан қашып, Галицке оралған бұрынғы князь Владимир Ярославичпен одақтасты. Польша герцогы Казимир II де Владимир Ярославичті қолдады, олар 1189 немесе 1190 жылдың тамызында Андрейді және оның жасағын княздықтан қуғынға салды. Андрей жеңіліске ұшырағаннан кейін Венгрияға оралды. Әкесі оған жекеленген княздық бермеді, тек бірнеше бекініс, жер және ақша ғана сыйлады. Тарихшы Аттила Зсольдос айтуынша, осы жерлер Славонияда орналасқан. Өлім төсегінде Бела III қасиетті жерге крест жорығын бастауға уәде бергендіктен, Андрейге осы уәдені орындауды бұйырды. Андрейдің әкесі 1196 жылдың 23 сәуірінде қайтыс болды, ал Андрейдің үлкен ағасы Эмерик оның орнына отырды.
Andrew was the second son of King Béla III and Béla's first wife, Agnes of Antioch. The year of Andrew's birth is not known, but modern historians agree that he was born around 1177, considering that Margaret, who was born in 1175 or 1176, was his elder sister, which, however, is far from certain. Andrew was first mentioned in connection to his father's invasion of the Principality of Halych in 1188. That year, Béla III invaded Halych upon the request of its former prince, Vladimir II Yaroslavich, who had been expelled by his subjects. Béla forced the new prince, Roman Mstislavich, to flee. After conquering Halych, he granted it to Andrew. Béla also captured Vladimir Yaroslavich and imprisoned him in Hungary. After Béla's withdrawal from Halych, Roman Mstislavich returned with the assistance of Rurik Rostislavich, Prince of Belgorod Kievsky. They tried to expel Andrew and his Hungarian retinue, but the Hungarians routed the united forces of Mstislavich and Rostislavich. A group of local boyars offered the throne to Rostislav Ivanovich, a distant cousin of the imprisoned Vladimir Yaroslavich. Béla III sent reinforcements to Halych, enabling Andrew's troops to repel the attacks. Andrew's nominal reign remained unpopular in Halych, because the Hungarian soldiers insulted local women and did not respect Orthodox churches. Consequently, the local boyars allied themselves with their former prince, Vladimir Yaroslavich, who had escaped from captivity and returned to Halych. Duke Casimir II of Poland also supported Vladimir Yaroslavich, and they expelled Andrew and his retinue from the principality in August 1189 or 1190. Andrew returned to Hungary after his defeat. He did not receive a separate duchy from his father, who only gave him some fortresses, estates and money. According to historian Attila Zsoldos, these landholdings laid in Slavonia. On his deathbed, Béla III, who had pledged to lead a crusade to the Holy Land, ordered Andrew to fulfill his vow. Andrew's father died on 23 April 1196, and Andrew's older brother, Emeric, succeeded him.
Хорватия мен Далмация герцогы (11971204)
Андрей әкесінен мұраға алған қаржыны венгр әмірлері арасынан қолдаушылар жинауға жұмсады. Ол ағасынан өзін Славония герцогы етіп тағайындауын сұраған болуы мүмкін, өйткені 12 ғасырдың екінші жартысында бұл таққа мұрагерлік титулы болып қалыптасты. Андрей Австрия герцогы Леопольд VI-мен одақтасып, Эмерикке қарсы қастандық жасады. Олардың біріккен әскерлері 1197 жылдың желтоқсан айында Славониядағы Мачкиде патша әскерін жеңіске ұшыратты. Көптеген тарихшылардың пікірінше, Эмерик қысымға ұшырап, Хорватия мен Далмацияны Андреуге беріп қойды. Алайда, тарихшы Дьёрдь Сабадос Эмерик Андреудің Хорватия мен Далмациядағы билігін мойындамағанын және Андреу ағасының рұқсатынсыз герцог титулын қолданғанын мәлімдейді. Іс жүзінде Андреу Хорватия мен Далмацияны тәуелсіз монарх ретінде басқарды. Ол монета соқты, жер берді және құқықтарды бекітті. Келісімге сәйкес, Вараждин және Бодрог округтері де оның үстемдігіне бағынды. Ол Франкопан, Бабонич және басқа да жергілікті әмірлермен ынтымақтастық танытты. Бірқатар көрнекті барон да оның мүдделерін қолдады, соның ішінде олардың туысы Андреу және Макарий Моношло. Оның билігі тұсында Қасиетті Құдстың регуляр канондары провинцияға қоныстанды. Мирослав Хумның қайтысын пайдаланып, Андреу Хумға шабуыл жасап, 1198 жылдың мамыр айына дейін кем дегенде Четина мен Неретва өзендері арасындағы жерді басып алды. Ол өзінің құжатында "Құдайдың құдіретімен Задар герцогы және бүкіл Далмация, Хорватия және Хум" деп көрсетті. Рим папасы Иннокентий III Андреуді қасиетті жерге крест жорығын бастауға шақырды, бірақ Андреу Паннонхалма аббаты Иоаннның, Вац епископы Болеславтың және басқа да көптеген дін қызметкерлері мен әмірлердің көмегімен Эмерикке қарсы жаңа қастандық жасады. Мысалы, қазіргі палатин Мог та Эмерикке опасыздық жасап, герцогқа адал болуға ант берді. Папа Андреуге әкесінің сертін орындамаса, қауымнан шығарумен қорқытты, бірақ Андреу мойынсұнбады. 1199 жылдың 10 наурызында патша Эмерик Андреудің жақтастары епископ Болеславқа жазған хаттарды қолға түсірген кезде қастандық ашылды. Сол жазда патша әскері Балатон көлінің жанындағы Рад аңғарында Андреудің әскерін жеңіске ұшыратты, ал Андреу Австрияға қашты. Андреудің жер аударылуы кезінде Эмерик өзінің жақтастарын Славония, Хорватия және Далмацияны басқаруға тағайындады. Папаның өкілі Андреу мен Эмерик арасында келісімге келтірді, нәтижесінде 1200 жылы Андреу Хорватия мен Далмацияға оралуға рұқсат алды. Андреу 1200 мен 1203 жылдар арасында Мераниялық Гертрудаға үйленді; оның әкесі, Мерания герцогы Бертольд, Андреудің герцогтығының шекарасында, қазіргі Словенияда Киелі Рим империясында кең аумақтарға ие болды. 1200 жыл шамасында Эмериктің ұлы Ладислав дүниеге келген кезде Андреудің ағасын таққа отыру үміті күйреп қалды. Папа Иннокентий баланың таққа мұрагер болуын растап, Андреудің болашақ ұлдары тек Андреудің герцогтығын мұраға алатынын жариялады. Андреу ағасына қарсы жаңа көтеріліс жоспарлады, бірақ 1203 жылдың қазанында король Эмерик оны Вараждиннің жанында қарсылықсыз тұтқынға алды. Алайда, тарихшы Аттила Зсольдос корольдің крест жорығы үшін жиналған әскермен ағасының провинциясына қарсы шыққанын айтады. Андреуді алдымен Горни Кнегинец бекінісінде, содан кейін Эстергомда қамауға алды. 1204 жылдың басында Гонт Пазмани руынан шыққан Александр оны босатып алды. Андреуді оның жақтастары босатты ма, әлде оның босатылуы Эмериктің келісімімен болды ма, белгісіз. Ауруға шалдыққан король Эмерик өзінің ұлы Ладиславты 26 тамызда патша етіп тағайындады. Папа Иннокентий архиепископ Угрин Цсакке сәуір айында таққа отырғызуды бұйырғандықтан, король Андреуді босату туралы шешім қабылдағаны мүмкін, сондықтан таққа отырғызу аса шұғыл болған жоқ. Андреу өлімі жақындаған ағасымен татуласып, оған "ұлы есейгенге дейін оның ұлын қорғау және бүкіл мемлекетті басқаруды" тапсырды, - деді шамамен бір уақытта өмір сүрген Томас Диакон.
Andrew used the funds that he inherited from his father to recruit supporters among the Hungarian lords. It is plausible he demanded from his brother to install him as Duke of Slavonia, which became increasingly the title of heir to the throne by the second half of the 12th century. Andrew also formed an alliance with Duke Leopold VI of Austria, and they plotted against Emeric. Their united troops routed the royal army at Mački, Slavonia, in December 1197. Under duress, King Emeric gave Croatia and Dalmatia to Andrew as an appanage, as most historians believe. In contrast, historian György Szabados claims that Emeric never acknowledged Andrew's dominion in Croatia and Dalmatia and that Andrew used the title of duke without his brother's approval. In practice, Andrew administered Croatia and Dalmatia as an independent monarch. He minted coins, granted land and confirmed privileges. In accordance with the agreement, Varaždin and Bodrog counties also belonged to his suzerainty. He cooperated with the Frankopans, Babonići, and other local lords. Some of the prominent barons also supported his aspirations, including their uncle comes Andrew and Macarius Monoszló. The Canons Regular of the Holy Sepulchre settled in the province during his rule. Taking advantage of Miroslav of Hum's death, Andrew invaded Hum and occupied at least the land between the Cetina and Neretva rivers sometime before May 1198. He styled himself, "By the grace of God, Duke of Zadar and of all Dalmatia, Croatia and Hum" in his charters. Pope Innocent III urged Andrew to lead a crusade to the Holy Land, but Andrew hatched a new conspiracy against Emeric with the help of John, Abbot of Pannonhalma, Boleslaus, Bishop of Vác, and many other prelates and lords. For instance, incumbent Palatine Mog also betrayed Emeric and swore allegiance to the Duke. The Pope threatened Andrew with excommunication if he failed to fulfill his father's vow, but Andrew did not yield. The conspiracy was uncovered on 10 March 1199, when King Emeric seized letters written by Andrew's partisans to Bishop Boleslaus. That summer, royal troops routed Andrew's army in the valley of Rád near Lake Balaton, and Andrew fled to Austria. During Andrew's exile, Emeric appointed his own partisans to administer Slavonia, Croatia and Dalmatia. A papal legate mediated a reconciliation between Andrew and Emeric, who allowed Andrew to return to Croatia and Dalmatia in 1200. Andrew married Gertrude of Merania sometime between 1200 and 1203; her father, Berthold, Duke of Merania, owned extensive domains in the Holy Roman Empire along the borders of Andrew's duchy, in what is now Slovenia. When Emeric's son, Ladislaus, was born around 1200, Andrew's hopes to succeed his brother as king were shattered. Pope Innocent confirmed the child's position as heir to the crown, declaring that Andrew's future sons would only inherit Andrew's duchy. Andrew planned a new rebellion against his brother, but King Emeric captured him without resistance near Varaždin in October 1203. In contrast, historian Attila Zsoldos considers it was the king who turned against his brother's province with an army initially convened for a crusade. Andrew was first imprisoned in the fort of Gornji Kneginec, then in Esztergom. Alexander of the Hont Pázmány clan freed him in early 1204. It is uncertain whether Andrew was freed by his partisans or his release took place with Emeric's consent. Having fallen ill, King Emeric had his son, Ladislaus, crowned king on 26 August. As Pope Innocent already ordered Archbishop Ugrin Csák to perform the coronation in April, it is plausible that the king decided on Andrew's release, therefore, the coronation was not vitally urgent. Andrew reconciled with his dying brother, who entrusted him with "the guardianship of his son and the administration of the entire kingdom until the ward should reach the age of majority", according to the nearly contemporaneous Thomas the Archdeacon.
Немере інісінің қамқоршысы (12041205)
1204 жылғы 30 қарашада король Емерик қайтыс болды. Андрей Ладиславтың регенті ретінде патшалықты басқарды, бірақ кейіннен өзінің патшалық жылдарын ағасының өлімінен бастап санады, бұл оның Ладислав III билік құрған кезде өзін заңды монарх деп санағанын көрсетеді. Папа Иннокентий Андрейге Ладиславқа адал болуды, сондай-ақ крест жорығын бастауға, Эмериктің жесірі және Ладиславтың анасы, Арагондық Констанцияның кірісін қамтамасыз етуге және патшалық мүлікті сақтап қалуға берген уәдесін орындауды бұйырды. Папаның хаттары Андрей мен Констанция арасындағы қарым-қатынастың Емерик қайтыс болғаннан кейін шиеленіскенін көрсетеді. Оның орнына Андрей Эмериктің Ладислав үшін Пилис аббаттығында сақтаған ақшаны тартып алды. Одан бөлек, ол Констанциядан жеке байлықтың маңызды бөлігін тәркіледі, оны ол бұрын Естергомдағы Стефаниттер монастырына сақтаған еді, сонымен қатар оның күйеулік үлесінен де бас тартты. Король Констанция ұлын және қасиетті тәжді алып, Венгриядан Австрияға қашып кетті. Адмонт жылнамасында айтылғандай, "кейбір епископтар мен ақсүйектер" оларды сүйемелдеп, Андрейдің Австрия шекарасына орнатқан блокаданы бұзып өтті. Андрей Австрияның Леопольд VI-ға қарсы соғысқа дайындалды, бірақ Ладислав 1205 жылғы 7 мамырда Венада күрт қайтыс болды. Андрей Гьор епискобы Петрді Австрияға жіберді, ол қасиетті тәжді сәтті қайтарып әкелді.
King Emeric died on 30 November 1204. Andrew governed the kingdom as Ladislaus's regent, but subsequently he counted his regnal years from the time of his brother's death, showing that he already regarded himself as the lawful monarch during Ladislaus III's reign. Pope Innocent told Andrew that he should remain loyal to Ladislaus, also instructing him to fulfill his vow to lead a crusade, to secure the incomes of Emeric's widow and Ladislaus III's mother, Constance of Aragon, and to keep royal property intact. The pope's letters suggest that serious tensions burdened the relationship between Andrew and Constance after Emeric's death. Instead, Andrew seized the money that Emeric had deposited for Ladislaus in Pilis Abbey. He also confiscated a significant portion of private wealth from Constance, who deposited it in the Stephanites' convent in Esztergom prior to that, in addition to the denial of her dower. Queen Constance fled from Hungary, taking her son and the Holy Crown to Austria. According to the Annals of Admont, "some bishops and nobles" escorted them, breaking through the blockade that Andrew erected along the Austrian border. Andrew prepared for a war against Leopold VI of Austria, but Ladislaus suddenly died in Vienna on 7 May 1205. Andrew sent Bishop Peter of Győr to Austria, who successfully recovered the Holy Crown.
"Жаңа институттар" және Халычтағы науқандар (12051217)
Иоанн, Калокса архиепископы, Андрейді 1205 жылы 29 мамырда Секешфехерварда патша етіп тақты. Андрей өзінің бірінші жарғыларының бірінде «жаңа институттар» деп атаған патшалық сыйлықтар үшін жаңа саясатты енгізді. Ол патшалық иеліктің үлкен бөлігін, патшалық қамалдарды және оларға қосылған барлық иеліктерді өзінің жақтастарына мұрагерлік сыйлықтар ретінде бөліп берді, «патшалық сыйлықтың ең жақсы өлшемі оның өлшенбейтіндігі» деп жариялады. Оның «жаңа институттары» монархтар мен венгр лордтары арасындағы қарым-қатынасты өзгертті. Алдыңғы екі ғасырда лордтың мәртебесі монархқа қызметі үшін алған табысына байланысты болды; «жаңа институттар» енгізілгеннен кейін олардың мұрагерлік иеліктері жеткілікті табыс әкелді. Бұл саясат сондай-ақ испандардың, яғни монарх тағайындаған округ басшыларының билігі негізделген қаражатты азайтты. Андрей билік құрған кезде өзінің бұрынғы Халыч княздығының ішкі істеріне қатты қызығушылық танытты. 1205 немесе 1206 жылы ол Халышты қайтару үшін алғашқы жорығын бастады. Боярлардың өтініші бойынша ол Чернигов князі Всеволод Святославичке және оның одақтастарына қарсы Халычтың бала князі Даниил Романович пен Лодомерияның атынан араласты. Святославич пен оның одақтастары кері шегінуге мәжбүр болды. Андрей «Галиция мен Лодомерияның патшасы» атағын қабылдап, екі княздықта билік етуді талап етті. Андрей Венгрияға оралғаннан кейін В. Святославичтің алыстағы туысы Владимир Игоревич Халыч пен Лодомерияны басып алып, Даниил Романович пен оның анасын елден қуып шықты. Олар Польшаның патшасы Лешек I-ге қашып барып, Андрейге барып қалуға кеңес берді. Алайда, Владимир Игоревич Андрейге де, Лескеге де «көптеген сыйлықтар жіберіп», «оларды Романовичтің атынан оған шабуыл жасамауға» көндірді, деп хабарлайды Галисиялық-Волындық жылнамасы. Владимир Игоревичтің бүлікші ағасы Роман Игоревич көп ұзамай Андрейдің көмегін іздеп, Венгрияға келді. Роман Халычқа оралып, венгр қосалқы әскерлерінің көмегімен Владимир Игоревичті қуып шықты. Андрей екі далматин қалаларының бостандықтарын растады – Сплит пен Омиш, және 1207 жылы Сплит архиепископтарының артықшылықтарын тізімдейтін жаңа жарғы шығарды. Роман Игоревич пен оның боярлары арасындағы қақтығыстан пайдаланып, Андрей Корлаттың ұлы Бенедикттің қолбасшылығымен Халычқа әскер жіберді. Бенедикт Роман Игоревичті тұтқынға алып, 1208 немесе 1209 жылы княздықты басып алды. Жаңа ханзада тағайындамай, Андрей Бенедиктті Халычтың губернаторы етіп тағайындады. Бенедикт «боярларды азаптап, азғындыққа құмар болған», - делінген Галисиялық-Волындық жылнамасында. Боярлар Новгород князі Мстислав Мстиславичке Бенедиктті құлатып жіберсе, тақты ұсынуға келісті. Мстислав Мстиславич Халычқа шабуыл жасады, бірақ Бенедиктті жеңе алмады. Гертруда патшайымның екі ағасы, Бамберг епископы Экберт және Истрия маркграфы Генрих II, 1208 жылы немістердің королі Филиппті өлтіруге қатысқан деп айыпталғаннан кейін Венгрияға қашып кетті. Андрей Епископ Экбертке Сзепелигед аймағындағы (қазіргі Спиш, Словакия) үлкен жерлерді берді. Гертруданың кенже ағасы Бертольд 1206 жылдан бері Калокса архиепископы болды; 1209 жылы Хорватия мен Далмация банды болды. Андрейдің әйелінің неміс туыстары мен сарай қызметкерлеріне деген кеңпейілділігі жергілікті лордтарды қанағаттандырмады. Тарихшы Гюла Кристоның айтуынша, «Мажарлардың іс-әрекеттері» атты кітабының аты аталмаған авторы «қазіргі уақытта римдіктер Мажарстанның игіліктерін жеп жүр» деп әзілдеп айтқан кезде, Киелі Рим империясының германдықтарына сіңіп кеткен. 1209 жылы Венеция әскеріне тиген Задар қаласын Андрейдің далматин вассалдарынан бірі Сидрагалық Домальд азат етті, бірақ Венеция әскері бір жылдан кейін қаланы қайтадан басып алды. Роман Игоревич 1209 немесе 1210 жылдың басында ағасы Владимир Игоревичпен татуласты. Олардың біріккен күштері Бенедикт әскерін жеңіп, венгрлерді Халыштан қуып шықты. Владимир Игоревич Андрейді татуластыру үшін өз ұлдарының бірі Всеволод Владимировичті «Мажарстан патшасына сыйлықтар алып» жібергенін Галисиялық-Волындық жылнамасы жазды. Бір топ қанағаттанбаған венгр лордтары Андрейдің ағайындарына, оның ағасы Гезаның ұлдарына, «грек жерінде» (Византия империясында) тұратын патшалық тәжін ұсынды. Алайда 1210 жылы Сплитте ағайынның елшілері тұтқындалды. 1210-жылдардың басында Андрей «саксон, влах, секели және печенег әскерін» жіберді, оған Германштадт графы Иоахим (қазіргі Сибиу, Румыния) басшылық етіп, Борилдің Болгариядағы үш бүлікші куман батырына қарсы күресіне көмектесуге жіберді. Сонымен қатар, венгр әскерлері Эмерик тұсында Болгарияға жоғалған Белград пен Баранч (қазіргі Браничево, Сербия) қалаларын басып алды. Андрейдің әскері Видинде кумандарды жеңді. Андрей Баркашагты (қазіргі Țara Bârsei, Румыния) Тевтон орденіне берді. Орден кумандарға қарсы Венгрия Корольдігінің шығыс шекарасын қорғауға және оларды католицизмге көндіруге тиіс болды. 1210 немесе 1211 жылы Владимир Игоревичтің зұлымдықтарынан алаңдаған боярлар тобы Андрейден Даниил Романовичті Халыч князі етіп қайта орнатуды сұрады. Андрей және оның одақтастары – Лешек I Польша патшасы және кемінде бес Русь князьдары – Халычқа әскер жіберіп, Даниил Романовичті қайта орнатты. Жергілікті боярлар 1212 жылы Даниил Романовичтің анасын қуғынға түсірді. Ол Андрейді жеке өзі Халычқа әскер басқаруға көндірді. Ол ең ықпалды бояр Воложислав Кормильчичті тұтқынға алып, Венгрияға әкелді. Андрей Халыштан қайтып келгеннен кейін боярлар қайтадан Мстислав Мстиславичке тақ ұсынды, ол Даниил Романович пен оның анасын княздықтан қуғынға түсірді. Андрей 1213 жылдың жазында Халычқа қарсы жаңа жорыққа аттанды. Оның болмаған кезде патшайым Гертруданың неміс серкелеріне деген ықыласына наразы болған венгр лордтары оны және оның көптеген сарайлықтарын Пилис төбелерінде 28 қыркүйекте тұтқынға алып, өлтірді. Оның өлімі туралы естіген Андрей Венгрияға оралды және кісі өлтіруші Петрді, Төренің ұлын өлім жазасына кесті. Алайда Петрдің серіктері, оның ішінде Палатин Банк Бар Калан қатаң жаза алмады. Андрейдің хатының бірінде «бұзылғандар» деп атаған венгр лордтарының тобы Андрейді тақтан түсіріп, оның үлкен ұлы сегіз жасар Беланы патша етіп жариялауды жоспарлады, бірақ олар оны тақтан түсіре алмады және Беланың тәж киюіне келісім беруге ғана мәжбүр етті. 1214 жылы Андрей және Лешек Польша патшасы одақтас шартына қол қойды, онда Андрейдің екінші ұлы Коломан Лешек Польша патшасының қызы Саломеяға үйленуге міндеттелді. Андрей мен Лешек бірлесіп 1214 жылы Халычқа шабуыл жасады, Коломан князь етіп тағайындалды. Ол Лешек Польша патшасына Пшемысльді беруге келісті. Келесі жылы Андрей Халычқа оралды және Пшемысльді басып алды. Лешек Польша патшасы көп ұзамай Мстислав Мстиславичпен татуласты; олар бірлесіп Халычқа шабуыл жасады және Коломанды Венгрияға қашуға мәжбүр етті. 1214 жылдан бастап патшалық казнаны басқаруға жаңа мемлекеттік лауазым – казнашы жауапты болды. Алайда патшалық кірістері айтарлықтай азайды. Казнашы Денис, Ампудтың ұлының кеңесімен Андрей жаңа салықтар салып, монета айналымынан, тұз саудасынан және кедендік баждардан түсетін кірістерді жеке компанияларға беруге бел буды. Монеталардың жылдық айырбасы да патшалық казнаға көбірек кіріс әкелді. Алайда бұл шаралар Венгрияда наразылық тудырды. Андрей 1216 жылдың жазында Лешек Польша патшасымен жаңа одақтас шартына қол қойды. Лешек пен Андрейдің ұлы Коломан Халычқа шабуыл жасады және Мстислав Мстиславич пен Даниил Романовичті қуғынға түсірді, содан кейін Коломан қайтадан орнатылды. Сонымен қатар, Андрей Сербияның үлкен князі Степан Неманямен Равнода (қазіргі Чуприя, Сербия) кездесті. Ол Степан Неманяны Андрейдің екінші әйелі Иоланда де Куртенаның қарындасы, Константинопольдің латын императоры Генрихпен келісімге келуге көндірді. Степан Неманя 1217 жылы Сербия королі болып таж киді. Андрей Сербияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Саваның өмірінің екі нұсқасы бойынша, Степан Неманяның бауыры Сава оны бұдан бас тартуға көндірді.
John, Archbishop of Kalocsa, crowned Andrew king in Székesfehérvár on 29 May 1205. Andrew introduced a new policy for royal grants, which he called "new institutions" in one of his charters. He distributed large portions of the royal domainroyal castles and all estates attached to themas inheritable grants to his supporters, declaring that "the best measure of a royal grant is its being immeasurable." His "new institutions" altered the relations between the monarchs and the Hungarian lords. During the previous two centuries, a lord's status primarily depended on the income he received for his services to the monarch; after the introduction of the "new institutions", their inheritable estates yielded sufficient revenues. This policy also diminished the funds upon which the authority of the ispáns, or heads, of the countieswho were appointed by the monarchshad been based. During his reign, Andrew was intensely interested in the internal affairs of his former principality of Halych. He launched his first campaign to recapture Halych in 1205 or 1206. Upon the boyars' request, he intervened against Vsevolod Svyatoslavich, Prince of Chernigov, and his allies on behalf of Daniel Romanovich, the child prince of Halych, and Lodomeria. Svyatoslavich and his allies were forced to withdraw. Andrew adopted the title of "King of Galicia and Lodomeria", demonstrating his claim to suzerainty in the two principalities. After Andrew returned to Hungary, Vsevolod Svyatoslavich's distant cousin, Vladimir Igorevich, seized both Halych and Lodomeria, expelling Daniel Romanovich and his mother. They fled to Leszek I of Poland, who suggested that they visit Andrew. However, Vladimir Igorevich "sent many gifts" to both Andrew and Leszek, dissuading "them from attacking him" on behalf of Romanovich, according to the Galician–Volhynian Chronicle. Vladimir Igorevich's rebellious brother, Roman Igorevich, soon came to Hungary, seeking Andrew's assistance. Roman returned to Halych and expelled Vladimir Igorevich with the help of Hungarian auxiliary troops. Andrew confirmed the liberties of two Dalmatian townsSplit and Omišand issued a new charter listing the privileges of the archbishops of Split in 1207. Taking advantage of a conflict between Roman Igorevich and his boyars, Andrew sent troops to Halych under the command of Benedict, son of Korlát. Benedict captured Roman Igorevich and occupied the principality in 1208 or 1209. Instead of appointing a new prince, Andrew made Benedict governor of Halych. Benedict "tortured boyars and was addicted to lechery", according to the Galician–Volhynian Chronicle. The boyars offered the throne to Mstislav Mstislavich, Prince of Novgorod, if he could overthrow Benedict. Mstislav Mstislavich invaded Halych, but he could not defeat Benedict. Queen Gertrude's two brothers, Ekbert of Bamberg, Bishop of Bamberg, and Henry II, Margrave of Istria, fled to Hungary in 1208 after they were accused of participating in the murder of Philip, King of the Germans. Andrew granted large domains to Bishop Ekbert in the Szepesség region (now Spiš, Slovakia). Gertrude's youngest brother, Berthold, had been Archbishop of Kalocsa since 1206; he was made Ban of Croatia and Dalmatia in 1209. Andrew's generosity towards his wife's German relatives and courtiers discontented the local lords. According to historian Gyula Kristó, the anonymous author of The Deeds of the Hungarians referred to the Germans from the Holy Roman Empire when he sarcastically mentioned that "now the Romans graze on the goods of Hungary." In 1209, Zadar, which had been lost to the Venetians, was liberated by one of Andrew's Dalmatian vassals, Domald of Sidraga, but the Venetians recaptured the town a year later. Roman Igorevich reconciled with his brother, Vladimir Igorevich, in early 1209 or 1210. Their united forces vanquished Benedict's army, expelling the Hungarians from Halych. Vladimir Igorevich sent one of his sons, Vsevolod Vladimirovich, "bearing gifts to the king in Hungary" to appease Andrew, according to the Galician–Volhynian Chronicle. A group of discontented Hungarian lords offered the crown to Andrew's cousins, the sons of Andrew's uncle, Géza; they lived in "Greek land" (the Byzantine Empire). However, the cousins' envoys were captured in Split in 1210. In the early 1210s, Andrew sent "an army of Saxons, Vlachs, Székelys and Pechenegs" commanded by Joachim, Count of Hermannstadt, (now Sibiu, Romania) to assist Boril of Bulgaria's fight against three rebellious Cuman chieftains. Around the same time, Hungarian troops occupied Belgrade and Barancs (now Braničevo, Serbia), which had been lost to Bulgaria under Emeric. Andrew's army defeated the Cumans at Vidin. Andrew granted the Barcaság (now Țara Bârsei, Romania) to the Teutonic Knights. The Knights were to defend the easternmost regions of the Kingdom of Hungary against the Cumans and encourage their conversion to Catholicism. A group of boyars, who were alarmed by the despotic acts of Vladimir Igorevich, asked Andrew to restore Daniel Romanovich as ruler of Halych in 1210 or 1211. Andrew and his alliesLeszek I of Poland and at least five Rus' princessent their armies to Halych and restored Daniel Romanovich. Local boyars expelled Daniel Romanovich's mother in 1212. She persuaded Andrew to personally lead his army to Halych. He captured Volodislav Kormilchich, the most influential boyar, and took him to Hungary. After Andrew withdrew from Halych, the boyars again offered the throne to Mstislav Mstislavich, who expelled Daniel Romanovich and his mother from the principality. Andrew departed for a new campaign against Halych in summer 1213. During his absence, Hungarian lords who were aggrieved at Queen Gertrude's favoritism towards her German entourage captured and murdered her and many of her courtiers in the Pilis Hills on 28 September. When he heard of her murder, Andrew returned to Hungary and ordered the execution of the murderer, Peter, son of Töre. However, Peter's accomplices, including Palatine Bánk Bár Kalán, did not receive severe punishments. A group of Hungarian lords, whom Andrew called "perverts" in one of his letters, was plotting to dethrone Andrew and crown his eldest son, the eight year old Béla, but they failed to dethrone him and could only force Andrew to consent to Béla's coronation in 1214. Andrew and Leszek of Poland signed a treaty of alliance, which obliged Andrew's second son, Coloman, to marry Leszek of Poland's daughter, Salomea. Andrew and Leszek jointly invaded Halych in 1214, and Coloman was made prince. He agreed to cede Przemyśl to Leszek of Poland. The following year, Andrew returned to Halych and captured Przemyśl. Leszek of Poland soon reconciled with Mstislav Mstislavich; they jointly invaded Halych and forced Coloman to flee to Hungary. A new officer of state, the treasurer, was responsible for the administration of the royal chamber from around 1214 onwards. However, royal revenues had significantly diminished. Upon the advice of the treasurer, Denis, son of Ampud, Andrew imposed new taxes and farmed out royal income from minting, salt trade and custom duties. The yearly exchange of coins also produced more revenue for the royal chamber. However, these measures provoked discontent in Hungary. Andrew signed a new treaty of alliance with Leszek of Poland in the summer of 1216. Leszek and Andrew's son, Coloman, invaded Halych and expelled Mstislav Mstislavich and Daniel Romanovich, after which Coloman was restored. That same year, Andrew met Stephen Nemanjić, Grand Prince of Serbia, in Ravno (now Ćuprija, Serbia). He persuaded Stephen Nemanjić to negotiate with Henry, Latin Emperor of Constantinople, who was the uncle of Andrew's second wife, Yolanda de Courtenay. Stephen Nemanjić was crowned king of Serbia in 1217. Andrew planned to invade Serbia, but Stephen Nemanjić's brother, Sava, dissuaded him, according to both versions of the Life of Sava.
Андрейдің крест жорығы (12171218)
1216 жылдың шілдесінде жаңа сайланған папа Онорий III Андрейді әкесінің крест жорығын бастау туралы берген антын орындауға қайта шақырды. Андрей крест жорығын кем дегенде үш рет (1201, 1209 және 1213 жылдары) кейінге жылдырған болатын, бірақ соңында келісті. Стивен Рунсиман, Тибор Алмаси және басқа да заманауи тарихшылар Андрейдің бұл шешімі Константинопольдің латын императоры болып сайлану мүмкіндігін арттыру ниетінен туындағанын айтады, себебі оның әйелінің ағасы, император Генрих маусым айында қайтыс болған еді. 1217 жылы папа Онорий жазған хатқа сәйкес, Латын империясының елшілері Андрейді не оны, не оның қайын атасы Петр Куртенеді император етіп сайлауды жоспарлап отырғанын хабарлаған. Дегенмен, 1216 жылдың жазында Латын империясының барондары Петр Куртенеді сайлады. Андрей жорығын қаржыландыру үшін патшалық иеліктерін сатты және ипотекаға берді, бұл жорық Бесінші крест жорығының бір бөлігіне айналды. Әскеріне кемелерді қамтамасыз ету үшін ол Задардағы иелігінен бас тартып, Венеция Республикасына өткізді. Венгрияны Эстергом архиепископы Иоаннға, ал Хорватия мен Далмацияны Вранадағы тамплиерлердің приоры Понтий де Крусеге сеніп тапсырды. 1217 жылдың шілдесінде Андрей Австрия герцогы Леопольд VI және Мерания герцогы Отто I-дің сүйемелдеуімен Загребтен аттанды. Оның әскері өте көп болды – кем дегенде 10 000 атты әскер және есепке келмейтін жұртшылық, сондықтан көп бөлігі екі айдан кейін Андрей мен оның серіктері Сплитке келгенде қалып қойды. Кемелер оларды Акраға жеткізді, онда олар қазан айында жағаға қонды. Крест жорығының басшылары Иерусалим королі Иоанн Бриенн, Австрияның Леопольді, Госпитальерлердің, Тамплиерлердің және Тевтон ордендерінің Ұлы магистрлері болды. Олар Аккрада әскери кеңес өткізді, оны Андрей басқарды. Қараша айының басында крестшілер Иордан өзеніне жорық жасады, Египет сұлтаны Аль-Адильді соғыссыз кері шегінуге мәжбүр етті, содан кейін Бейсанды тонады. Крестшілер Акраға оралғаннан кейін Андрей ешқандай әскери қимылдарға қатыспады. Оның орнына ол жәдігерлерді жинады, соның ішінде Қанадағы тойда қолданылған деген су құмырасы, Әулие Степан мен Маргаританың бас сүйектері, апостолдар Томас пен Варфоломейдің оң қолдары және Харон таяғының бір бөлігі. Егер Архидиакон Томас Аккрадағы "жаман және қайсаң адамдар" туралы, олардың "оны улап өлтіруге әрекеттенгені" туралы баяндамасы сенімді болса, онда Андрейдің белсенсіздігінің себебі ауру болған. Андрей 1218 жылдың басында үйіне қайтуға шешім қабылдады, тіпті Иерусалимнің латын патриархы Рауль Меренкурт оны анафемаға салумен қорқытқанына қарамастан. Андрей алдымен Триполиге сапар шегіп, 10 қаңтарда Антиохиялық Богемонд IV пен Лузиньяндық Мелисенданың некелеріне қатысты. Триполиден ол Киликияға сапар шегіп, Арменияның Лео I-мен бірге Андрейдің кіші ұлы Андрей мен Леоның қызы Изабелланың никесін жасады. Андрей Сельджуктардың Рум сұлтанаты арқылы өтіп, содан кейін Никеяға (қазіргі Түркияның Изник қаласы) жетті. Оның туыстары (оның ағасы Гезаның ұлдары) Никеяда болғанда оған шабуыл жасады. Ол өзінің үлкен ұлы Беланың император Теодор I Ласкаристің қызы Мария Ласкаринамен үйленуін ұйымдастырды. Болгарияға келген Андрей "қызының некеге тұруына толық кепілдік бергенше" қамауда ұсталды.
In July 1216, the newly elected Pope Honorius III once again called upon Andrew to fulfill his father's vow to lead a crusade. Andrew, who had postponed the crusade at least three times (in 1201, 1209 and 1213), finally agreed. Steven Runciman, Tibor Almási and other modern historians say that Andrew hoped that his decision would increase his likelihood of being elected as Latin Emperor of Constantinople, because his wife's uncle, Emperor Henry, had died in June. According to a letter written by Pope Honorius in 1217, envoys from the Latin Empire had actually informed Andrew that they planned to elect either him or his father in law, Peter of Courtenay, as emperor. Nonetheless, the barons of the Latin Empire elected Peter of Courtenay in the summer of 1216. Andrew sold and mortgaged royal estates to finance his campaign, which became part of the Fifth Crusade. He renounced his claim to Zadar in favor of the Republic of Venice so that he could secure shipping for his army. He entrusted Hungary to Archbishop John of Esztergom, and entrusted Croatia and Dalmatia to Pontius de Cruce, the Templar prior of Vrana. In July 1217, Andrew departed from Zagreb, accompanied by Dukes Leopold VI of Austria and Otto I of Merania. His army was so largeat least 10,000 mounted soldiers and uncountable infantrymenthat most of it stayed behind when Andrew and his men embarked in Split two months later. The ships transported them to Acre, where they landed in October. The leaders of the crusade included John of Brienne, King of Jerusalem, Leopold of Austria, the Grand Masters of the Hospitallers, the Templars and the Teutonic Knights. They held a war council in Acre, with Andrew leading the meeting. In early November, the Crusaders launched a campaign for the Jordan River, forcing Al Adil I, Sultan of Egypt, to withdraw without fighting; the crusaders then pillaged Beisan. After the crusaders returned to Acre, Andrew did not participate in any other military actions. Instead, he collected relics, including a water jug allegedly used at the marriage at Cana, the heads of Saint Stephen and Margaret the Virgin, the right hands of the Apostles Thomas and Bartholomew and a part of Aaron's rod. If Thomas the Archdeacon's report of certain "evil and audacious men" in Acre who "treacherously passed him a poisoned drink" is reliable, Andrew's inactivity was because of illness. Andrew decided to return home at the very beginning of 1218, even though Raoul of Merencourt, Latin Patriarch of Jerusalem, threatened him with excommunication. Andrew first visited Tripoli and participated in the marriage of Bohemond IV of Antioch and Melisende of Lusignan on 10 January. From Tripoli, he travelled to Cilicia, where he and Leo I of Armenia betrothed Andrew's youngest son, Andrew, and Leo's daughter, Isabella. Andrew proceeded through the Seldjuk Sultanate of Rum before arriving in Nicaea (now İznik, Turkey). His cousins (the sons of his uncle, Géza) attacked him when he was in Nicaea. He arranged the marriage of his oldest son, Béla, to Maria Laskarina, a daughter of Emperor Theodore I Laskaris. When he arrived in Bulgaria, Andrew was detained until he "gave full surety that his daughter would be united in marriage"
Алтын бұқа (12181222)
Венгрияға оралған соң, Андрей папа Онориусқа өзінің патшалығы "қасіретті және қираған күйде, барлық кірісінен айырылған" деп шағымданды. Барондар тобы тіпті архиепископ Иоаннды Венгриядан қуды. Андрей жорығының салдарынан зор қарызға батып, өте жоғары салықтар салуға және монетаны құнсыздандыруға мәжбүр болды. 1218 немесе 1219 жылы Мстислав Мстиславич Галицке басып кірді және Андрейдің ұлы Коломанды тұтқынға алды. Андрей Мстиславичпен келісім жасады. Коломан босатылды, ал Андрейдің кіші ұлы және оның есімдесі Мстиславичтің қызына үйленді. 1220 жылы бір топ иелер Андрейді өзінің үлкен ұлы Беланы Хорватия, Далмация және Славонияның герцогы етіп тағайындауға көндірді. Андрей патшалық кірістерін басқару үшін яһудилер мен мұсылмандарды жұмысқа алды, бұл 1220-жылдардың басында Андрей мен Рим Папасы арасында келіспеушіліктерге әкелді. Папа Онориус Андрей мен королева Иоланданы мұсылмандарға христиандарды жұмысқа алуға тыйым салуға шақырды. Андрей дін қызметкерлерінің артықшылықтарын, оның ішінде салықтан босатылуын және тек шіркеу сотында сотталу құқығын растады, сонымен қатар 1222 жылдың басында удворниктерді, қамалдағы шаруаларды және басқа да крепостнойларды дінге қабылдауды тыйым салды. Алайда, Андрей мен Рим Папасы арасында жаңа жанжал туды, ол Беланы әйелі Мария Ласкаринадан ажырасуға көндіргеннен кейін. Папа Онориус хатында айтқандай, шамамен 1222 жылдың сәуір айында Андрейге "көптеген адамдар" келіп, "ауыр және әділетсіз талаптарды" қойды. Шын мәнінде, монархтың билігіне тікелей бағынып, патша әскерінде соғысуға міндетті патшаның қызметшілері жиналды, бұл Андрейді Юлий Кан мен оның басқа да шенеуніктерін қызметтен босатуға мәжбүр етті. Сондай-ақ, Андрей 1222 жылы "Алтын бұқа" атты патшалық жарғыны шығаруға мәжбүр болды. Жарғыда патшаның қызметшілерінің бостандықтары, салықтан босатылуы және испандардың билігі туралы айтылды. Алтын бұқаның соңғы тармағы "епископтарға, сондай-ақ патшалықтың басқа барондары мен ақсүйектеріне жеке және бірлесіп" монарх жарғының талаптарын орындамаса, оған қарсы тұруға рұхсат берді. Алтын бұқа патшаның қызметшілерін патшаның басқа поддандыларынан аңғартты, бұл венгр дворяндарының күшеюіне әкелді. Алтын бұқаны көбінесе Англияның Магна Картесімен салыстырады – бірнеше жыл бұрын, 1215 жылы бекітілген ұқсас жарғы. Олардың арасындағы маңызды айырмашылық – Англияда бұл келісім барлық патшалық поддандыларының мәртебесін нығайтты, ал Венгрияда аристократия таққа да, төменгі топтарға да үстемдік етті.
When he returned to Hungary, Andrew complained to Pope Honorius that his kingdom was "in a miserable and destroyed state, deprived of all of its revenues." A group of barons had even expelled Archbishop John from Hungary. Andrew was in massive debt because of his crusade, which forced him to impose extraordinarily high taxes and debase coinage. In 1218 or 1219, Mstislav Mstislavich invaded Halych and captured Andrew's son, Coloman. Andrew compromised with Mstislavich. Coloman was released, and Andrew's youngest son and namesake was betrothed to Mstislavich's daughter. In 1220, a group of lords persuaded Andrew to make his eldest son, Béla, the duke of Croatia, Dalmatia and Slavonia. Andrew employed Jews and Muslims to administer royal revenues, which caused a discord between Andrew and the Holy See starting in the early 1220s. Pope Honorius urged Andrew and Queen Yolanda to prohibit Muslims from employing Christians. Andrew confirmed the privileges of clergymen, including their exemption from taxes and their right to be exclusively judged by church courts, but also prohibited the consecration of udvornici, castle folk and other serfs in early 1222. However, a new conflict emerged between Andrew and the Holy See after he persuaded Béla to separate from his wife, Maria Laskarina. An "immense crowd" approached Andrew around April 1222, demanding "grave and unjust things", according to a letter of Pope Honorius. Actually, the royal servantswho were landowners directly subject to the monarch's power and obliged to fight in the royal armyassembled, forcing Andrew to dismiss Julius Kán and his other officials. Andrew was also forced to issue a royal charter, the Golden Bull of 1222. The charter summarized the liberties of the royal servants, including their exemption from taxes and the jurisdiction of the ispáns. The last clause of the Golden Bull authorized "the bishops as well as the other barons and nobles of the realm, singularly and in common" to resist the monarch if he did not honor the provisions of the charter. The Golden Bull clearly distinguished the royal servants from the king's other subjects, which led to the rise of the Hungarian nobility. The Golden Bull is commonly compared with England's Magna Carta – a similar charter which was sealed a few years earlier in 1215. A significant difference between them is that, in England, the settlement strengthened the position of all the royal subjects but, in Hungary, the aristocracy came to dominate both the crown and the lower orders.
Ұл мен шіркеу арасындағы қақтығыстар (12221234)
Андрей 1222 жылдың екінші жартысында палатин Теодор Цсанадты босатып, Юлий Канды қайта қалпына келтірді. Келесі жылы папа Онорий Андрейді жаңа крест жорығын бастауға шақырды. Егер Continuatio Claustroneuburgensis есебіне сенуге болатын болса, Андрей жаңа крест жорығын бастамақшы екенін көрсету үшін айқышқа отырды, бірақ басқа деректерде бұл оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Андрей үлкен ұлы Белаға жаңа үйленуді жоспарлаған, бірақ папа Онорий 1223 жылдың күзінде Бела мен оның әйелі арасында татуласуға көмектесті. Бұл Андрейді ашуландырды, содан Бела Австрияға қашып кетті. 1224 жылы епископтар Андрейді кешіруге көндіргеннен кейін ол оралды. 1224 жылы Андрей «Андреан дипломы» арқылы Трансильванияның оңтүстігіндегі (қазіргі Сибиу, Румыния) Херманштадт аймағында тұратын «саксондардың» құқықтарын растады. Келесі жылы ол өзінің билігін жоюға тырысқан Тевтон орденіне қарсы науқан ұйымдастырды. Орденнің әскері Баркасаг пен көршілес аймақтарды тастап кетуге мәжбүр болды. 6 маусымда Андрейдің елшілері мен Австрияның Леопольд VI-ы қарулы қақтығыстарды аяқтаған келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес Леопольд VI Венгрияға келтірген зиян үшін өтемақы төледі. Андрей үлкен ұлы Беланы Трансильвания герцогы етіп тағайындады. Беланың бұрынғы герцогтығы 1226 жылы Андрейдің екінші ұлы Коломанға берілді. Герцог Бела Карпат тауларының шығысындағы кумандықтарға билігін кеңейте бастады. Андрей 1226 жылы Мстислав Мстиславичке қарсы жорыққа шықты, себебі ол Андрейдің кіші ұлына Галичті беруден бас тартқан. Андрей Пжемышль, Теребовль және Галичтегі басқа да қамалдарды қоршап алып, басып алды. Бірақ оның әскері Кременец пен Звенигородта жеңіліп, кері шегінуге мәжбүр болды. Жеңіске қарамастан, Мстиславич 1227 жылдың басында Галичті Андрейдің ұлына берді. 1228 жылы Андрей ұлы Белаға бұрынғы жерлерді қайта қарауға рұқсат берді. Папа Онорий да Беланың әрекеттерін қолдады. Бела патшайым Гертруданы өлтіруге қатысқан Симон Качикс пен Банк Бар Калан есімді екі ақсүйектің жерін тәркіледі. 1229 жылы Беланың ұсынысымен Андрей Белаға бағынған кумандық басшылардың құқықтарын бекітті. Эстергом архиепискобы Роберт Андрейге қатысты шағымын Рим папасына жолдады, себебі Андрей еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа алуын тоқтатпады. Папа Григорий IX архиепископқа Андрейді христиан емес шенеуніктерді жұмыстан босатуға көндіру үшін діни жаза қолдануға рұқсат берді. Қысымға ұшыраған Андрей 1231 жылы жаңа Алтын бұқаны шығарды, онда мұсылмандарға жұмыс істеуге тыйым салынғанын және архиепископқа патша бұйрықтарды орындамаса, оны қауымнан шығаруға құқық берілгенін растады. Жылдың екінші жартысында Андрей Галичке басып кірді және кіші ұлы Андрейді таққа отырғызды. Архиепископ Роберт 1232 жылдың 25 ақпанында палатин Денисті қауымнан шығарды және Венгрияға тыйым салды, себебі 1231 жылғы Алтын бұқаға қарамастан еврейлер мен мұсылмандар жұмыс істеуін жалғастырды. Архиепископ мұсылмандардың Андрейді шіркеу мүліктерін тартып алуға көндіргенін айыптап, Андрей мүлікті архиепископқа қайтарды, ол көп ұзамай тыйымды тоқтатты. Андрейдің талабы бойынша папа Григорий кардинал Джакомо ди Пекорариді Венгрияға өкілі ретінде жіберді және папаның арнайы рұқсатысыз ешкімді қауымнан шығармауға уәде берді. Андрей кіші ұлын Даниил Романивичке қарсы күресте қолдау үшін Галичке аттанса да, папаның өкілімен келіссөздерді жалғастырды. 1233 жылдың 20 тамызында Берег орманында ол патшалық кірістерін басқару үшін еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа алмауға және шіркеудің тартып алынған кірістері үшін 10 000 марка төлеуге ант берді. Андрей қыркүйек айында Эстергомда қайтадан ант берді. 1233 жылдың соңында Андрей мен Австрия герцогы Фридрих II бейбіт келісімге қол қойды. Жесір қалған Андрей 1234 жылдың 14 мамырында 23 жасар Беатрис Д'Эстеге үйленді, бірақ ұлдары оның үшінші некесіне қарсы болды. Босния епископы Иоанн 1234 жылдың бірінші жартысында Венгрияға жаңа тыйым салды, себебі Андрей Берег ант бергеніне қарамастан, христиан емес шенеуніктерді жұмыстан шығармады. Андрей мен Эстергом архиепискобы Роберт епископтың әрекетіне қарсы Рим папасына шағымданып арыз түсірді.
Andrew discharged Palatine Theodore Csanád and restored Julius Kán in the second half of 1222. The following year, Pope Honorius urged Andrew to launch a new crusade. If the report of the Continuatio Claustroneuburgensis is reliable, Andrew took the cross to show that he intended to launch a new crusade, but no other sources mention this event. Andrew planned to arrange a new marriage for his eldest son, Béla, but Pope Honorius mediated a reconciliation between Béla and his wife in the autumn of 1223. This angered Andrew, and Béla fled to Austria. He returned in 1224 after the bishops persuaded Andrew to forgive him. In his Diploma Andreanum of 1224, Andrew confirmed the privileges of the "Saxons" who inhabited the region of Hermannstadt in southern Transylvania (now Sibiu, Romania). The following year, he launched a campaign against the Teutonic Knights, who had attempted to eliminate his suzerainty. The Knights were forced to leave Barcaság and the neighboring lands. Andrew's envoys and Leopold VI of Austria signed a treaty on 6 June, which ended the armed conflicts along the Hungarian Austrian border. As part of the treaty, Leopold VI paid an indemnification for the damages that his troops had caused in Hungary. Andrew made his oldest son, Béla, Duke of Transylvania. Béla's former duchy was given to Andrew's second son, Coloman, in 1226. Duke Béla started expanding his suzerainty over the Cumans, who inhabited the lands east of the Carpathian Mountains. Andrew launched a campaign against Mstislav Mstislavich in 1226 because the latter refused to grant Halych to Andrew's youngest son despite a previous compromise. Andrew besieged and captured Przemyśl, Terebovl, and other fortresses in Halych. However, his troops were routed at Kremenets and Zvenigorod, forcing him to withdraw. Despite his victories, Mstislavich ceded Halych to Andrew's son in early 1227. In 1228, Andrew authorized his son, Béla, to revise his previous land grants. Pope Honorius also supported Béla's efforts. Béla confiscated the domains of two noblemen, Simon Kacsics and Bánk Bár Kalán, who had taken part in the conspiracy to murder Queen Gertrude. In 1229, upon Béla's proposal, Andrew confirmed the privileges of the Cuman chieftains who had subjected themselves to Béla. Robert, Archbishop of Esztergom, made a complaint about Andrew to the Holy See, because Andrew continued to employ Jews and Muslims. Pope Gregory IX authorized the archbishop to perform acts of religious censure to persuade Andrew to dismiss his non Christian officials. Under duress, Andrew issued a new Golden Bull in 1231, which confirmed that Muslims were banned from employment, and empowered the Archbishop of Esztergom to excommunicate the king if he failed to honor the provisions of the new Golden Bull. In the second half of the year, Andrew invaded Halych and restored his youngest son, Andrew, to the throne. Archbishop Robert excommunicated Palatine Denis and put Hungary under an interdict on 25 February 1232, because the employment of Jews and Muslims continued despite the Golden Bull of 1231. Since the archbishop accused the Muslims of persuading Andrew to seize church property, Andrew restored properties to the archbishop, who soon suspended the interdict. Upon Andrew's demand, Pope Gregory sent Cardinal Giacomo di Pecorari as his legate to Hungary and promised that nobody would be excommunicated without the pope's special authorization. Although Andrew departed for Halych to support his youngest son in a fight against Daniel Romanivich, he continued his negotiations with the papal legate. On 20 August 1233, in the forests of Bereg, he vowed that he would not employ Jews and Muslims to administrate royal revenues, and would pay 10,000 marks as compensation for usurped Church revenues. Andrew repeated his oath in Esztergom in September. Andrew and Frederick II, Duke of Austria, signed a peace treaty in late 1233. Andrew, who had been widowed, married the 23 year old Beatrice D'Este on 14 May 1234, even though his sons were sharply opposed to his third marriage. John, Bishop of Bosnia, put Hungary under a new interdict in the first half of 1234, because Andrew had not dismissed his non Christian officials despite his oath of Bereg. Andrew and Archbishop Robert of Esztergom protested against the bishop's act at the Holy See.
Соңғы жылдары (12341235)
Данило Романович Галичті қоршауға алды, және Андрейдің кіші ұлы 1234 жылдың күзінде қоршау кезінде қайтыс болды. Бірақ Андрей 1235 жылдың жазында Австрияға шабуыл жасап, герцог Фредерикке оның әскері Венгрияға шабуыл жасағанда келтірген зиян үшін өтемақы төлеуге мәжбүр етті. Андрейдің талабымен, Папа Григорий 31 тамызда Андрей мен оның ұлдарын тек қана Рим Папасының рұқсатымен ғана қауымнан шығаруға болатынын жариялады. 21 қыркүйекте Андрей қайтыс болды және Эгрес аббаттығында жерленді.
Danilo Romanovich laid siege to Halych, and Andrew's youngest son died during the siege in the autumn of 1234. However, Andrew stormed Austria in the summer of 1235, forcing Duke Frederick to pay an indemnification for damages that his troops had caused while raiding Hungary. Upon Andrew's demand, Pope Gregory declared on 31 August that Andrew and his sons could only be excommunicated by the authorization of the Holy See. Andrew died on 21 September, and was buried in Egres Abbey.
Отбасы
Андрейдің алғашқы әйелі, Мераниялық Гертруда, тарихшы Гюла Кристоға сәйкес, шамамен 1185 жылы дүниеге келген. Олардың тұңғыш баласы, Мэри, 1203 немесе 1204 жылы туған. Ол Болгарияның Иван Асен II-нің әйелі болды. Андрейдің үлкен ұлы, Бела, 1206 жылы дүниеге келді. Кейіннен ол әкесінің орнын басып, король атанды. Беланың кіші қарындасы, Елизавета, 1207 жылы туған. Ол Тюрингияның Ландграфы Людовик IV-ке үйленді. 1231 жылы қайтыс болды және Андрейдің өмірлік кезеңінде қасиетті деп жарияланды. Андрейдің екінші ұлы, Коломан, 1208 жылы дүниеге келді. Оның үшінші ұлы, Андрей, шамамен 1210 жылы туған. Коломан мен Андрей екеуі де қысқа мерзімге Халыч княздығын басқарды. Бірінші әйелі өлтірілгеннен кейін екі жыл өткен соң, Андрей 1198 жылы туған Йоланда де Куртенэйге үйленді. Олардың жалғыз баласы, Йоланда, шамамен 1219 жылы туды және Арагон королі Яков I-ге үйленді. Андрейдің үшінші әйелі, Беатрис Д'Эсте, 1234 жылы үйленген кезде жиырма үш жаста болды. Ол Андрейдің қайтысынан кейін Степан есімді ұл тауып алды. Бірақ Андрейдің үлкен ұлдары, Бела мен Коломан, оны адалсыздықпен айыптап, ұлын заңды емес деп санады. Оның немересі, Андрей, Арпад әулетінің соңғы монархы болды.
Andrew's first wife, Gertrude of Merania, was born around 1185, according to historian Gyula Kristó. Their first child, Mary, was born in 1203 or 1204. She became the wife of Ivan Asen II of Bulgaria. Andrew's eldest son, Béla, was born in 1206. He later succeeded his father as king. Béla's younger sister, Elisabeth, was born in 1207. She married Louis IV, Landgrave of Thuringia. She died in 1231 and was canonized during Andrew's life. Andrew's second son, Coloman, was born in 1208. His third son, Andrew, was born around 1210. Coloman and Andrew each ruled the Principality of Halych for a short period. Two years after his first wife was murdered, Andrew married Yolanda de Courtenay, who was born around 1198. Their only child, Yolanda, was born around 1219 and married James I of Aragon. Andrew's third wife, Beatrice D'Este, was about twenty three when they married in 1234. She gave birth to a son, Stephen, after Andrew's death. However, Andrew's two older sons, Béla and Coloman, accused her of adultery and considered her child to be a bastard. Her grandson, Andrew, became the last monarch of the House of Árpád.
Негізгі дереккөздер
Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартын Ради және Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Ради, Мартын; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010); Аноним және Мастер Роджер; CEU Press; Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын тіліндегі мәтіні, Дамир Карбич, Миряна Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини өңдеген, аударған және түсіндірген) (2006). CEU Press. Гипатий кодексі II: Галичина-Волынь жылнамасы (Джордж А. Перфекидің түсіндірме аудармасы) (1973). Вильгельм Финк баспасы. LCCN 72 79463.
Anonymus, Notary of King Béla: The Deeds of the Hungarians (Edited, Translated and Annotated by Martyn Rady and László Veszprémy) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); Anonymus and Master Roger; CEU Press; Archdeacon Thomas of Split: History of the Bishops of Salona and Split (Latin text by Olga Perić, edited, translated and annotated by Damir Karbić, Mirjana Matijević Sokol and James Ross Sweeney) (2006). CEU Press. The Hypatian Codex II: The Galician Volynian Chronicle (An annotated translation by George A. Perfecky) (1973). Wilhelm Fink Verlag. LCCN 72 79463.