Кіріспе

Андрей II (II. Андра́с, Анд́рий II; 1177 – 21 қыркүйек 1235), сондай-ақ Иерусалимнің Андрейі деп те аталады, 1205–1235 жылдары Венгрия мен Хорватияның патшасы болды. Ол 1188 жылдан 1189/1190 жылға дейін және 1208/1209–1210 жылдары Галиция княздығын басқарды. Ол Венгрияның Бела III-нің кіші ұлы болды, ол оған 1188 жылы жаңадан бағындырылған Галиция княздығын басқаруды тапсырды. Андрейдің билігі халыққа ұнамай, боярлар (немесе ақсүйектер) оны елден қуды. Бела III Андрейге қасиетті жерге крест жорығына бару міндетін жүктеген мүлік пен ақша қалдырды. Бірақ Андрей 1197 жылы ағасы, Венгрияның патшасы Эмерикке Хорватия мен Далмацияны өзіне иелік етуге мәжбүр етті. Келесі жылы Андрей Хумды басып алды. Андрей Эмерикке қарсы құйрық тістеуін тоқтатпағанына қарамастан, 1204 жылы өлім аузында жатқан патша Андрейді ұлы Ладислав III-нің қамқоршысы етіп тағайындады. Ладиславтың ерте қайтыс болуынан кейін Андрей 1205 жылы таққа отырды. Тарихшы Ласло Контлердің айтуынша, «Андрейдің билігі кезіндегі әлеуметтік-саяси дағдарыс кезінде Стефан I кезінде қалыптасқан қарым-қатынастар, келісімдер, институционалдық құрылымдар мен әлеуметтік санаттар Венгриядағы қоғамның жоғары эшелондарында ыдырауға бастады». Андрей жаңа үлестіру саясатын енгізді, «жаңа институттар» деп аталды, патшалық кірістерінің төмендеуіне қарамастан, ақша мен патшалық меншіктерін өзінің жақтастарына берді. Ол «Галиция және Лодомерия патшасы» атағын алған алғашқы венгр монархы болды. Ол екі орыс княздығын басып алу үшін кем дегенде он соғыс жүргізді, бірақ жергілікті боярлар мен көрші князьдер оны қайтарды. Ол 1217–1218 жылдары қасиетті жерге Бесінші крест жорығына қатысты, бірақ жорық сәтсіз аяқталды. «Патшаның қызметшілері» (servientes regis) көтерілген кезде Андрей олардың құқықтарын бекіткен 1222 жылғы «Алтын бұқаны» шығаруға мәжбүр болды. Бұл Венгрия Корольдігінде дворяндықтың күшеюіне әкелді. Оның 1224 жылғы Андрея дипломасы Трансильвания саксондарының бостандықтарын тізімдеді. Патшалық кірістерін басқару үшін еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа тарту оны Рим Папасымен және венгрлік дінбасыларымен қақтығысқа түсірді. Андрей 1233 жылы дін қызметкерлерінің құқықтарын сақтауға және өзінің христиан емес шенеуніктерін жұмыстан босатуға уәде берді, бірақ соңғы уәдесін орындамады. Андрейдің бірінші әйелі, Мераниялық Гертруда 1213 жылы өлтiрiлдi, өйткені оның неміс туыстары мен сарайлықтарына көрсеткен ашық жақсылығы жергілікті ақсүйектер арасында наразылық тудырды. Олардың қызы, Венгриялық Елизаветаның қадірленуі Андрейдің өмірінде Рим Папасымен бекітілді. Андрейдің өлімінен кейін оның ұлдары Бела мен Коломан үшінші әйелі, Эстелік Беатрисқа зына жасады деп айыптады және оның ұлы Стефанды Андрейдің заңды ұлы деп санамады.

Балалық шағы мен жастық шағы (11771197)

Андрей – король Бела III және Беланың Антиохиялық Агнес атты бірінші әйелінен туған екінші ұлы. Андрейдің туған жылы белгісіз, бірақ қазіргі заманғы тарихшылар оның шамамен 1177 жылы туғанын айтады, себебі 1175 немесе 1176 жылы туған Маргарет оның үлкен әпкесі болған, алайда бұл әлі нақты емес. Андрей туралы алғашқы мәлімет 1188 жылы әкесінің Галиц княздығына шабуыл жасаған кезде айтылады. Сол жылы Бела III өзінің қол астындағылар Владимир II Ярославичті қуғаннан кейін, оның өтініші бойынша Галицке шабуыл жасады. Бела жаңа князь Роман Мстиславичті қашуға мәжбүр етті. Галицті басып алғаннан кейін, ол оны Андрейге сыйлады. Бела Владимир Ярославичті де тұтқынға алып, Венгрияда қамауға алды. Бела Галицтен қайтқаннан кейін Роман Мстиславич, Белгород Киевский князі Рурик Ростиславичтің көмегімен қайта оралды. Олар Андрейді және оның венгр жасағын қуғынға салуға тырысты, бірақ венгрлер Мстиславич пен Ростиславичтің біріккен әскерлерін жеңіске ұшыратты. Жергілікті боярлардың бір тобы тұтқынға алынған Владимир Ярославичтің алыс туысы Ростислав Ивановичке тақты ұсынды. Бела III Галицке күш жіберіп, Андрейдің әскеріне шабуылдарды тойтаруға көмектесті. Андрейдің номиналды билеуі Галицте танымал болмады, өйткені венгр сарбаздары жергілікті әйелдерді қорлап, православие шіркеулеріне құрмет көрсетпеді. Осының салдарынан жергілікті боярлар тұтқыннан қашып, Галицке оралған бұрынғы князь Владимир Ярославичпен одақтасты. Польша герцогы Казимир II де Владимир Ярославичті қолдады, олар 1189 немесе 1190 жылдың тамызында Андрейді және оның жасағын княздықтан қуғынға салды. Андрей жеңіліске ұшырағаннан кейін Венгрияға оралды. Әкесі оған жекеленген княздық бермеді, тек бірнеше бекініс, жер және ақша ғана сыйлады. Тарихшы Аттила Зсольдос айтуынша, осы жерлер Славонияда орналасқан. Өлім төсегінде Бела III қасиетті жерге крест жорығын бастауға уәде бергендіктен, Андрейге осы уәдені орындауды бұйырды. Андрейдің әкесі 1196 жылдың 23 сәуірінде қайтыс болды, ал Андрейдің үлкен ағасы Эмерик оның орнына отырды.

Хорватия мен Далмация герцогы (11971204)

Андрей әкесінен мұраға алған қаржыны венгр әмірлері арасынан қолдаушылар жинауға жұмсады. Ол ағасынан өзін Славония герцогы етіп тағайындауын сұраған болуы мүмкін, өйткені 12 ғасырдың екінші жартысында бұл таққа мұрагерлік титулы болып қалыптасты. Андрей Австрия герцогы Леопольд VI-мен одақтасып, Эмерикке қарсы қастандық жасады. Олардың біріккен әскерлері 1197 жылдың желтоқсан айында Славониядағы Мачкиде патша әскерін жеңіске ұшыратты. Көптеген тарихшылардың пікірінше, Эмерик қысымға ұшырап, Хорватия мен Далмацияны Андреуге беріп қойды. Алайда, тарихшы Дьёрдь Сабадос Эмерик Андреудің Хорватия мен Далмациядағы билігін мойындамағанын және Андреу ағасының рұқсатынсыз герцог титулын қолданғанын мәлімдейді. Іс жүзінде Андреу Хорватия мен Далмацияны тәуелсіз монарх ретінде басқарды. Ол монета соқты, жер берді және құқықтарды бекітті. Келісімге сәйкес, Вараждин және Бодрог округтері де оның үстемдігіне бағынды. Ол Франкопан, Бабонич және басқа да жергілікті әмірлермен ынтымақтастық танытты. Бірқатар көрнекті барон да оның мүдделерін қолдады, соның ішінде олардың туысы Андреу және Макарий Моношло. Оның билігі тұсында Қасиетті Құдстың регуляр канондары провинцияға қоныстанды. Мирослав Хумның қайтысын пайдаланып, Андреу Хумға шабуыл жасап, 1198 жылдың мамыр айына дейін кем дегенде Четина мен Неретва өзендері арасындағы жерді басып алды. Ол өзінің құжатында "Құдайдың құдіретімен Задар герцогы және бүкіл Далмация, Хорватия және Хум" деп көрсетті. Рим папасы Иннокентий III Андреуді қасиетті жерге крест жорығын бастауға шақырды, бірақ Андреу Паннонхалма аббаты Иоаннның, Вац епископы Болеславтың және басқа да көптеген дін қызметкерлері мен әмірлердің көмегімен Эмерикке қарсы жаңа қастандық жасады. Мысалы, қазіргі палатин Мог та Эмерикке опасыздық жасап, герцогқа адал болуға ант берді. Папа Андреуге әкесінің сертін орындамаса, қауымнан шығарумен қорқытты, бірақ Андреу мойынсұнбады. 1199 жылдың 10 наурызында патша Эмерик Андреудің жақтастары епископ Болеславқа жазған хаттарды қолға түсірген кезде қастандық ашылды. Сол жазда патша әскері Балатон көлінің жанындағы Рад аңғарында Андреудің әскерін жеңіске ұшыратты, ал Андреу Австрияға қашты. Андреудің жер аударылуы кезінде Эмерик өзінің жақтастарын Славония, Хорватия және Далмацияны басқаруға тағайындады. Папаның өкілі Андреу мен Эмерик арасында келісімге келтірді, нәтижесінде 1200 жылы Андреу Хорватия мен Далмацияға оралуға рұқсат алды. Андреу 1200 мен 1203 жылдар арасында Мераниялық Гертрудаға үйленді; оның әкесі, Мерания герцогы Бертольд, Андреудің герцогтығының шекарасында, қазіргі Словенияда Киелі Рим империясында кең аумақтарға ие болды. 1200 жыл шамасында Эмериктің ұлы Ладислав дүниеге келген кезде Андреудің ағасын таққа отыру үміті күйреп қалды. Папа Иннокентий баланың таққа мұрагер болуын растап, Андреудің болашақ ұлдары тек Андреудің герцогтығын мұраға алатынын жариялады. Андреу ағасына қарсы жаңа көтеріліс жоспарлады, бірақ 1203 жылдың қазанында король Эмерик оны Вараждиннің жанында қарсылықсыз тұтқынға алды. Алайда, тарихшы Аттила Зсольдос корольдің крест жорығы үшін жиналған әскермен ағасының провинциясына қарсы шыққанын айтады. Андреуді алдымен Горни Кнегинец бекінісінде, содан кейін Эстергомда қамауға алды. 1204 жылдың басында Гонт Пазмани руынан шыққан Александр оны босатып алды. Андреуді оның жақтастары босатты ма, әлде оның босатылуы Эмериктің келісімімен болды ма, белгісіз. Ауруға шалдыққан король Эмерик өзінің ұлы Ладиславты 26 тамызда патша етіп тағайындады. Папа Иннокентий архиепископ Угрин Цсакке сәуір айында таққа отырғызуды бұйырғандықтан, король Андреуді босату туралы шешім қабылдағаны мүмкін, сондықтан таққа отырғызу аса шұғыл болған жоқ. Андреу өлімі жақындаған ағасымен татуласып, оған "ұлы есейгенге дейін оның ұлын қорғау және бүкіл мемлекетті басқаруды" тапсырды, - деді шамамен бір уақытта өмір сүрген Томас Диакон.

Немере інісінің қамқоршысы (12041205)

1204 жылғы 30 қарашада король Емерик қайтыс болды. Андрей Ладиславтың регенті ретінде патшалықты басқарды, бірақ кейіннен өзінің патшалық жылдарын ағасының өлімінен бастап санады, бұл оның Ладислав III билік құрған кезде өзін заңды монарх деп санағанын көрсетеді. Папа Иннокентий Андрейге Ладиславқа адал болуды, сондай-ақ крест жорығын бастауға, Эмериктің жесірі және Ладиславтың анасы, Арагондық Констанцияның кірісін қамтамасыз етуге және патшалық мүлікті сақтап қалуға берген уәдесін орындауды бұйырды. Папаның хаттары Андрей мен Констанция арасындағы қарым-қатынастың Емерик қайтыс болғаннан кейін шиеленіскенін көрсетеді. Оның орнына Андрей Эмериктің Ладислав үшін Пилис аббаттығында сақтаған ақшаны тартып алды. Одан бөлек, ол Констанциядан жеке байлықтың маңызды бөлігін тәркіледі, оны ол бұрын Естергомдағы Стефаниттер монастырына сақтаған еді, сонымен қатар оның күйеулік үлесінен де бас тартты. Король Констанция ұлын және қасиетті тәжді алып, Венгриядан Австрияға қашып кетті. Адмонт жылнамасында айтылғандай, "кейбір епископтар мен ақсүйектер" оларды сүйемелдеп, Андрейдің Австрия шекарасына орнатқан блокаданы бұзып өтті. Андрей Австрияның Леопольд VI-ға қарсы соғысқа дайындалды, бірақ Ладислав 1205 жылғы 7 мамырда Венада күрт қайтыс болды. Андрей Гьор епискобы Петрді Австрияға жіберді, ол қасиетті тәжді сәтті қайтарып әкелді.

"Жаңа институттар" және Халычтағы науқандар (12051217)

Иоанн, Калокса архиепископы, Андрейді 1205 жылы 29 мамырда Секешфехерварда патша етіп тақты. Андрей өзінің бірінші жарғыларының бірінде «жаңа институттар» деп атаған патшалық сыйлықтар үшін жаңа саясатты енгізді. Ол патшалық иеліктің үлкен бөлігін, патшалық қамалдарды және оларға қосылған барлық иеліктерді өзінің жақтастарына мұрагерлік сыйлықтар ретінде бөліп берді, «патшалық сыйлықтың ең жақсы өлшемі оның өлшенбейтіндігі» деп жариялады. Оның «жаңа институттары» монархтар мен венгр лордтары арасындағы қарым-қатынасты өзгертті. Алдыңғы екі ғасырда лордтың мәртебесі монархқа қызметі үшін алған табысына байланысты болды; «жаңа институттар» енгізілгеннен кейін олардың мұрагерлік иеліктері жеткілікті табыс әкелді. Бұл саясат сондай-ақ испандардың, яғни монарх тағайындаған округ басшыларының билігі негізделген қаражатты азайтты. Андрей билік құрған кезде өзінің бұрынғы Халыч княздығының ішкі істеріне қатты қызығушылық танытты. 1205 немесе 1206 жылы ол Халышты қайтару үшін алғашқы жорығын бастады. Боярлардың өтініші бойынша ол Чернигов князі Всеволод Святославичке және оның одақтастарына қарсы Халычтың бала князі Даниил Романович пен Лодомерияның атынан араласты. Святославич пен оның одақтастары кері шегінуге мәжбүр болды. Андрей «Галиция мен Лодомерияның патшасы» атағын қабылдап, екі княздықта билік етуді талап етті. Андрей Венгрияға оралғаннан кейін В. Святославичтің алыстағы туысы Владимир Игоревич Халыч пен Лодомерияны басып алып, Даниил Романович пен оның анасын елден қуып шықты. Олар Польшаның патшасы Лешек I-ге қашып барып, Андрейге барып қалуға кеңес берді. Алайда, Владимир Игоревич Андрейге де, Лескеге де «көптеген сыйлықтар жіберіп», «оларды Романовичтің атынан оған шабуыл жасамауға» көндірді, деп хабарлайды Галисиялық-Волындық жылнамасы. Владимир Игоревичтің бүлікші ағасы Роман Игоревич көп ұзамай Андрейдің көмегін іздеп, Венгрияға келді. Роман Халычқа оралып, венгр қосалқы әскерлерінің көмегімен Владимир Игоревичті қуып шықты. Андрей екі далматин қалаларының бостандықтарын растады – Сплит пен Омиш, және 1207 жылы Сплит архиепископтарының артықшылықтарын тізімдейтін жаңа жарғы шығарды. Роман Игоревич пен оның боярлары арасындағы қақтығыстан пайдаланып, Андрей Корлаттың ұлы Бенедикттің қолбасшылығымен Халычқа әскер жіберді. Бенедикт Роман Игоревичті тұтқынға алып, 1208 немесе 1209 жылы княздықты басып алды. Жаңа ханзада тағайындамай, Андрей Бенедиктті Халычтың губернаторы етіп тағайындады. Бенедикт «боярларды азаптап, азғындыққа құмар болған», - делінген Галисиялық-Волындық жылнамасында. Боярлар Новгород князі Мстислав Мстиславичке Бенедиктті құлатып жіберсе, тақты ұсынуға келісті. Мстислав Мстиславич Халычқа шабуыл жасады, бірақ Бенедиктті жеңе алмады. Гертруда патшайымның екі ағасы, Бамберг епископы Экберт және Истрия маркграфы Генрих II, 1208 жылы немістердің королі Филиппті өлтіруге қатысқан деп айыпталғаннан кейін Венгрияға қашып кетті. Андрей Епископ Экбертке Сзепелигед аймағындағы (қазіргі Спиш, Словакия) үлкен жерлерді берді. Гертруданың кенже ағасы Бертольд 1206 жылдан бері Калокса архиепископы болды; 1209 жылы Хорватия мен Далмация банды болды. Андрейдің әйелінің неміс туыстары мен сарай қызметкерлеріне деген кеңпейілділігі жергілікті лордтарды қанағаттандырмады. Тарихшы Гюла Кристоның айтуынша, «Мажарлардың іс-әрекеттері» атты кітабының аты аталмаған авторы «қазіргі уақытта римдіктер Мажарстанның игіліктерін жеп жүр» деп әзілдеп айтқан кезде, Киелі Рим империясының германдықтарына сіңіп кеткен. 1209 жылы Венеция әскеріне тиген Задар қаласын Андрейдің далматин вассалдарынан бірі Сидрагалық Домальд азат етті, бірақ Венеция әскері бір жылдан кейін қаланы қайтадан басып алды. Роман Игоревич 1209 немесе 1210 жылдың басында ағасы Владимир Игоревичпен татуласты. Олардың біріккен күштері Бенедикт әскерін жеңіп, венгрлерді Халыштан қуып шықты. Владимир Игоревич Андрейді татуластыру үшін өз ұлдарының бірі Всеволод Владимировичті «Мажарстан патшасына сыйлықтар алып» жібергенін Галисиялық-Волындық жылнамасы жазды. Бір топ қанағаттанбаған венгр лордтары Андрейдің ағайындарына, оның ағасы Гезаның ұлдарына, «грек жерінде» (Византия империясында) тұратын патшалық тәжін ұсынды. Алайда 1210 жылы Сплитте ағайынның елшілері тұтқындалды. 1210-жылдардың басында Андрей «саксон, влах, секели және печенег әскерін» жіберді, оған Германштадт графы Иоахим (қазіргі Сибиу, Румыния) басшылық етіп, Борилдің Болгариядағы үш бүлікші куман батырына қарсы күресіне көмектесуге жіберді. Сонымен қатар, венгр әскерлері Эмерик тұсында Болгарияға жоғалған Белград пен Баранч (қазіргі Браничево, Сербия) қалаларын басып алды. Андрейдің әскері Видинде кумандарды жеңді. Андрей Баркашагты (қазіргі Țara Bârsei, Румыния) Тевтон орденіне берді. Орден кумандарға қарсы Венгрия Корольдігінің шығыс шекарасын қорғауға және оларды католицизмге көндіруге тиіс болды. 1210 немесе 1211 жылы Владимир Игоревичтің зұлымдықтарынан алаңдаған боярлар тобы Андрейден Даниил Романовичті Халыч князі етіп қайта орнатуды сұрады. Андрей және оның одақтастары – Лешек I Польша патшасы және кемінде бес Русь князьдары – Халычқа әскер жіберіп, Даниил Романовичті қайта орнатты. Жергілікті боярлар 1212 жылы Даниил Романовичтің анасын қуғынға түсірді. Ол Андрейді жеке өзі Халычқа әскер басқаруға көндірді. Ол ең ықпалды бояр Воложислав Кормильчичті тұтқынға алып, Венгрияға әкелді. Андрей Халыштан қайтып келгеннен кейін боярлар қайтадан Мстислав Мстиславичке тақ ұсынды, ол Даниил Романович пен оның анасын княздықтан қуғынға түсірді. Андрей 1213 жылдың жазында Халычқа қарсы жаңа жорыққа аттанды. Оның болмаған кезде патшайым Гертруданың неміс серкелеріне деген ықыласына наразы болған венгр лордтары оны және оның көптеген сарайлықтарын Пилис төбелерінде 28 қыркүйекте тұтқынға алып, өлтірді. Оның өлімі туралы естіген Андрей Венгрияға оралды және кісі өлтіруші Петрді, Төренің ұлын өлім жазасына кесті. Алайда Петрдің серіктері, оның ішінде Палатин Банк Бар Калан қатаң жаза алмады. Андрейдің хатының бірінде «бұзылғандар» деп атаған венгр лордтарының тобы Андрейді тақтан түсіріп, оның үлкен ұлы сегіз жасар Беланы патша етіп жариялауды жоспарлады, бірақ олар оны тақтан түсіре алмады және Беланың тәж киюіне келісім беруге ғана мәжбүр етті. 1214 жылы Андрей және Лешек Польша патшасы одақтас шартына қол қойды, онда Андрейдің екінші ұлы Коломан Лешек Польша патшасының қызы Саломеяға үйленуге міндеттелді. Андрей мен Лешек бірлесіп 1214 жылы Халычқа шабуыл жасады, Коломан князь етіп тағайындалды. Ол Лешек Польша патшасына Пшемысльді беруге келісті. Келесі жылы Андрей Халычқа оралды және Пшемысльді басып алды. Лешек Польша патшасы көп ұзамай Мстислав Мстиславичпен татуласты; олар бірлесіп Халычқа шабуыл жасады және Коломанды Венгрияға қашуға мәжбүр етті. 1214 жылдан бастап патшалық казнаны басқаруға жаңа мемлекеттік лауазым – казнашы жауапты болды. Алайда патшалық кірістері айтарлықтай азайды. Казнашы Денис, Ампудтың ұлының кеңесімен Андрей жаңа салықтар салып, монета айналымынан, тұз саудасынан және кедендік баждардан түсетін кірістерді жеке компанияларға беруге бел буды. Монеталардың жылдық айырбасы да патшалық казнаға көбірек кіріс әкелді. Алайда бұл шаралар Венгрияда наразылық тудырды. Андрей 1216 жылдың жазында Лешек Польша патшасымен жаңа одақтас шартына қол қойды. Лешек пен Андрейдің ұлы Коломан Халычқа шабуыл жасады және Мстислав Мстиславич пен Даниил Романовичті қуғынға түсірді, содан кейін Коломан қайтадан орнатылды. Сонымен қатар, Андрей Сербияның үлкен князі Степан Неманямен Равнода (қазіргі Чуприя, Сербия) кездесті. Ол Степан Неманяны Андрейдің екінші әйелі Иоланда де Куртенаның қарындасы, Константинопольдің латын императоры Генрихпен келісімге келуге көндірді. Степан Неманя 1217 жылы Сербия королі болып таж киді. Андрей Сербияға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Саваның өмірінің екі нұсқасы бойынша, Степан Неманяның бауыры Сава оны бұдан бас тартуға көндірді.

Андрейдің крест жорығы (12171218)

1216 жылдың шілдесінде жаңа сайланған папа Онорий III Андрейді әкесінің крест жорығын бастау туралы берген антын орындауға қайта шақырды. Андрей крест жорығын кем дегенде үш рет (1201, 1209 және 1213 жылдары) кейінге жылдырған болатын, бірақ соңында келісті. Стивен Рунсиман, Тибор Алмаси және басқа да заманауи тарихшылар Андрейдің бұл шешімі Константинопольдің латын императоры болып сайлану мүмкіндігін арттыру ниетінен туындағанын айтады, себебі оның әйелінің ағасы, император Генрих маусым айында қайтыс болған еді. 1217 жылы папа Онорий жазған хатқа сәйкес, Латын империясының елшілері Андрейді не оны, не оның қайын атасы Петр Куртенеді император етіп сайлауды жоспарлап отырғанын хабарлаған. Дегенмен, 1216 жылдың жазында Латын империясының барондары Петр Куртенеді сайлады. Андрей жорығын қаржыландыру үшін патшалық иеліктерін сатты және ипотекаға берді, бұл жорық Бесінші крест жорығының бір бөлігіне айналды. Әскеріне кемелерді қамтамасыз ету үшін ол Задардағы иелігінен бас тартып, Венеция Республикасына өткізді. Венгрияны Эстергом архиепископы Иоаннға, ал Хорватия мен Далмацияны Вранадағы тамплиерлердің приоры Понтий де Крусеге сеніп тапсырды. 1217 жылдың шілдесінде Андрей Австрия герцогы Леопольд VI және Мерания герцогы Отто I-дің сүйемелдеуімен Загребтен аттанды. Оның әскері өте көп болды – кем дегенде 10 000 атты әскер және есепке келмейтін жұртшылық, сондықтан көп бөлігі екі айдан кейін Андрей мен оның серіктері Сплитке келгенде қалып қойды. Кемелер оларды Акраға жеткізді, онда олар қазан айында жағаға қонды. Крест жорығының басшылары Иерусалим королі Иоанн Бриенн, Австрияның Леопольді, Госпитальерлердің, Тамплиерлердің және Тевтон ордендерінің Ұлы магистрлері болды. Олар Аккрада әскери кеңес өткізді, оны Андрей басқарды. Қараша айының басында крестшілер Иордан өзеніне жорық жасады, Египет сұлтаны Аль-Адильді соғыссыз кері шегінуге мәжбүр етті, содан кейін Бейсанды тонады. Крестшілер Акраға оралғаннан кейін Андрей ешқандай әскери қимылдарға қатыспады. Оның орнына ол жәдігерлерді жинады, соның ішінде Қанадағы тойда қолданылған деген су құмырасы, Әулие Степан мен Маргаританың бас сүйектері, апостолдар Томас пен Варфоломейдің оң қолдары және Харон таяғының бір бөлігі. Егер Архидиакон Томас Аккрадағы "жаман және қайсаң адамдар" туралы, олардың "оны улап өлтіруге әрекеттенгені" туралы баяндамасы сенімді болса, онда Андрейдің белсенсіздігінің себебі ауру болған. Андрей 1218 жылдың басында үйіне қайтуға шешім қабылдады, тіпті Иерусалимнің латын патриархы Рауль Меренкурт оны анафемаға салумен қорқытқанына қарамастан. Андрей алдымен Триполиге сапар шегіп, 10 қаңтарда Антиохиялық Богемонд IV пен Лузиньяндық Мелисенданың некелеріне қатысты. Триполиден ол Киликияға сапар шегіп, Арменияның Лео I-мен бірге Андрейдің кіші ұлы Андрей мен Леоның қызы Изабелланың никесін жасады. Андрей Сельджуктардың Рум сұлтанаты арқылы өтіп, содан кейін Никеяға (қазіргі Түркияның Изник қаласы) жетті. Оның туыстары (оның ағасы Гезаның ұлдары) Никеяда болғанда оған шабуыл жасады. Ол өзінің үлкен ұлы Беланың император Теодор I Ласкаристің қызы Мария Ласкаринамен үйленуін ұйымдастырды. Болгарияға келген Андрей "қызының некеге тұруына толық кепілдік бергенше" қамауда ұсталды.

Алтын бұқа (12181222)

Венгрияға оралған соң, Андрей папа Онориусқа өзінің патшалығы "қасіретті және қираған күйде, барлық кірісінен айырылған" деп шағымданды. Барондар тобы тіпті архиепископ Иоаннды Венгриядан қуды. Андрей жорығының салдарынан зор қарызға батып, өте жоғары салықтар салуға және монетаны құнсыздандыруға мәжбүр болды. 1218 немесе 1219 жылы Мстислав Мстиславич Галицке басып кірді және Андрейдің ұлы Коломанды тұтқынға алды. Андрей Мстиславичпен келісім жасады. Коломан босатылды, ал Андрейдің кіші ұлы және оның есімдесі Мстиславичтің қызына үйленді. 1220 жылы бір топ иелер Андрейді өзінің үлкен ұлы Беланы Хорватия, Далмация және Славонияның герцогы етіп тағайындауға көндірді. Андрей патшалық кірістерін басқару үшін яһудилер мен мұсылмандарды жұмысқа алды, бұл 1220-жылдардың басында Андрей мен Рим Папасы арасында келіспеушіліктерге әкелді. Папа Онориус Андрей мен королева Иоланданы мұсылмандарға христиандарды жұмысқа алуға тыйым салуға шақырды. Андрей дін қызметкерлерінің артықшылықтарын, оның ішінде салықтан босатылуын және тек шіркеу сотында сотталу құқығын растады, сонымен қатар 1222 жылдың басында удворниктерді, қамалдағы шаруаларды және басқа да крепостнойларды дінге қабылдауды тыйым салды. Алайда, Андрей мен Рим Папасы арасында жаңа жанжал туды, ол Беланы әйелі Мария Ласкаринадан ажырасуға көндіргеннен кейін. Папа Онориус хатында айтқандай, шамамен 1222 жылдың сәуір айында Андрейге "көптеген адамдар" келіп, "ауыр және әділетсіз талаптарды" қойды. Шын мәнінде, монархтың билігіне тікелей бағынып, патша әскерінде соғысуға міндетті патшаның қызметшілері жиналды, бұл Андрейді Юлий Кан мен оның басқа да шенеуніктерін қызметтен босатуға мәжбүр етті. Сондай-ақ, Андрей 1222 жылы "Алтын бұқа" атты патшалық жарғыны шығаруға мәжбүр болды. Жарғыда патшаның қызметшілерінің бостандықтары, салықтан босатылуы және испандардың билігі туралы айтылды. Алтын бұқаның соңғы тармағы "епископтарға, сондай-ақ патшалықтың басқа барондары мен ақсүйектеріне жеке және бірлесіп" монарх жарғының талаптарын орындамаса, оған қарсы тұруға рұхсат берді. Алтын бұқа патшаның қызметшілерін патшаның басқа поддандыларынан аңғартты, бұл венгр дворяндарының күшеюіне әкелді. Алтын бұқаны көбінесе Англияның Магна Картесімен салыстырады – бірнеше жыл бұрын, 1215 жылы бекітілген ұқсас жарғы. Олардың арасындағы маңызды айырмашылық – Англияда бұл келісім барлық патшалық поддандыларының мәртебесін нығайтты, ал Венгрияда аристократия таққа да, төменгі топтарға да үстемдік етті.

Ұл мен шіркеу арасындағы қақтығыстар (12221234)

Андрей 1222 жылдың екінші жартысында палатин Теодор Цсанадты босатып, Юлий Канды қайта қалпына келтірді. Келесі жылы папа Онорий Андрейді жаңа крест жорығын бастауға шақырды. Егер Continuatio Claustroneuburgensis есебіне сенуге болатын болса, Андрей жаңа крест жорығын бастамақшы екенін көрсету үшін айқышқа отырды, бірақ басқа деректерде бұл оқиға туралы ештеңе айтылмаған. Андрей үлкен ұлы Белаға жаңа үйленуді жоспарлаған, бірақ папа Онорий 1223 жылдың күзінде Бела мен оның әйелі арасында татуласуға көмектесті. Бұл Андрейді ашуландырды, содан Бела Австрияға қашып кетті. 1224 жылы епископтар Андрейді кешіруге көндіргеннен кейін ол оралды. 1224 жылы Андрей «Андреан дипломы» арқылы Трансильванияның оңтүстігіндегі (қазіргі Сибиу, Румыния) Херманштадт аймағында тұратын «саксондардың» құқықтарын растады. Келесі жылы ол өзінің билігін жоюға тырысқан Тевтон орденіне қарсы науқан ұйымдастырды. Орденнің әскері Баркасаг пен көршілес аймақтарды тастап кетуге мәжбүр болды. 6 маусымда Андрейдің елшілері мен Австрияның Леопольд VI-ы қарулы қақтығыстарды аяқтаған келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес Леопольд VI Венгрияға келтірген зиян үшін өтемақы төледі. Андрей үлкен ұлы Беланы Трансильвания герцогы етіп тағайындады. Беланың бұрынғы герцогтығы 1226 жылы Андрейдің екінші ұлы Коломанға берілді. Герцог Бела Карпат тауларының шығысындағы кумандықтарға билігін кеңейте бастады. Андрей 1226 жылы Мстислав Мстиславичке қарсы жорыққа шықты, себебі ол Андрейдің кіші ұлына Галичті беруден бас тартқан. Андрей Пжемышль, Теребовль және Галичтегі басқа да қамалдарды қоршап алып, басып алды. Бірақ оның әскері Кременец пен Звенигородта жеңіліп, кері шегінуге мәжбүр болды. Жеңіске қарамастан, Мстиславич 1227 жылдың басында Галичті Андрейдің ұлына берді. 1228 жылы Андрей ұлы Белаға бұрынғы жерлерді қайта қарауға рұқсат берді. Папа Онорий да Беланың әрекеттерін қолдады. Бела патшайым Гертруданы өлтіруге қатысқан Симон Качикс пен Банк Бар Калан есімді екі ақсүйектің жерін тәркіледі. 1229 жылы Беланың ұсынысымен Андрей Белаға бағынған кумандық басшылардың құқықтарын бекітті. Эстергом архиепискобы Роберт Андрейге қатысты шағымын Рим папасына жолдады, себебі Андрей еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа алуын тоқтатпады. Папа Григорий IX архиепископқа Андрейді христиан емес шенеуніктерді жұмыстан босатуға көндіру үшін діни жаза қолдануға рұқсат берді. Қысымға ұшыраған Андрей 1231 жылы жаңа Алтын бұқаны шығарды, онда мұсылмандарға жұмыс істеуге тыйым салынғанын және архиепископқа патша бұйрықтарды орындамаса, оны қауымнан шығаруға құқық берілгенін растады. Жылдың екінші жартысында Андрей Галичке басып кірді және кіші ұлы Андрейді таққа отырғызды. Архиепископ Роберт 1232 жылдың 25 ақпанында палатин Денисті қауымнан шығарды және Венгрияға тыйым салды, себебі 1231 жылғы Алтын бұқаға қарамастан еврейлер мен мұсылмандар жұмыс істеуін жалғастырды. Архиепископ мұсылмандардың Андрейді шіркеу мүліктерін тартып алуға көндіргенін айыптап, Андрей мүлікті архиепископқа қайтарды, ол көп ұзамай тыйымды тоқтатты. Андрейдің талабы бойынша папа Григорий кардинал Джакомо ди Пекорариді Венгрияға өкілі ретінде жіберді және папаның арнайы рұқсатысыз ешкімді қауымнан шығармауға уәде берді. Андрей кіші ұлын Даниил Романивичке қарсы күресте қолдау үшін Галичке аттанса да, папаның өкілімен келіссөздерді жалғастырды. 1233 жылдың 20 тамызында Берег орманында ол патшалық кірістерін басқару үшін еврейлер мен мұсылмандарды жұмысқа алмауға және шіркеудің тартып алынған кірістері үшін 10 000 марка төлеуге ант берді. Андрей қыркүйек айында Эстергомда қайтадан ант берді. 1233 жылдың соңында Андрей мен Австрия герцогы Фридрих II бейбіт келісімге қол қойды. Жесір қалған Андрей 1234 жылдың 14 мамырында 23 жасар Беатрис Д'Эстеге үйленді, бірақ ұлдары оның үшінші некесіне қарсы болды. Босния епископы Иоанн 1234 жылдың бірінші жартысында Венгрияға жаңа тыйым салды, себебі Андрей Берег ант бергеніне қарамастан, христиан емес шенеуніктерді жұмыстан шығармады. Андрей мен Эстергом архиепискобы Роберт епископтың әрекетіне қарсы Рим папасына шағымданып арыз түсірді.

Соңғы жылдары (12341235)

Данило Романович Галичті қоршауға алды, және Андрейдің кіші ұлы 1234 жылдың күзінде қоршау кезінде қайтыс болды. Бірақ Андрей 1235 жылдың жазында Австрияға шабуыл жасап, герцог Фредерикке оның әскері Венгрияға шабуыл жасағанда келтірген зиян үшін өтемақы төлеуге мәжбүр етті. Андрейдің талабымен, Папа Григорий 31 тамызда Андрей мен оның ұлдарын тек қана Рим Папасының рұқсатымен ғана қауымнан шығаруға болатынын жариялады. 21 қыркүйекте Андрей қайтыс болды және Эгрес аббаттығында жерленді.

Отбасы

Андрейдің алғашқы әйелі, Мераниялық Гертруда, тарихшы Гюла Кристоға сәйкес, шамамен 1185 жылы дүниеге келген. Олардың тұңғыш баласы, Мэри, 1203 немесе 1204 жылы туған. Ол Болгарияның Иван Асен II-нің әйелі болды. Андрейдің үлкен ұлы, Бела, 1206 жылы дүниеге келді. Кейіннен ол әкесінің орнын басып, король атанды. Беланың кіші қарындасы, Елизавета, 1207 жылы туған. Ол Тюрингияның Ландграфы Людовик IV-ке үйленді. 1231 жылы қайтыс болды және Андрейдің өмірлік кезеңінде қасиетті деп жарияланды. Андрейдің екінші ұлы, Коломан, 1208 жылы дүниеге келді. Оның үшінші ұлы, Андрей, шамамен 1210 жылы туған. Коломан мен Андрей екеуі де қысқа мерзімге Халыч княздығын басқарды. Бірінші әйелі өлтірілгеннен кейін екі жыл өткен соң, Андрей 1198 жылы туған Йоланда де Куртенэйге үйленді. Олардың жалғыз баласы, Йоланда, шамамен 1219 жылы туды және Арагон королі Яков I-ге үйленді. Андрейдің үшінші әйелі, Беатрис Д'Эсте, 1234 жылы үйленген кезде жиырма үш жаста болды. Ол Андрейдің қайтысынан кейін Степан есімді ұл тауып алды. Бірақ Андрейдің үлкен ұлдары, Бела мен Коломан, оны адалсыздықпен айыптап, ұлын заңды емес деп санады. Оның немересі, Андрей, Арпад әулетінің соңғы монархы болды.

Негізгі дереккөздер

Аноним, король Беланың нотариусы: Мажарлардың істері (Мартын Ради және Ласло Веспреми өңдеген, аударған және түсіндірген) (2010). In: Ради, Мартын; Веспреми, Ласло; Бак, Янош М. (2010); Аноним және Мастер Роджер; CEU Press; Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын тіліндегі мәтіні, Дамир Карбич, Миряна Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини өңдеген, аударған және түсіндірген) (2006). CEU Press. Гипатий кодексі II: Галичина-Волынь жылнамасы (Джордж А. Перфекидің түсіндірме аудармасы) (1973). Вильгельм Финк баспасы. LCCN 72 79463.